ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
96
INGLIZ TILI GLOBAL ILMIY TIL SIFATIDA
Qochqorova Zulfizar Abduxamid qizi
Farg‘ona davlat universiteti Ingliz tili va adabiyoti fakulteti o‘qituvchisi
Xaydaraliyeva Dilnoza To‘xtasin qizi
Farg‘ona davlat universiteti Ingliz tili va adabiyoti fakulteti 3-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15182123
Annotatsiya:
So‘nggi yillarda ingliz tilining ilmiy va akademik dunyodagi ahamiyati juda
oshdi. Ingliz tili global tadqiqotlarning lingua franca (umumiy tili) sifatida xalqaro
hamkorlikni osonlashtiradi, bilimlarga kirishni kengaytiradi va ilmiy ishlarning tarqalishini
qo‘llab-quvvatlaydi. Ushbu maqolada ingliz tilining ilmiy va akademik til sifatida rivojlanishi,
ilmiy muloqotdagi roli va notanish tilni ishlatadigan tadqiqotchilar duch keladigan
muammolar tahlil qilinadi. Ingliz tilining akademik dunyodagi ahamiyatini tushunish ilmiy,
ta'lim va tadqiqot sohalaridagi mutaxassislar uchun muhimdir.
Kalit so‘zlar:
Ilmiy muloqot, akademiya, globalizatsiya, umumiy tili , tadqiqot, ilmiy
yozuvlar, xalqaro hamkorlik, ilmiy nashrlar, til to‘siqlari.
Abstract:
The use of English in the scientific and academic world has become essential in
recent decades. As the lingua franca of global research, it facilitates international
collaboration, enhances accessibility to knowledge, and promotes the dissemination of
scholarly work. This article explores the historical development of English as the dominant
academic language, its role in scholarly communication, and the challenges faced by non-
native speakers. Understanding the significance of English in academia is vital for educators,
students, and researchers worldwide.
Keywords:
scientific communication, academia, globalization, lingua franca, research,
academic writing, international collaboration, scholarly publications, language barriers.
Ingliz tilining ilmiy va akademik dunyodagi ro‘li so‘nggi yillarda sezilarli darajada oshdi.
Bugungi kunda ingliz tili butun dunyo bo‘ylab universitetlarida asosiy o‘qitish tili, ko‘plab
ilmiy jurnallar va xalqaro tadqiqot hamkorliklari uchun asosiy tilga aylandi. Globalizatsiya
jarayoni tezlashayotgan sharoitda ingliz tilining akademiya va ilmiy muloqotdagi ahamiyati
tobora ortib bormoqda. Ingliz tili turli mamlakatlardan bo‘lgan olimlarni birlashtiruvchi
ko‘prikka aylangan va ular o‘z g‘oyalarini, topilmalari va yangiliklarini bir-biriga etkazish
imkoniyatiga ega. Tarixan, lotin tili ilmiy muloqotning asosiy tili bo‘lib kelgan. Lekin XVIII
asrda ilmiy izlanishlarning o‘sishi va Britaniya imperiyasining ta'siri tufayli ingliz tili asta-
sekin lotin va fransuz tilini ilm-fan va ilmiy ishlarda asosiy til sifatida almashtira boshladi. XX
asrga kelib ingliz tili ilmiy nashrlar va akademik almashuvning asosiy tiliga aylandi, ayniqsa
Amerika Qo‘shma Shtatlarining akademik institutlari va ilmiy va texnologik tadqiqotlarda
ulkan o‘rin egalladi.
Hozirgi kunda ingliz tili ilmiy bilimlarni tarqatishda muhim rol o‘ynaydi. Eng yetakchi
ilmiy jurnallar, konferensiyalar va tadqiqot hamkorliklari asosan ingliz tilida o‘tkaziladi.
Shuning uchun ingliz tilini o‘qish, yozish va gapirish akademik va ilmiy sohalarda faoliyat
yuritayotganlar uchun hozirda majburiy shartga aylangan. Ingliz tilini bilish global ilmiy
muloqotga qo‘shilish va turli sohalarda bilimlarni rivojlantirishga hissa qo‘shish imkonini
beradi.
Biroq, ingliz tilining akademiya va ilm-fandagi hukmronligi ham ba'zi muammolarni
keltirib chiqarmoqda. Ingliz tilini ona tili sifatida bilmaydigan tadqiqotchilar ilmiy
maqolalarni yozish, nufuzli jurnallarda nashr qilish va xalqaro konferensiyalarda o‘z ishlarini
taqdim etishda ba'zi qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar. Bu muammolar til to‘siqlarini yaratib,
notanish til nutqini ishlatadigan olimlarning ilmiy jamoatchilikda to‘liq ishtirok etish
imkoniyatlarini cheklaydi. Shunga qaramay, ingliz tilining ilmiy va akademik dunyodagi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
97
ahamiyatini inkor etib bo‘lmaydi. Ingliz tili ilmiy g‘oyalarni tezda tarqatish, ko‘p tarmoqli
tadqiqotlarni rivojlantirish va global miqyosda hamkorliklar o‘rnatishda yordam berdi. Ushbu
maqolada ingliz tilining ilmiy va akademik til sifatida rivojlanishi, uning ilmiy muloqotdagi
roli va ona tilida so‘zlashmaydigan tadqiqotchilar duch keladigan muammolar ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, notanish tilni ishlatadigan tadqiqotchilarga yordam berish usullari va akademik
sohalarda til to‘siqlarini yengib o‘tish imkoniyatlari muhokama qilinadi.
Ingliz tilining ilm-fanda asosiy til sifatida o‘rnashishi asta-sekin va aniq bo‘ldi. Bunday
o‘zgarishlarning asosiy sababi Britaniya imperiyasining kuchayishi va uning global miqyosda
ilmiy va madaniy ta'siri bo‘ldi. XVIII asrda Britaniya imperiyasi dunyoning katta qismini o‘z
ta'siri ostiga oldi, ingliz tili ko‘plab hududlarda ma'muriyat, savdo va ta'lim tili sifatida
ishlatiladi. Bu ingliz tilining global muloqot tili sifatida shakllanishiga yordam berdi, ayniqsa
ilmiy va intellektual muhitda.
XX asrda Amerika Qo‘shma Shtatlarining dunyo superdavlati sifatida o‘sishi ingliz tilining
ilm-fandagi roli yanada kuchayishiga olib keldi. Shu o‘rinda David Crystal ushbu jumlalarini
yodga olsak: “The spread of English around the world has reached a point where it is now the
dominant language of science, technology, business, and international diplomacy, making it
the most important language for academic and scientific communication.”
1
Ya’ni tarjimasi:
"Ingliz tilining dunyo bo‘ylab tarqalishi shunday darajaga yetdiki, hozirda u ilm-fan,
texnologiya, biznes va xalqaro diplomatiyaning hukmron tili bo‘lib, akademik va ilmiy
muloqotda eng muhim tilga aylangan"Amerika universitetlari butun dunyo bo‘ylab ilmiy
tadqiqotlarni olib boruvchi mutaxassislarni jalb etdi va AQShdagi ilmiy institutlar global ilmiy
muloqotda muhim o‘rin egalladi. XX asrning o‘rtalarida AQShda yuzaga kelgan ilmiy yutuqlar,
masalan, fizika, tibbiyot va texnologiya sohalarida, asosan ingliz tilida nashr qilindi va dunyo
bo‘ylab ilmiy ma'lumotlar shu tilda tarqatildi. Bundan tashqari, ingliz tilida ilmiy nashrlar
chiqaruvchi yirik nashriyotlar, masalan, Elsevier, Springer, Wiley va boshqalar, ingliz tilida
kitoblar va jurnallar nashr etishga asoslandi. Ingliz tili ilm-fan va ta'lim sohalarida nufuzli tilga
aylandi, va ilmiy jamoatchilikka qo‘shilish uchun tadqiqotchilar ingliz tilida ishlashni
majburiyat deb bilishdi.
Ingliz tilining ilm-fandagi hukmronligi va akademik aloqalar uchun zaruriy til bo‘lib
qolishi, xalqaro hamkorlikni rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Hozirgi kunda ilmiy
tadqiqotlar ko‘pincha turli mamlakatlardan bo‘lgan olimlar tomonidan amalga oshiriladi.
Ingliz tili bu tadqiqotchilar uchun umumiy til bo‘lib, ularning fikrlarini almashish, natijalarni
baham ko‘rish va murakkab muammolarni hal qilishda yordam beradi. Ilmiy konferensiyalar,
masalan, ingliz tilida o‘tkaziladi, bu esa olimlarga o‘z topilmalari bilan dunyo miqyosida
almashish imkoniyatini beradi. Ingliz tilining ilm-fan va ta'lim sohasida o‘zgarishlarga olib
kelgan yana bir omil, xalqaro tashkilotlarning ingliz tilini ishlatishidir. Jahon sog‘liqni saqlash
tashkiloti (WHO), Birlashgan Millatlar Tashkiloti (UN), Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF)
kabi tashkilotlar ingliz tilini asosiy ishlash tili sifatida qabul qilgan va bu ingliz tilining ilmiy va
akademik sohalarda tarqalishiga yanada katta hissa qo‘shgan.
Ingliz tilining akademik nashrlar sohasidagi hukmronligi juda katta. Ilm-fan, tibbiyot,
texnologiya va tabiatshunoslik kabi sohalarda chiqariladigan ilmiy jurnallar asosan ingliz
tilida bo‘ladi. Bu holat ingliz tilida maqolalar nashr qilishni ilmiy aloqalarga qo‘shilishning
asosiy vositasi qilib qo‘ydi. Ingliz tilidagi ilmiy nashrlarning nufuzini inkor etish qiyin: ular
ko‘pincha boshqa tillarda nashr etilgan jurnallarga qaraganda yuqori baholanadi va keng
tarqaladi. Biroq, bu holat notanish tilni ishlatadigan tadqiqotchilar uchun ba'zi qiyinchiliklarni
keltirib chiqaradi. Notanish ingliz tilini biladigan tadqiqotchilar yuqori sifatli ilmiy
1
David Crystal,
English as a Global Language
2003, p. 92
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
98
maqolalarni yozishda qiynalishadi. Shu sababli, ko‘plab universitetlar va ilmiy markazlar
tadqiqotchilarga akademik ingliz tilini yaxshilashda yordam berish uchun maxsus yozish
kurslari va professional rivojlanish imkoniyatlarini taqdim etmoqda. Shuningdek, ko‘pgina
ilmiy jurnallar hozirda maqolalarni tahrirlash xizmatlarini taklif etmoqda, bu esa
tadqiqotchilarga maqolalarini yaxshilash imkonini beradi.
Ingliz tilining akademik dunyodagi hukmronligi ingliz tili xorijiy til sifatida so‘zlashadigan
tadqiqotchilar uchun bir qator muammolarni keltirib chiqaradi. Asosiy muammolardan biri
ilmiy maqolalarni nashr qilish va muloqot qilishda yuzaga keladigan til to‘siqlaridir. Ingliz tili
xorijiy til sifatida so‘zlashadigan tadqiqotchilar tadqiqotchilar ko‘plab nufuzli ingliz tilidagi
jurnallarda maqolalar nashr qilishda qiyinchiliklarga duch keladilar. Shu sababli, ularning
tadqiqotlari to‘liq baholanishi mumkin emas, bu esa ular global ilmiy muloqotga qo‘shilish
imkoniyatini cheklaydi.
Shuningdek, ingliz tilida nashr qilish majburiyati ilmiy dunyoda tengsizliklarni yuzaga
keltirishi mumkin. Ingliz tili xorijiy til sifatida so‘zlashadigan tadqiqotchilar tadqiqotchilar
ilmiy grantlar, akademik lavozimlar yoki sohalarida e'tibor qozonishda kamchiliklarga duch
keladilar. Ingliz tilining ilm-fandagi hukmronligi, shuningdek, boshqa til va madaniyatlarning
ilmiy tadqiqotlaridagi ahamiyatini inkor etishi mumkin, bu esa global ilmiy muloqotdagi
xilma-xillikni yo‘qotish xavfini tug‘diradi.
Bu muammolarni hal qilish uchun bir qator yechimlarni amalga oshirish mumkin. Biri
notanish ingliz tilida so‘zlashadigan tadqiqotchilarga ko‘proq yordam ko‘rsatishdir, ayniqsa
ilmiy yozuvlar bo‘yicha. Universitetlar va ilmiy markazlar tadqiqotchilarga akademik ingliz
tilini yaxshilashga yordam beruvchi ko‘proq kurslar, yozish seminarlarini va professional
rivojlanish imkoniyatlarini taqdim etishlari mumkin. Shuningdek, ilmiy jurnallar va
konferensiyalar tadqiqotchilarga ko‘proq ko‘p tilli platformalarni taqdim etish haqida o‘ylab
ko‘rishlari mumkin.Bundan tashqari, ilmiy nashrlar tizimini yanada inklyuziv va xilma-xil
qilish muhimdir. Ingliz tili ilm-fan sohasida asosiy til bo‘lib qolishi ehtimoli katta bo‘lsa-da,
barcha til va madaniyatlardan bo‘lgan olimlarga global ilmiy jamiyatga qo‘shilish
imkoniyatlarini yaratish zarur.
Xulosa qilib aytganda, ingliz tili ilmiy va akademik dunyoda hukmron tilga aylangan,
muloqot, hamkorlik va nashr qilishning asosiy vositasi bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu til global
ilmiy hamkorlikni rivojlantirish, bilimlarni tez tarqatish va ilmiy g‘oyalarni birlashtirishda
katta ahamiyatga ega. Ammo ingliz tilining hukmronligi notanish tilni ishlatadigan
tadqiqotchilar uchun ba'zi qiyinchiliklarni yaratmoqda. Ularning ilmiy ishlarini ingliz tilida
nashr qilish va xalqaro ilmiy jamiyatda faol ishtirok etishdagi qiyinchiliklari, til to‘siqlarini
yengib o‘tishni talab qiladi. Ingliz tili xorijiy til sifatida so‘zlashadigan tadqiqotchilarga
yordam ko‘rsatish va akademik tizimni yanada inklyuzivlashtirish orqali biz ingliz tilini global
ilmiy muloqot vositasi sifatida saqlab qolish, shu bilan birga ilmiy tadqiqotlar sohasidagi til
xilma-xilligini va tenglikni rivojlantirishga erishishimiz mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Crystal, D. (2003). English as a Global Language (2nd ed.). Cambridge University Press.
2.
Macaro, E. (2015). English in Global Contexts: The Internationalization of Higher
Education. Routledge.
3.
Phillipson, R. (2009). Linguistic Imperialism Continued. Routledge.
4.
Van Weijen, D. (2011). Language and Globalization in Academia. Journal of English for
Academic Purposes, 10(3), 229-241.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
99
5.
Lillis, T., & Curry, M. J. (2010). Academic Writing in a Global Context: The Politics and
Practices of Publishing in English. Routledge.
6.
The Guardian (2019). The Rise of English in Science: A Global Phenomenon:
https://www.theguardian.com
7.
Gumperz, J. J., & Hymes, D. (Eds.) (1972). Directions in Sociolinguistics: The Ethnography
of Communication. Holt, Rinehart and Winston.
8.
Flowerdew, J. (2000). Academic Discourse: A Critical Introduction. Pearson Education.
