ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
62
KLINIK FARMAKOLOGIYA ASOSIDA TIBBIYOT YO‘NALISHIDAGI
TALABALARDA AMALIY KO‘NIKMALAR VA FARMAKOKOMPETENTLIKNI
SHAKLLANTIRISH USULLARI
Samatov Dilshodbek Toxirjonovich
Ilmiy rahbar: Andijon davlat pedagogika instituri
Ijtimoiy- gumanitar fanlar kafedrasi dotsenti, pedagogika fanlari doktori
Sobirjonov Islombek Tavakkaljon o'g'li
Mustaqil izlanuvchi: Andijon davlat tibbiyot instituti , farmakologiya, klinik
farmakologiya va tibbiyot biotexnologiyalari kafedra assistenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15244354
Annotatsiya:
Mazkur maqolada klinik farmakologiya fani asosida tibbiyot yo‘nalishidagi
talabalarda amaliy ko‘nikmalar va farmakokompetentligini shakllantirish masalalari yoritilgan.
Farmakologik bilimlarni amaliyotga tatbiq etish, dori vositalarining farmakodinamik va
farmakokinetik xususiyatlarini tushunish orqali talabalarning kasbiy tayyorgarligini
mustahkamlash yo‘llari tahlil qilinadi. Klinik holatlar asosida o‘qitish, muammoli vaziyatlar
yechimi va mustaqil tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishning zamonaviy metodik
yondashuvlari asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar:
klinik farmakologiya, farmakokompetentlik, amaliy ko‘nikmalar, tibbiy
ta’lim, interaktiv metodlar, talaba, dori vositalari.
МЕТОДЫ ФОРМИРОВАНИЯ ПРАКТИЧЕСКИХ НАВЫКОВ И
ФАРМАКОКОМПЕТЕНТНОСТИ У СТУДЕНТОВ МЕДИЦИНСКОГО
НАПРАВЛЕНИЯ НА ОСНОВЕ КЛИНИЧЕСКОЙ ФАРМАКОЛОГИИ
Саматов Дилшодбек Тахиржонович
Научный руководитель:, доктор педагогических наук, доцент кафедры
социальных и гуманитарных наук Андижанского государственного
педагогического института
Собиржанов Исламбек Таваккалжонович
Соискатель:, ассистент кафедры фармакологии, клинической
фармакологии и медицинских биотехнологий
Андижанского государственного медицинского института
Аннотация:
В данной статье рассматриваются вопросы формирования
практических навыков и фармакокомпетентности у студентов медицинского
направления на основе клинической фармакологии. Анализируются пути укрепления
профессиональной подготовки студентов через применение фармакологических
знаний на практике и понимание фармакодинамических и фармакокинетических
свойств лекарственных средств. Обоснованы современные методические подходы к
обучению на основе клинических случаев, решению проблемных ситуаций и развитию
аналитического мышления у студентов.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
63
Ключевые слова:
клиническая фармакология, фармакокомпетентность,
практические навыки, медицинское образование, интерактивные методы, студент,
лекарственные средства.
METHODS FOR DEVELOPING PRACTICAL SKILLS AND
PHARMACOCOMPETENCE IN MEDICAL STUDENTS BASED ON CLINICAL
PHARMACOLOGY
Dilshodbek Tokhirjonovich Samatov
Scientific Advisor:, Doctor of Pedagogical Sciences, Associate Professor of the
Department of Social and Humanitarian Sciences, Andijan State Pedagogical Institute
Islombek Tavakkaljon o‘g‘li Sobirjonov
Independent Researcher:, Assistant of the Department of Pharmacology, Clinical
Pharmacology and Medical Biotechnology, Andijan State Medical Institute
Abstract:
This article explores the methods of developing practical skills and
pharmacocompetence in medical students based on clinical pharmacology. It analyzes ways to
enhance students' professional training through the application of pharmacological knowledge
and understanding of pharmacodynamic and pharmacokinetic properties of drugs. The paper
substantiates modern methodological approaches to teaching through clinical case studies,
problem-solving, and fostering independent analytical thinking among students.
Keywords:
clinical pharmacology, pharmacocompetence, practical skills, medical
education, interactive methods, student, drugs
KIRISH.
Bugungi globallashuv va raqobat kuchayib borayotgan sharoitda sog‘liqni
saqlash sohasining oldida turgan eng muhim vazifalardan biri bu - zamonaviy bilim va amaliy
ko‘nikmalarga ega, mustaqil fikrlaydigan, tezkor va to‘g‘ri qaror qabul qila oladigan malakali
kadrlarni tayyorlashdir. Ayniqsa, tibbiy ta’lim tizimida o‘quv dasturlarini modernizatsiya qilish,
innovatsion yondashuvlar asosida o‘qitish metodikalarini takomillashtirish orqali talabalarda
kasbiy kompetentligini shakllantirish dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, klinik farmakologiya fani bugungi kunda tibbiy
ta’limning muhim tarkibiy qismlaridan biri sifatida ajralib turadi. Bu fandan samarali dars
berish orqali talabalarga dori vositalarining farmakodinamikasi, farmakokinetikasi, o‘zaro
ta’siri, nojo‘ya ta’sirlari hamda individual yondashuv asosida qo‘llash usullari haqida chuqur
bilim berish mumkin. Klinik farmakologiya shuningdek, real klinik holatlar asosida
talabalarning amaliy faoliyatga tayyorlanishiga, ularda tahliliy fikrlash, klinik qarorlar qabul
qilish va muayyan kasallik holatlariga nisbatan optimal farmakoterapevtik rejani tuzish
qobiliyatlarini shakllantirishga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, zamonaviy pedagogik texnologiyalardan, ya’ni interaktiv darslar, keys-
stadilar, simulyatsiyalar, muammoli vaziyatlarni tahlil qilish metodlaridan foydalanish orqali
talabalar o‘z bilimlarini amaliyot bilan uyg‘unlashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu esa
ularning farmakokompetentligini oshirish bilan birga, tibbiy kasbga bo‘lgan mas’uliyatli
munosabatini shakllantirishda muhim omil sifatida qaraladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
64
Shu sababli, ushbu maqolada klinik farmakologiya asosida tibbiyot yo‘nalishidagi
talabalarda amaliy ko‘nikmalar va farmakokompetentlikni shakllantirish usullari ilmiy-
pedagogik jihatdan tahlil qilinadi, mavjud muammolar va ularni hal qilish yo‘llari o‘rganiladi
hamda samarali metodik yondashuvlar taklif qilinadi.
Ushbu maqolaning asosiy maqsadi - klinik farmakologiya asosida tibbiyot yo‘nalishidagi
talabalarda amaliy ko‘nikmalar va farmakokompetentligini shakllantirishda samarali usullarni
aniqlash, ularning ta’lim jarayonidagi ahamiyatini yoritish va zamonaviy metodik yondashuvlar
orqali o‘quv sifatini oshirishga hissa qo‘shishdir.
ADABIYOTLAR TAHLILI.
Tibbiy ta’limda kasbiy kompetentlikni shakllantirish bo‘yicha
olib borilgan ilmiy-tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, dori vositalarining to‘g‘ri qo‘llanilishi
bo‘yicha bilimlar talabalarning klinik qaror qabul qilish qobiliyatini belgilovchi asosiy
omillardandir. Xususan, D. E. Furst va D. J. Kearns (2017) o‘z ishlarida klinik farmakologiya fani
orqali o‘rgatilayotgan farmakodinamiya va farmakokinetika bilimlari kelajakdagi
shifokorlarning dori tanlashdagi mas’uliyatini oshiradi, deb ta’kidlaydilar.
Mahalliy mualliflardan R.A. Ergashev va T.Y. Karimov (2021) tibbiy oliy ta’limda
interaktiv metodlar asosida klinik farmakologiyani o‘rgatish samaradorligini tahlil qilib,
simulyatsion mashg‘ulotlar, keys-stadilar va diagnostik testlar yordamida talabalar bilimini
chuqurlashtirish mumkinligini asoslab bergan. Bu esa amaliy ko‘nikmalarni mustahkamlashda
muhim o‘rin tutadi.
Bundan tashqari, Xalqaro tibbiyot ta’limi assotsiatsiyasi (WFME) tomonidan e’lon
qilingan standartlarda tibbiyot yo‘nalishi talabalari uchun klinik vaziyatlarda dori vositalarini
tanlash va ularni individual bemor holatiga moslashtirish ko‘nikmalari muhim kompetensiya
sifatida qayd etilgan. Bu holat klinik farmakologiya fanining nafaqat nazariy, balki amaliy
yo‘nalishdagi o‘rni yuqoriligini ko‘rsatadi.
2020-yilda o‘tkazilgan yevropalik tibbiyot pedagoglari tadqiqotida (E. Schulz, A. Weber)
farmakologik bilimlarni amaliyotga integratsiya qilish bo‘yicha talabalar orasida interaktiv
o‘quv modullarining o‘zlashtirish darajasiga ta’siri tahlil qilingan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra,
interaktiv yondashuvlar orqali o‘tilgan darslar bilimni saqlab qolish va real vaziyatda qo‘llash
qobiliyatini 30-40% ga oshirgan.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining so‘nggi
yillarda qabul qilgan qarorlarida tibbiy oliy o‘quv yurtlarida klinik farmakologiya fani bo‘yicha
zamonaviy o‘quv-uslubiy komplekslarni ishlab chiqish, amaliy mashg‘ulotlar sifatini oshirish
bo‘yicha aniq yo‘nalishlar berilgan.
Xulosa qilib aytganda, mavjud adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, talabalarda
farmakokompetentlikni shakllantirishda klinik farmakologiyaning o‘rni beqiyosdir. Ushbu
fanni interaktiv va innovatsion metodlar asosida o‘rgatish orqali talabalar bilimining sifati va
ularning amaliy tayyorgarligi sezilarli darajada oshadi.
METODOLOGIYA.
Mazkur ilmiy ishda tibbiy ta’lim jarayonida klinik farmakologiya
fanining o‘quv-uslubiy imkoniyatlarini tahlil qilish, ushbu fan asosida talabalar
farmakokompetentligini shakllantirishda samarali metodik yondashuvlarni aniqlash maqsad
qilingan. Shu asosda quyidagi tadqiqot metodlari qo‘llanildi:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
65
1.
Teoretik tahlil usuli
– tibbiy ta’limda klinik farmakologiyaning o‘rni, fan dasturlari, dars
ishlanmalari, ilg‘or xorijiy va mahalliy adabiyotlar asosida o‘rganildi.
2.
Empirik usullar
:
o
So‘rovnoma
– tibbiyot yo‘nalishidagi 3–5-bosqich talabalariga klinik farmakologiya
fanini o‘zlashtirishdagi muammolar, qiziqishlar va amaliy ko‘nikmalar holati bo‘yicha savollar
berildi.
o
Intervyu
– klinik farmakologiya o‘qituvchilari, klinik amaliyotda faoliyat yuritayotgan
shifokorlar va rezidentlar bilan suhbatlar tashkil qilindi.
o
Pedagogik tajriba
– tanlab olingan guruhlarda yangi metodik yondashuv (keys-stadi,
simulyatsiya, interaktiv o‘yinlar, muammoli vaziyatlar tahlili) asosida klinik farmakologiya
darslari o‘tkazildi.
3.
Tajriba-sinov usuli
– eksperimental guruhlar bilan an’anaviy va innovatsion metodlar
asosida dars o‘tildi va yakuniy bilimlar darajasi testlar orqali baholandi.
4.
Statistik tahlil
– yig‘ilgan ma’lumotlar MS Excel dasturida qayta ishlanib, foizlarda
ifodalandi, eksperimental va nazorat guruhlari o‘rtasidagi tafovutlar aniqlashtirildi.
Tadqiqot Andijon davlat tibbiyot institutining farmakologiya va klinik farmakologiya
kafedrasida tashkil etilgan o‘quv jarayonida olib borildi. Eksperimental guruhda innovatsion
metodlar asosida o‘quv modullar ishlab chiqildi va joriy etildi. Nazorat guruhi esa an’anaviy
usulda ta’lim oldi. Natijalar ularning bilim darajalari va amaliy ko‘nikmalariga qarab
solishtirildi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Tadqiqot davomida Andijon davlat tibbiyot instituti klinik farmakologiya fanini
o‘rganuvchi 3-bosqich talabalari orasida so‘rovnoma va testlar o‘tkazildi. Shuningdek, klinik
amaliyotga tayyorlov bosqichidagi darslarda innovatsion o‘qitish usullari sinovdan o‘tkazildi.
Quyidagi asosiy natijalar kuzatildi:
So‘rovnoma tahlili natijalari: Talabalarining 65 foizi klinik farmakologiya darslarida
amaliy mashg‘ulotlar yetarli emasligini bildirgan; 72 foiz talabalar real klinik vaziyatlar asosida
o‘qitish ularning bilimini mustahkamlashini tan olgan; 81 foiz respondentlar keys-stadi va
simulyatsion metodlar asosida tashkil etilgan darslarni eng samarali deb baholagan.
Eksperimental o‘quv guruhi bilan tajriba-sinov: Eksperimental guruhda farmakologik
holatlarni muammoli vaziyatlarda mustaqil tahlil qilish qobiliyati 30% ga oshgan; Innovatsion
metodlar bilan o‘qitilgan talabalar o‘rtasida test natijalari o‘rtacha 83% ni tashkil qilgan, bu esa
nazorat guruhidagi 67% ko‘rsatkichdan ancha yuqori; Talabalarning dori vositalarini klinik
holatga mos tanlash va ularning nojo‘ya ta’sirlarini oldindan baholash ko‘nikmasi ancha
kuchaygan.
O‘qituvchilar fikri tahlili: Intervyu natijalariga ko‘ra, o‘qituvchilarning 90% dan ortig‘i
innovatsion yondashuvlar yordamida talabalarda mustaqil fikrlash va klinik qaror qabul qilish
salohiyati ancha yuksalganini ta’kidlagan.
Statistik tahlil: Eksperimental guruhda bilim darajasining oshishi, ishtirokchilarning test
natijalari asosida aniqlandi (p < 0.05 darajada ishonchli farq kuzatildi).
Umumiy xulosa sifatida, klinik farmakologiya fanini zamonaviy, interaktiv va amaliy
yondashuvlar asosida o‘qitish talabalar kasbiy tayyorgarligini sezilarli darajada yaxshilaydi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
66
Ayniqsa, simulyatsiya, keys-stadi va interaktiv topshiriqlar talabalarda real klinik holatlarda
tez va to‘g‘ri qaror qabul qilish ko‘nikmasini shakllantirishda muhim omil bo‘lib xizmat
qilmoqda.
MUHOKAMA.
O‘tkazilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, klinik farmakologiya fanini
zamonaviy o‘quv-uslubiy yondashuvlar asosida o‘qitish tibbiyot yo‘nalishidagi talabalar bilim
darajasi va amaliy ko‘nikmalarini sezilarli darajada oshirishga xizmat qiladi. Xususan, real
klinik holatlar asosida tashkil etilgan darslar, keys-stadi (muammoli vaziyatlarni tahlil qilish)
va simulyatsion mashg‘ulotlar talabalarda farmakologik bilimlarni mustahkamlash, ularni
klinik amaliyotda qo‘llash malakasini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Tahlillarga ko‘ra, an’anaviy usullarda o‘qitilgan talabalar faqat nazariy bilimlar bilan
cheklanib qolayotgan bo‘lsa, innovatsion metodlar asosida tayyorlangan talabalar dori
vositalarining farmakokinetikasi, farmakodinamikasi, qo‘llash ko‘rsatmalari va mumkin
bo‘lgan nojo‘ya ta’sirlarini tahlil qilishda faol ishtirok etmoqda. Bu holat ularning mustaqil
qaror qabul qilish va kasbiy mas’uliyatni anglash darajasini oshiradi.
Shuningdek, xalqaro tajribalar ham shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy tibbiy ta’lim tizimlarida
klinik fanlarni o‘rgatishda amaliyotga yo‘naltirilgan yondashuvlar asosiy o‘rin tutadi. Masalan,
AQSh, Germaniya, Janubiy Koreya kabi davlatlarda klinik farmakologiya bo‘yicha darslar
asosan kasallik holatlarini muhokama qilish, simulyatsion mashg‘ulotlar va bemor holatini
modellashtirish orqali o‘tiladi. Ushbu yondashuvlar talabalarning kasbiy kompetentligini
shakllantirishda yuqori samaradorlik ko‘rsatmoqda.
Tadqiqot davomida aniqlangan natijalar Andijon davlat tibbiyot institutida amaliyotga
yo‘naltirilgan klinik farmakologiyani o‘qitish tizimini yanada takomillashtirish lozimligini
ko‘rsatadi. Bu orqali bitiruvchilarning tibbiy muassasalarda faoliyat yuritishdagi tayyorgarligi
yanada mustahkamlanadi, ularning sog‘liqni saqlash sohasidagi samarali ishtiroki ta'minlanadi.
XULOSA.
Klinik farmakologiya fanini o‘qitishda zamonaviy metodlarni qo‘llash tibbiyot
yo‘nalishidagi talabalar bilimini mustahkamlash, amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirish va
farmakologik kompetensiyalarini oshirishda katta ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatdiki, amaliy yondashuvlar, keys-stadi, simulyatsion mashg‘ulotlar va interaktiv darslar
talabalar uchun nafaqat nazariy bilimlarni o‘zlashtirishni, balki klinik amaliyotga
tayyorlanishni ham ta'minlaydi.
Klinik farmakologiya bo‘yicha ta'lim tizimi talabalarining tibbiy amaliyotdagi
muvaffaqiyatlari, ayniqsa dori vositalarini qo‘llash va ularning ta’sirlarini tahlil qilishda,
zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash bilan sezilarli darajada yaxshilanadi. Shu bilan
birga, talabalar mustaqil tahlil qilish, qaror qabul qilish va klinik qarorlar asosida turli
holatlarni baholash qobiliyatini rivojlantiradi.
Xulosa qilib aytganda, klinik farmakologiya fanini o‘qitishda innovatsion pedagogik
usullarni joriy etish nafaqat talabalar bilimini yaxshilash, balki ularning amaliy ko‘nikmalarini
mustahkamlash, ularni sog‘liqni saqlash tizimida samarali va kasbiy jihatdan kompetent
mutaxassislar bo‘lib yetishishlariga yordam beradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
67
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Andreeva, N. A., & Ivanova, E. V. (2017). Pedagogik texnologiyalar va ta'lim tizimi: nazariy
asoslar. Moskva: Oliy maktab nashriyoti.
2.
Frolov, V. P. (2015). Klinik farmakologiya: nazariy asoslar va klinik qo‘llanma. Sankt-
Peterburg: Nauka.
3.
Mavlonov, S. K. (2020). Farmakologiya asoslari va uning tibbiyotdagi ahamiyati.
Toshkent: O‘qituvchi.
4.
Samatov, D. T., & Sobirjonov, I. T. (2021). Tibbiyot va klinik farmakologiya fanlarida
metodologik yondashuvlar. Andijon: Andijon davlat pedagogika instituti nashriyoti.
5.
Schmidt, P. F. (2018). Innovatsion pedagogik texnologiyalar va amaliy ta'lim. Berlin:
Springer-Verlag.
6.
Yuldasheva, M. D., & Rahmonov, A. T. (2019). Tibbiyot sohasida talabalarda farmakologik
kompetentlikni shakllantirish usullari. Toshkent: Ta'lim nashriyoti.
7.
Galperin, P. Y. (2016). Amaliyot va tibbiy bilimlar: pedagogik yondashuvlar. Moskva:
Pedagogika.
