ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
24
TABIATNING OʻZINI TIKLASH QOBILIYATIGA INSON ARALASHUVINI O‘RNI
Ayubova Indiraxon Xamidovna
Ekologiya va atrof muhit muhofazasi kafedrasi dotsenti,
p.f.f.d (PhD).
Mamarasulova Gulchiroy Hakimovna
Toshkent Davlat Texnika Unversiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15278918
Annotatsiya:
Bu maqolada tabiiy tiklanish jarayonlari, inson aralashuvining foydalari
va salbiy oqibatlari, shuningdek, qachon va qanday sharoitlarda inson yordamiga murojaat
qilish lozimligi muhokama qilinadi.
Kalit soʻzlar:
tiklanish, o’rmonlar, suv havzalari, tuproq, inson aralashuvi, ekotizim.
Tabiat – bu murakkab va o‘zaro bog‘liq ekotizimlardan tashkil topgan hayot manbai
bo‘lib, uning o‘zini tiklash qobiliyati tarix davomida ko‘plab tabiiy ofatlar va stress holatlari
davomida sinovdan o‘tgan. Yovvoyi o‘rmonlardan boshlab suv havzalari va tuproqning qayta
tiklanishi jarayonlariga qadar, tabiat o‘zining o‘zini tiklash mexanizmlari orqali hayotiy
muvozanatini saqlab qoladi. Shu bilan birga, inson faoliyati ekotizimlarga katta zarar
yetkazgani uchun, baʼzan ongli aralashuv talab etiladi.
Tabiatning oʻzini tiklash mexanizmlari:
Tabiiy regeneratsiya jarayonlari- tabiatda mavjud boʻlgan biologik tizimlar, stress yoki
zarar ko‘rgan holatlarda, o‘z-o‘zini tiklash mexanizmlariga ega. Misol uchun:
O‘rmonlar: Yong‘in, kesish yoki boshqa ofatlar natijasida yuzaga kelgan zararlarni vaqt
o'tishi bilan o'z-o'zini tiklash mexanizmi mavjud. Tabiiy urug‘lar tarqalishi, tuproq tarkibidagi
mikoriza organizmlari va mahalliy o‘simlik turlari o‘simliklarning qayta tiklanishiga yordam
beradi.
Suv havzalari: Daryo va ko‘llar, tabiiy filtratsiya va biologik parchalash jarayonlari orqali
ifloslik darajasini kamaytiradi. Suv ekotizimlarida mikroorganizmlar va o‘simliklar suvni
tozalashda muhim rol o‘ynaydi.
Tuproq: Tuproqdagi organik moddalarning mikrobiologik faoliyati orqali tuproq
unumdorligi asta-sekin tiklanadi. Bu jarayon ozuqa moddalarining aylanishi va
mikroorganizmlarning ishtirokida amalga oshadi.
Fizik va kimyoviy asoslar- tabiatning oʻzini tiklash jarayonlari fiziko-kimyoviy omillarga
ham bog‘liq:
Biologik parchalanish: Organik moddalar, o‘zaro taʼsirlar natijasida, tabiiy ravishda
parchalanadi va tuproqqa qayta qo‘shiladi.
Kimyoviy reaksiya va mineralizatsiya: Tuproqda mavjud elementlar o‘zaro reaksiya
berib, o‘simliklar uchun zarur bo‘lgan ozuqa moddalarga aylanadi.
Fizik jarayonlar: Iqlim, yomg‘ir va shamol kabi omillar tuproq strukturasini tiklashda,
o‘simliklarning o‘sishiga mos muhit yaratishda muhim rol o‘ynaydi.
Inson aralashuvi: Zaruratmi yoki ortiqcha ta’sir?
Kerakli holatlar:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
25
Inson faoliyati natijasida ekotizimlarda yuzaga kelgan shiddatli buzilishlarda, tabiiy
tiklanish jarayonlari sust bo‘lishi yoki umuman to‘xtab qolishi mumkin. Bunday hollarda ongli
aralashuv yordamida:
Qayta o‘rmonlashtirish: O‘rmonlar kesilgan yoki yong‘in natijasida zarar ko‘rgan
hududlarda maxsus ekin ekish, urug‘larni tarqatish va himoya choralarini koʻrish orqali
tiklanish tezlashtiriladi.
Suv havzalarini tozalash: Sanoat chiqindilari yoki qishloq xo‘jaligi ifloslanishi sababli
zarar ko‘rgan suv havzalarida suvni tozalash, biofiltratsiya tizimlarini joriy etish orqali
ekotizimning tiklanishi taʼminlanadi.
Tuproqni tiklash: Eroziya, noto‘g‘ri dehqonchilik yoki sanoat chiqindilari natijasida
zarar ko‘rgan tuproqlarda organik qo‘shimchalar, kompost va boshqa tiklash usullaridan
foydalanish orqali tuproq unumdorligi tiklanadi.
Noto‘g‘ri va ortiqcha aralashuv:
Biroq, insonning har qanday aralashuvi ijobiy natija bermaydi. Noto‘g‘ri yoki ortiqcha
aralashuv quyidagi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin:
Ekotizim balansining buzilishi: Tabiiy jarayonlarga shaxsiy aralashuv baʼzan mahalliy
o‘simlik va hayvon turlarining tabiiy raqobatbardoshligini pasaytirishi mumkin.
Begona turlarni kiritish: Yangi turlarni sunʼiy ravishda hududga kiritish, mahalliy
turlarni siqib chiqarib, biologik xilma-xillikka zarar yetkazadi.
Resurslarning isrof qilinishi: Baʼzi hollarda, tabiiy tiklanish jarayonlarini tezlashtirish
uchun ko‘rsatilgan inson aralashuvi zarur bo‘lmagan holatlarda resurslar va mablag‘lar isrof
qilinadi.
Ilmiy tadqiqotlar va amaliy misollar
So‘nggi yillarda olib borilgan ekologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, tabiiy tiklanish
jarayonlarini qo‘llab-quvvatlovchi inson aralashuvi optimal natijaga erishish uchun muhimdir.
Masalan:
Yong‘inlardan keyingi o‘rmon regeneratsiyasi: Tadqiqotlar shuni aniqladiki, yong‘indan
so‘ng tabiatga biroz vaqt berish va ehtiyotkor nazorat ostida inson tomonidan yordam berish
(masalan, zarur holatlarda ekin ekish yoki biologik tozalash) o‘rmonning tabiiy tiklanishini
sezilarli darajada tezlashtiradi.
Suv havzalarini tiklash loyihalari: Suv havzalaridagi ifloslik darajasi kamaytirish uchun
sun’iy filtratsiya tizimlari va biologik tozalash metodlaridan foydalanish, suv ekotizimining
tiklanish jarayonini samarali qo‘llab-quvvatlaydi.
Shaxsiy Xulosa
Tabiatning oʻzini tiklash qobiliyati bizga hayotiy resurslarni, biologik xilma-xillikni va
ekologik muvozanatni saqlashda katta umid bag‘ishlaydi. Shaxsiy fikrimcha, inson aralashuvi
ehtiyotkorlik va ilmiy asosda olib borilganda, tabiiy tiklanish jarayonlarini qo‘llab-
quvvatlashda katta ijobiy rol o‘ynaydi. Ammo, tabiiy jarayonlarni to‘liq tushunmasdan yoki
noto‘g‘ri metodlardan foydalanish ekotizimga qo‘shimcha zarar yetkazishi mumkin. Shu bois,
har bir aralashuvni puxta rejalashtirish, mahalliy sharoit va tabiiy xususiyatlarni hisobga olish
lozim. Optimal yechim – bu tabiiy jarayonlarga imkon berish bilan birgalikda, zarur hollarda
va ehtiyotkorlik bilan inson yordamini qo‘llashdir.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
26
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi – ZiyoNET.
2.
Yerdan foydalanish ekologiyasi – Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini
mexanizatsiyalash instituti.
3.
Ekologiya – ZiyoNET.
4.
Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish – Guliston davlat universiteti.
5.
Kimyoviy ekologiya – Samarqand davlat universiteti.
6.
Umumiy ekologiya – Jizzax davlat pedagogika universiteti.
7.
Biologiya – O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi.
8.
ILO Ensiklopediyasi: Environmental Pollution Control.
