ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
12
SAIDBEK HASANOVNING MATNSHUNOSLIK YONDASHUVI: TIL, USLUB VA
JANR XUSUSIYATLARI TAHLILI
Musayev Islomxon Xodi o`g`li
Alfraganus universiteti o`qituvchisi
e-mail: ismusayev94@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15273280
Annotatsiya:
Ushbu tezisda matnga yondashuvning muhim yo‘nalishlaridan biri —
matnshunoslik yondashuvi asosida badiiy asarlarning til, uslub va janr xususiyatlarini tahlil
qilish masalalari yoritilgan. Ayniqsa, o‘zbek adabiyotida tarixiy-badiiy asarlarning
matnshunoslik jihatdan o‘rganilishi, matnni nafaqat mazmun, balki strukturaviy va estetik
birlik sifatida ko‘rish tamoyillari ochib berilgan. Shuningdek, bu yondashuvning amaliy
misollari, xususan “Boburnoma” asari misolida tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Matnshunoslik, til tahlili, uslub, janr, estetik birlik, Boburnoma, badiiy
matn, lingvopoetik tahlil.
Kirish.
So‘nggi yillarda adabiy matnlarni o‘rganishda matnshunoslik yondashuvi alohida
metodologik yo‘nalish sifatida shakllanmoqda. Matnshunoslik faqat lingvistik jihatlargagina
tayanmay, balki matnning ichki strukturasini, badiiy tuzilishini, uslubiy xususiyatlarini ham
qamrab oladi. Saidbek Hasanov o‘zining ilmiy faoliyatida o‘zbek adabiyoti va, xususan,
“Boburnoma” kabi tarixiy-memoar asarlarni o‘rganishda ijodiy-matnshunoslik yondashuvini
ilgari suradi. Uningcha, matnga faqat tarixiy yoki adabiy manba sifatida emas, balki shaxsiy-
estetik tafakkurning mahsuli sifatida yondashish zarur. U “Boburnoma”ni o‘z davrining til,
uslub va janr jihatlarida noyob hodisa deb baholaydi.
1. Til xususiyatlari
Hasanov “Boburnoma” tilini ko‘p qirrali, tabiiy va hayotga yaqin til deb hisoblaydi. U
asarda zamonamizga yaqinlashgan, ammo o‘z zamonasining so‘z boyligi, terminologiyasi va
grammatik qurilishini o‘zida saqlagan til ko‘rinishini tahlil qiladi. Bu jihatlar matnni
zamonaviy o‘quvchi uchun ham dolzarb va o‘qilishi yengil bo‘lib turishini ta'minlaydi.
2. Uslub xususiyatlari
Hasanov uslub masalasiga chuqur e’tibor qaratadi. Unga ko‘ra, Bobur o‘z asarida
realistik tasvir, samimiy bayon, poetik ifoda va kuzatuvchanlik kabi uslubiy jihatlarni uyg‘un
holda qo‘llagan. Saidbek Hasanov bu uslubni subyektiv tarixiy matn sifatida baholab, bunday
matnlarda muallif pozitsiyasi juda muhim ekanligini ta’kidlaydi.
3. Janr xususiyatlari
“Boburnoma” janr jihatidan o‘ziga xosdir. Hasanov uni nafaqat tarixiy xotira, balki
adabiy-biografik va falsafiy-estetik risola deb ham ataydi. U asarning janrlararo
xususiyatlarini o‘rganib, matnni zamonaviy matnshunoslik mezonlari asosida kompleks
tarzda talqin etadi. Bu esa o‘quvchiga matnni ko‘p qatlamli mazmun jihatdan anglash imkonini
beradi.
1. Matnshunoslik yondashuvining nazariy asoslari
Matnshunoslik (tekstologiya) XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab alohida ilmiy
sohaga aylandi. Matnshunoslik yondashuvi quyidagi mezonlarga asoslanadi: matnning
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
13
struktura va kompozitsiyasi, til va uslubiy vositalari, janr xususiyatlari, matn va o‘quvchi
o‘rtasidagi estetik aloqadorlik.
Asosiy nazariy yondashuvlar
a) Struktural yondashuv
Bu yondashuv matnni qat’iy strukturaviy birlik deb qaraydi. Matn bir-biriga bog‘liq
bo‘lgan qismlardan iborat va har bir qism ma’no yaratishda ishtirok etadi. Bu yo‘nalish F. de
Sossyur, R. Bart, Y. Lotman kabi olimlar asarlarida keng o‘rganilgan.
b) Lingvistik yondashuv
Bu yondashuvda matn til tizimi nuqtai nazaridan — leksik, morfologik, sintaktik jihatlar
asosida o‘rganiladi. Matn ichidagi til vositalari muallifning maqsadini yetkazishda qanday rol
o‘ynashi tahlil qilinadi.
c) Pragmatik yondashuv
Bu yondashuv matnni muloqot vositasi sifatida o‘rganadi. Unda muallifning
intensionsiyasi (niyati), auditoriyaga ta’siri va kommunikativ vazifasi muhim sanaladi.
d) Intertekstual yondashuv
Bu yondashuv asosida matnlararo aloqadorlik yotadi. Har bir matn boshqa matnlar bilan
uzviy bog‘liq holda mavjud bo‘ladi. Bu fikr Yuri Lotman va Mixail Baxtin kabi olimlar
nazariyasida muhim o‘rin tutadi.
3. Uslubiy yondashuv
Uslub muallifning yozish usuli, estetik qarashi ifodasidir. “Boburnoma”da Boburning
she’rparastligi, obrazli ifoda vositalari, tabiat tasvirlaridagi estetik uyg‘unlik alohida o‘rinni
egallaydi.
4. Janr xususiyatlari tahlili
“Boburnoma” matnshunoslik nuqtai nazaridan tarixiy xotira, sayohatnoma, tarixiy asar,
estetik she’riy shakllarni o‘zida mujassamlashtirgan ko‘p qirrali badiiy matndir.
Xulosa
Yuqoridagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, matnshunoslik yondashuvi adabiy matnlarni,
xususan, “Boburnoma” kabi tarixiy-biografik asarlarni chuqur va ko‘p qirrali o‘rganishda
samarali metod sifatida maydonga chiqmoqda. Saidbek Hasanovning ushbu asarga ijodiy-
matnshunoslik nuqtai nazaridan yondashuvi, uni faqat tarixiy manba emas, balki estetik
tafakkur mahsuli sifatida talqin etishi — zamonaviy adabiy-matnshunoslik tahlilining dolzarb
yo‘nalishlaridan biridir.
“Boburnoma”ning til, uslub va janr xususiyatlarini tadqiq etish orqali Hasanov bu
asarning matndagi estetiklik, mualliflik pozitsiyasi, zamon ruhi va janrlararo xususiyatlarini
aniqlab beradi. Shu orqali matnning strukturaviy, kommunikativ, uslubiy va intertekstual
jihatlari yuzaga chiqadi.
Xulosa qilib aytganda, matnshunoslik yondashuvi “Boburnoma”ga nisbatan yangicha
ilmiy qarashlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Saidbek Hasanovning bu boradagi ilmiy
qarashlari nafaqat adabiy-tarixiy merosni chuqur anglashga, balki zamonaviy o‘quvchiga bu
asarning mazmuniy-estetik jihatlarini yetkazishga ham muhim hissa qo‘shadi. Shu bois,
“Boburnoma”ni o‘rganishda matnshunoslik yondashuvi hozirgi davrda ham o‘z ilmiy va
amaliy ahamiyatini yo‘qotmagan dolzarb metod hisoblanadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
14
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bart R. Matnlar nazariyasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2000.
2.
Baxtin M.M. Adabiy-estetik tadqiqotlar. – Toshkent: Fan, 1990.
3.
Lotman Yu.M. Matn va madaniyat. – Moskva: Nauka, 1992.
4.
Saidbek Hasan. Boburnoma matnining estetik talqini. – Toshkent: Akademnashr, 2021.
5.
Qodirov A. Adabiy matn tahlilining nazariy asoslari. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2019.
6.
Karimov E. Matnshunoslik asoslari. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2017.
7.
Bobur M. Boburnoma. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2004.
