Авторы

  • А.Н. Акбўтаев
    Катта ўқитувчиси қ. х. ф.н. д . в. Б Термиз Давлат Мухандислик ва агротехнологиялар университети ривожланиш институти Агробиология факултети. “Ўсимликлар ҳимояси, агрокимйо агротупрокшунослик ” кафедраси
  • Ashurboy Otayev
    Òsimliklar va Qishloq xòjaligi mahsulotlari karantini ta'lim yònalishi 3-kurs 304-guruh talabasi

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.scin.80888

Ключевые слова:

yuqori qismi dixomotik shoxlangan choziq tuxumsimon shakli topgulli qalqonsimon gullari aktinomorf uruĝi mayda cĥòzinchoq qònĝir rangli.

Аннотация

Maqolada O‘zbekistonning janubiy mintaqasida (Surxondaryo viloyati Uzun tumani, Qiziriq viloyati Boysun tumanidagi Bobotog‘ o‘rmon xo‘jaligi) dalachoy o‘simligining shifobaxsh xususiyatlari va ularga qarshi kurashish chora-tadbirlari bayon etilgan.


background image

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

8

СУРХОНДАРЁ ВИЛОЯТИ ДАЛАЧОЙНИНГ ЗАРАРКУНАНДАЛАРИ ВА

УЛАРГА ҚАРШИ КУРАШ ЧОРАЛАРИ

Акбўтаев А.Н.

Катта ўқитувчиси қ. х. ф.н. д . в. Б

Otayev Ashurboy

Òsimliklar va Qishloq xòjaligi mahsulotlari karantini ta'lim yònalishi

3-kurs 304-guruh talabasi

Термиз Давлат Мухандислик ва агротехнологиялар университети

ривожланиш институти Агробиология факултети.

“Ўсимликлар ҳимояси, агрокимйо агротупрокшунослик ” кафедраси

https://doi.org/10.5281/zenodo.15273234

Annotatsiya:

Maqolada O‘zbekistonning janubiy mintaqasida (Surxondaryo viloyati

Uzun tumani, Qiziriq viloyati Boysun tumanidagi Bobotog‘ o‘rmon xo‘jaligi) dalachoy
o‘simligining shifobaxsh xususiyatlari va ularga qarshi kurashish chora-tadbirlari bayon
etilgan.

Kalit so'zlar:

yuqori qismi dixomotik shoxlangan,choziq tuxumsimon shakli topgulli

qalqonsimon gullari aktinomorf uruĝi mayda cĥòzinchoq qònĝir rangli.

Кириш.

Доривор ўсимликлар инсоният таърихида ўтмишдан маълум бўлган.

Ўсимликлардан нафақат озиқ-овқат, балки, биологик фаол моддалар манбаи сифатида
кенг фойдаланганлар. Доривор ўсимликлардан шумер сивилизатсиясида 5000 йил
аввал даволаш мақсадларида қўлланганлиги ҳақидаги маълумотлар мавжуд. Доривор
ўсимликлар узоқ тарихий даврлар мобайнида дори воситаларининг ягона манбаи
бўлиб ҳисобланган.Ўрта асрлардан бошлаб шифобахш ўсимликларни тавсифи ва
уларни инсон фаолиятига доир аҳамияти хақида кўпгина илмий асарлар чоп этилган.
Дунёда тиббиёт фани ривожланишига улкан ҳисса қўшган юртдошимиз Абу Али ибн
Сино (980-1037) тиббиёт масалаларига доир 20 дан ортиқ илмий асарлар бағишлаган.
Далачойнингнинг дориворлик хусусияти тўғрисида ( Тиб қонунлар) асарида қайд
этилган.

Тадқиқот усуллари:

Энтомологик ҳисоблар ва кузатувларни Б. Яхантов, Б.

Биенко 1943-йил ҳашоратларнинг зичлигини Ш.Т. Ходжаев 2014, энтомофакларнинг
доменантлиги ва миқдорини К.К.Фасулати, С.Н.Алимухаммидовнинг усуллари асосида
бажарилди.

Тадқиқот ўтказган манзили, натижалари

: Узун ва Боботоғ ўрмон

хўжаликларида олиб борилган кузатувларимиздан далачойнинг асосий кемирувчи
зараркунандалари кузги тунлам, гамма тунлами, ўргамчаккана, беда қандаласи,
трипслар, тамаки трипси ва шираларини учратдик.

Дориворлик хусусияти Унинг уруғи ва меваси ишлатилади. Уруғи гижжа ҳайдовчи

хусусиятга эга. Мевасининг этли қисми сийдик ҳайдовчи, ўт ҳайдовчи ва
тинчлантирувчи восита сифатида ишлатилади. Қовоқ мойи жигар ишини яхшилайди,
семиришга тўсқинлик қилади, қон таркибини яхшилайди, холестериндан тозалайди.
Қовоқ таркибидаги оқсиллар, витаминлар, ферментлар, тузлар, мойлар уйғунлашгани


background image

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

9

туфайли у осон ҳазм бўлади ва тез сингади, шу туфайли болалар ва катталар учун
парҳез таом ҳисобланади. Плиний ва Абу Али ибн Сино ўз рисолаларида қовоққа
алоҳида эътибор беришган. Хитойнинг қадимги қўлёзмаларида қовоқни «ўсимликлар
маликаси» деб таърифлашган. Қовоқдан тайёрланган қайнатма қуруқ йўталга тавсия
этилади. Мевасининг этли қисми сувда пиширилиб сариқ касалида, буйрак, қовуқ,
истисқо касалликларида сийдик ҳайдовчи омил сифатида берилади.

Зараркунандалари ва уларга карши курашиш чоралари.
Сохадошларимизнинг берган малумотига кўра ушбу доривор ўсимлигимизга

зарар етқазувчи зараркунандалар трипслар , ширалар , қандалалар , ургимчккана ва
узгарувчи тилла қўнғиз зарар етқазади.

Трипслар: Трипслар ёки хошия канотлилар туркуми- Тҳйсаноптера Трипсларнинг

1500 га я кин тури маълум, шулардан тахминан 230 таси МДХда учрайди. Уларнинг
танаси жуда майда, узунлиги 0,5—5 мм, яссилашган ва чузинчок куринишда.
Муйловлари 6— 10 бугимли, огиз аппарата санчувчи—сурувчи типда, канотлари икки
жуфт, ингичка ва узун тукчалардан хосил булган, хошияли, панжаларида ёпишкок,
канотлари (пуфакчалар) бор, 1—2 бугимли.

Бу зараркунанда ўсимлик баргининг ширасини суриб, зарар етказади. Жумладан

доривор (доривор гулхайри, қорақанд қоразирк, қизилча, далачой, мойчечак,
тоғрайхон) ва бошқа доривор ўсимликларига зарар етказади.Зарарланган барглар
йиртилиб кетади. Танаси чузинчок булиб, тук саргиш рангларда булади. Личинкалари
оч саргиш рангда булади. Тамаки триписи ўсимликларнинг учидаги ёш баргларга
тухум куяди. 1 та ургочи трипе ривожланиш даврида 100 тагача тухум куяди. Бутун ёз
буйи 7 мартагача авлод беради.Узгарувчи тилла қўнғиз — И. вариоиарис Палл. Бухоро
тилла дунгизидан фард дилган холда, танасидаги од холлари ва йуллари тартибсиз
жойлашган ва танаси кичик (28 дан 33 мм гача) булади. Куртлари думларни
мустах,камлайдиган буталар — саксовул, дандим, янтод илдизларини зарарлайди.
Кунгизлари апрель ойида пайдо булади, янтод, беда, изень ва бошда усимликлар
илдизи билан озидланади. Урта Осиёда тардалган. Цорадум ва Цизилдумнинг чала чÿл
ва чул зоналарида яшайди.

Узгарувчи тилла қўнғиз — И. вариоиарис Палл. Бухоро тилла дунгизидан фард

дилган холда, танасидаги од холлари ва йуллари тартибсиз жойлашган ва танаси
кичик (28 дан 33 мм гача) булади. Куртлари думларни мустах,камлайдиган буталар —
саксовул, дандим, янтод илдизларини зарарлайди. Кунгизлари апрель ойида пайдо
булади, янтод, беда, изень ва бошда усимликлар илдизи билан озидланади. Урта
Осиёда тардалган. Цорадум ва Цизилдумнинг чала чÿл ва чул зоналарида яшайди.

Қарши кураш чоралари.

Агротехник тадбирлар: Ўсимликнинг чидамлилигини оширадиган чоратадбирлар

(угитлаш, сугориш, культивация) трипе зарарини пасайишига ёрдам беради.

Биологик усул:

тамаки трипсига карши олтинкуз энтомофагининг 3-4 кунлик

тухумларидан 1,0-1,20 нисбатларида 10 кун оралатиб 2 марта чикарилади. Зарурият
булган майдонларга олтинкуз тухумидан 500-1000 тагача чикариш давом эттирилади;
тамаки трипси тушган далаларга хон кизи кунгизлари, сирфид пашшалари,
афидиидлар ва бошка фойдали хашаротларни жалб этиш.


background image

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

10

Кензиеи Сч. Эт. Пр. (Параситиформес туркуми, Пҳйтосеиидае оиласи). Йиртқич

кана, трипсларнинг хилма хил турлари, жумладан тамаки ва гул трипсларининг тухум
ва личинкалари билан озиқланади ҳам истеъмол қилади. Ривожланиш сикли тухум,
личинкалар, 1-ёшдаги нимфа (дейтонимфа) лар ва имаголардан иборат. Урғочилари 2-
3 тадан хира-оқ тусли, овал шаклли тухумларни (узунлиги 0,14-0,19 мм) ўсимликлар
баргларининг пастки қисмидаги тукчаларга бириктириб қўяди.

Амблисейус маккензи – Амблйсеиус маcкензиеи Сч. Эт. Пр. (Параситиформес

туркуми, Пҳйтосеиидае оиласи). Йиртқич кана, трипсларнинг хилма хил турлари,
жумладан тамаки ва гул трипсларининг тухум ва личинкалари билан озиқланади ҳам
истеъмол қилади. Ривожланиш сикли тухум, личинкалар, 1-ёшдаги нимфа
(дейтонимфа) лар ва имаголардан иборат. Урғочилари 2-3 тадан хира-оқ тусли, овал
шаклли тухумларни (узунлиги 0,14-0,19 мм) ўсимликлар баргларининг пастки
қисмидаги тукчаларга бириктириб қўяди.

Ўсимлик битлари.
Зарари. Ўрта Осиёда кенг таркалган булиб, 52 тур зарар етказади. Жумладан

(маданий, доривор ва бегона ўтлар, доривор гулхайри, чаканда, исириқ, зубтурум,
тирноқгул, ялпиз) ва бошқа доривор ўсимликларга зарар етказади.

Қарши кураш чоралари.
Агротехник тадбирлар. Ўсимлик кучатларини катор ораларига ишлов бериш; НПК

ўгитлар эритмаси билан ўсимлик майсаларини барги оркали озикдантириш; бегона
утларга карши кураш.

Агротехник тадбирлар

Ўсимлик кучатларини катор ораларига ишлов бериш;

НПК эритмаси билан ўсимлик майсаларини барги оркали озикдантириш; бегона
утларга карши кураш.

Галлица (Апҳидолетес уртиcариа) – Етук зотнинг тана ўлчами 1,2-2,2 мм, тухуми

чўзинчоқ-овал, узунлиги 0,3 мм, ялтироқ, тўқ сариқдан то оч кулранггача ўзгариб
боради (. Личинканинг чиқиши олдидан, тухумларнинг ўлчами 0,35-0,40 мм гача ортиб
боради. Личинкаларнинг бир ёшлиларининг ўлчами 0,3- 0,35 мм, эни 0,1 мм, уч
ёшлилари эса тегишлича 2,0-2,5 ва 0,8 мм ни ташкил этади. Ғумбаги очиқ типда,
узунлиги 1,8-1,9 мм, ипаксимон пиллачада бўлади. Етук пашшалар озиқланмайди ёки
битлар, барг бургаси чиқиндилари билан озиқланиши мумкин.

Хулоса.

Муҳими бу талаб қоидалар фақат уларга химёвий препаратлар билан

ишлов беришда эмас балки доривор ўсимликларнинг ривожланишининг барча
босқичларида қаттиқ амал қилиш талаб этилади. Асосан доривор ўсимликларни ҳимоя
қилишда (заракунанда ва касалликларда) асосан фунгисит ва инсифит химёвий
воситалардан тоғри ва оқилона фойдаланишни тақозо этади.

References:

Используемая литература:

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Насиковые Узбекистане Тошкент 1984 А Г Давлатшина


background image

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

11

2.

Видевой состав энтомофогларини селхоз культур Тошкент 1980 А Г Давлатшина

3.

Методика полевого опыта Москва 1986 Доспехов Б А

4.

Мирзалиева Х В Биологический метод борбы с вредителям серьхоз култур

Тошкент 1994
5.

Умумий энтомология курси Муродов С А Тошкент 1986

6.

Ходжаев Ш Т Энтомология кишлок хожалиги экинларини химоя килиш ва

агротосикология асарлари фан- 2013 370 б
7.

А.Ф.Хайитмуродов Кишлок хожалиги энтомологияси -дарслик Тошкент фан

зиеси нашрияти 2024 344 бет
8.

Хайитмуродов А Ф Каршиева С Х Умумий энтомология ва зоология фанидан

укув кулланма Тошкент фан зиеси нашрияти 2023-йил 252- бет.

Библиографические ссылки

Насиковые Узбекистане Тошкент 1984 А Г Давлатшина

Видевой состав энтомофогларини селхоз культур Тошкент 1980 А Г Давлатшина

Методика полевого опыта Москва 1986 Доспехов Б А

Мирзалиева Х В Биологический метод борбы с вредителям серьхоз култур Тошкент 1994

Умумий энтомология курси Муродов С А Тошкент 1986

Ходжаев Ш Т Энтомология кишлок хожалиги экинларини химоя килиш ва агротосикология асарлари фан- 2013 370 б

А.Ф.Хайитмуродов Кишлок хожалиги энтомологияси -дарслик Тошкент фан зиеси нашрияти 2024 344 бет

Хайитмуродов А Ф Каршиева С Х Умумий энтомология ва зоология фанидан укув кулланма Тошкент фан зиеси нашрияти 2023-йил 252- бет.