ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
107
HYSSOPUS OFFICINALIS
СУТКАЛИК ВА МАВСУМИЙ ГУЛЛАШ
ДИНАМИКАСИ
Фахриддинова Д.К.
Хамраева Д.Т.
Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Ботаника институти ҳузуридаги
акад. Ф.Н.Русанов номидаги Тошкент Ботаника боғи кичик илмий ходими
E-mail: fakhriddinovadurdona1995@gmail.com
Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Ботаника институти ҳузуридаги
акад. Ф.Н.Русанов номидаги Тошкент Ботаника боғи етакчи илмий ходими
E-mail: hamraeva.dilovar@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15296185
Аннотация.
Тошкент ботаника боғи шароитида интродукция қилинган
Hyssopus
officinalis
нинг 2021 йилда кунлик ва мавсумий гуллаш динамикаси ўрганилди.
Ўсимликнинг гуллаш даврининг давомийлигига, кунлик ва мавсумий гуллаш
динамикасининг ўзгаришига экологик омилларнинг таъсир кўрсатиши аниқланди.
Калит сўзлар:
интродукция, гуллаш фазаси, тўпгуллар, ҳаво ҳарорати, нисбий
намлик, вегетация, кунлик гуллаш динамикаси, мавсумий гуллаш динамикаси.
Annotation.
The dynamics of daily and seasonal flowering of
Hyssopus officinalis
introduced in the conditions of the Tashkent Botanical Garden in the 2021 vegetation year
was studied. It was found that environmental factors on the duration of the flowering period
of the plant, the change of daily and seasonal flowering dynamics.
Key words:
introduction, flowering phase, inflorescences, air temperature, relative
humidity, vegetation, daily flowering dynamics, seasonal flowering dynamics.
Доривор ўсимликликларнинг гуллаш даврини узоқ давом этиши хом ашё йиғиб
олиш вақтини узайтириб, биологик фаол моддалар миқдорининг ошишига сабаб
бўлади ва шу билан бирга уларнинг хом ашёсини йиғиб олиш вақтларини тўғри
ташкил қилиш аниқланади. Шундай экан истиқболли доривор ўсимликларнинг гуллаш
биологиясини ўрганиш, таркибидаги эфир мойи миқдорини аниқлашдаги энг муҳим
кўрсаткичларидан биридир [1].
И.Г. Серебряковнинг [1952] юксак ўсимликлар морфологияси таснифлашда қабул
қилинган классификацияси бўйича
Hyssopus officinalis
поликарпик ўсимликлар
гуруҳига мансублигини айтган. Ўсимликларнинг гуллаш биологиясини ўрганишдаги
классификацияси бўйича,
Hyssopus officinalis
нинг гуллари кундузи очиладиган
ўсимликлар типига хосдир [2,3]. Улар берган маълумотлардан келиб чиқиб,
интродукция қилинган
Hyssopus officinalis
нинг кунлик биологияси ўрганилганда
Hyssopus officinalis
гулларининг 75% куннинг биринчи ярмида, яьни эрталаб 5
00
дан 9
00
гача вақт оралиғида очилиши аниқланди. Ўсимликларнинг гуллаш биологияси
ўрганиш,
уларни
янги
иқлим
шароитида
маданийлаштиришда
ҳамда
интродуцентларни мослашувчанлиги бўйича танлашда муҳим кўрсаткичдир.
Hyssopus
officinalis
нинг гуллари икки жинсли бўлиб, акропетал тартибда очилиб боради.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
108
Hyssopus officinalis
нинг кунлик гуллаш динамикаси ва мавсумий гуллаш
динамикаси Тошкент ботаника боғи шароитида (2021 йил) (гуллашнинг бошланиш,
ялпи гуллаш босқичи, якуний гуллаш босқичи) олиб борилди. Ўсимлик гулларининг
энг кўп очилиши куннинг қайси вақтларига тўғри келишини, ҳавонинг ҳарорати ва
нисбий намлигининг таъсирини аниқлаш учун тажрибаларни эрталаб соат 5
00
дан
кечки соат 17
00
гача ҳар 2 соатда кузатиб борилди. Бунинг учун ўсимликларга
этикеткалар осилди. Этикеткаланган туплардаги очилган гуллар бир кун олдин кечки
вақтда олиб ташланди ва тажриба учун тайёрланди.
Hyssopus officinalis
кунлик гуллаш
динамикаси кузатилганда қуйидаги натижаларга эришилди.
Hyssopus officinalis
гуллашининг бошланиш даврида (12.VI) эрталабки соатларда 5
00
да ҳаво ҳарорати
+22...+25
0
С, ҳавонинг нисбий намлиги 37-39% бўлганида модел ўсимликларнинг
белгиланган пояларидаги тўпгулларда 11±0,1 та гули очилди. Соат 7
00
ларда ҳаво
ҳарорати +25...+27
0
С, ҳавонинг нисбий намлиги 33-34% бўлганида, ўртача 12±0,11 та
гул очилди. Соат 9
00
да 23±0,03 та, соат 11
00
да 21±0,32 та, соат 13
00
да 11±0,12 та, соат
15
00
да 8±0,11 гул очилди.
Hyssopus officinalis
нинг белгиланган пояларида соат 17
00
да
ўсимликларда гулларнинг очилиши кузатилмади. Гуллаш жараёни эрталабдан бошлаб
кечгача кузатилганда
Hyssopus officinalis
гулларининг очилиш вақти куннинг биринчи
ярмига тўғри келиб, шу вақтларда кўпроқ гулларнинг очилганлиги қайд этилди. Кун
давомида ўсимликнинг белгиланган пояларидаги тўпгулларида 86±1,02 та гача гул
очилиши аниқланди. Ялпи гуллаш босқичида кун давомида жами 227±3,62 та гул
очилган бўлса, якуний гуллаш босқичи кун давомида жами 33±0,7 та гул очилди
(1расм).
Hyssopus officinalis
нинг мавсумий гуллаш (2021) даври май ойининг учинчи
декадасидан (30.V.) кузатила бошланди. 30.V. да очилган гуллар сони ўртача 134±0,69
тани ташкил этди. Май ойи давомида ҳаво ҳарорати ўртача +28...+30
0
С, ҳавонинг
нисбий намлиги 33-35% бўлди. 03.VI. да 118±1,1 та, 07.VI. да 123±1,2 та, 11.VI. да 96±0,9
та, 15.VI. да 86±0,7 та, 19.VI. да 81±0,69 та, 23.VI. да 53±0,85 та, 27.VI. да 296±1,75 та
гуллар очилди. Июнь ойида ҳаво ҳарорати ўртача +35...+37
0
С, ҳавонинг ҳавонинг
нисбий намлиги 33-35% бўлди. 03.VI. да 118±1,1 та, 07.VI. да 123±1,2 та, 11.VI. да 96±0,9
та, 15.VI. да 86±0,7 та, 19.VI. да 81±0,69 та, 23.VI. да 53±0,85 та, 27.VI. да 296±1,75 та
гуллар очилди. Июнь ойида ҳаво ҳарорати ўртача +35...+37
0
С, ҳавонинг нисбий
намлиги ўртача 19-21% бўлди. Июль ойининг биринчи декадасида очилган гуллар
сони ортиб, ялпи гуллаш даври бошланди. Июль ойида ҳаво ҳарорати ўртача
+37...+39
0
С, ҳавонинг нисбий намлиги ўртача 17-19% ташкил этди. 01.VII. да 230±1,4 та,
05.VII. да 378±1,6 та, 09.VII. да 227±1,8 та, 13.VII. да 124±1,2 та гуллар очилди. 17.VII. да
52±1,7 та, 21.VII. да 36±1,6 та, 25.VII. да 96±0,83 та, 29.VII. да 111±1,04 та гуллар
очилганлиги аниқланди. Августь ойида ҳаво ҳарорати ўртача +33...+35
0
С, ҳавонинг
нисбий намлиги ўртача 21–23% ташкил этди. Август ойининг учинчи декадасидан
бошлаб, очилган гуллар сони камайди. 02.VIII. да 217±1,54 та, 06.VIII. да 246±1,74 та,
10.VIII. да 149±1,64 та, 14.VIII. да 109±1,23 та, 20.VIII. да 31±0,12 та, 24.VIII. да 66±0,14 та,
28.VIII. да 28±0,03 та гуллар очилди. Сентябрь ойида ҳам очилган гуллар санаб
борилди. Сентябрь ойида ҳаво ҳарорати ўртача +29...+31
0
С, ҳавонинг нисбий намлиги
ўртача 28–29% ташкил этди. 01.IX. да 33±0,02 та, 05.IX. да 18±0,04 та, 09.IX. да 14±0,03
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
109
та, 13.IX. да 8±0,03 та, 17.IX. да 6±0,03 та, 21.IX. да 7±0,02 та, 25.IX. да 6±0,01 та гул
очилганлиги кузатилди.
.
0
10
20
30
40
50
60
0
10
20
30
40
50
60
70
Ҳ
ав
о
ҳа
ро
ра
ти
(t),
ни
сб
ий
на
мли
к
(%
)
О
ч
ил
га
н
гу
лла
р
со
ни
(до
на
)
Очилган гуллар сони
Ҳаво ҳарорати
Гуллашнинг
бошланиши
Ялпи гуллаш
боскичи
Якуний гуллаш
боскичи
2-расм. Hyssopus officinalis
нинг мавсумий
гуллаш динамикаси (2021 йил)
1-расм. Hyssopus officinalis
нинг кунлик гуллаш динамикаси (2021 йил)
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
110
Хулоса қилиб айтганда,
Hyssopus officinalis
нинг кунлик ва мавсумий гуллаш
динамикаси эрталаб соат 5
00
дан кечки соат 17
00
гача ҳар 2 соатда кузатиб борилди.
Кунлик гуллаш динамикасида кун давомида ўсимликнинг белгиланган пояларидаги
тўпгулларида 86±1,02 та гача гул очилиши аниқланди. Ялпи гуллаш босқичида кун
давомида жами 227±3,62 та гул очилган бўлса, якуний гуллаш босқичи кун давомида
жами 33±0,7 та гул очилди. Мавсумий гуллаш динамикаси энг кўп очилган гуллар июль
ойининг бошларига тўғри келди.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Аутко А.А., Рупасова Ж.А. Биоэкологические особенности выращивания пряно-
ароматических лекарственных растений. Минск: Тонпик. 2003. – 159 с.
2.
Беспалова З.Г. Суточная ритмика цветения и плодоношения некоторых растений
центрального Казахстана // Бюлл. МОИП. 1965. Т. 70. Вып, 3. – С.47-60.
3.
Серебряков И.Г. Морфология вегетативных органов высших растений М.:
Советская наука, 1952. – 389 с.