ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
82
NUTQIY AKTLARDA BLUM TAKSONOMIYASIDAN FOYDALANISH
METODIKASI
Mustafayeva Nilufar Ulashovna
Termiz Davlat Universiteti DSc doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15293919
Annotatsiya.
Ushbu maqolada nutqiy aktlarning o‘qitilishida Blum taksonomiyasidan
foydalanish metodikasi ko‘rib chiqiladi. Nutqiy aktlar nazariyasi lingvistika va pragmatikaning
muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, unda so‘zlovchining intension (maqsad) va kontekstga mos
ravishda qanday til birliklari, uslublar, ifodalar tanlashi hamda suhbatdoshga qanday ta’sir
o‘tkazishi o‘rganiladi. Biroq odatda grammatik va leksik omillarga e’tibor kuchliroq bo‘lganligi
bois, nutqiy aktlarning chuqur ma’no jihatidan tahlili hamisha ham dars jarayonida keng o‘rin
olavermaydi. Blum taksonomiyasi esa bosqichma-bosqich kognitiv rivojlanishni inobatga olib,
o‘quvchilarning “eslash”, “tushunish”, “qo‘llash”, “tahlil”, “baholash”, “yaratish” bosqichlarida
nutqiy aktlardagi ma’noni anglash, nutq strategiyasini tanlash va ijodiy ifodalash
ko‘nikmalarini sistemali shakllantirish imkonini beradi. Mazkur maqolada ushbu
yondashuvning nazariy asoslari, metodik xususiyatlari hamda amaliy qo‘llash yo‘llari yoritilib,
nutqiy aktlarni tahlil qilish, baholash va ijodiy yaratish bo‘yicha bosqichma-bosqich
strategiyalar taklif etiladi.
Kalit so‘zlar:
Nutqiy akt, Blum taksonomiyasi, pragmatik kompetensiya, lingvistik
metodika, kognitiv rivojlanish, o‘qitish metodikasi.
Nutqiy aktlar nazariyasi lingvistik pragmatikaning eng muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib,
unda so‘zlovchining biror gap aytishdan ko‘zlagan maqsadi, ushbu gap orqali suhbatdoshda
yuzaga keladigan ta’sir, shuningdek nutqiy vaziyat shartlari, madaniy me’yorlar, ijtimoiy
ro‘llar bir butunlikda tahlil qilinadi. Tilning shunchaki formal–grammatik jihatlarini puxta
egallagan kishi ham ba’zan nutqiy kontekstni to‘g‘ri anglay olmasligi yoki suhbatdoshga mos
til birliklarini tanlay olmasligi mumkin. Shu nuqtayi nazardan, nutqiy aktlarni chuqur
o‘rganish o‘quvchilarning haqiqiy kommunikativ kompetensiyasini shakllantirishda muhim
rol o‘ynaydi.
Ammo amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab chet tili darslarida nutqiy aktlarga yetarlicha
e’tibor qaratilmay, asosan grammatik konstruktsiyalar yoki ma’lum leksik to‘plamlarni
yodlashga urg‘u beriladi. Pragmatik qirralar, xususan, xushmuomalalik, bilvosita ifoda, dialog
jarayonida kontekstga mos so‘z tanlashi singari masalalar chetda qoladi. Natijada, o‘quvchilar
nazariya darajasida yaxshi “grammatik to‘g‘ri” gapirishi mumkin, biroq real suhbatda
intonatsiya, nutq uslubi, ro‘l va ijtimoiy masofa kabi jihatlar bo‘yicha xatoliklarga yo‘l qo‘yishi,
yoki ma’lum nutqiy aktlarni adekvat bajara olmasligi mumkin.
Shu nuqtada Blum taksonomiyasi yondashuvi fanga kirib kelmoqda. Blum
taksonomiyasi dastlab bilish jarayonlarini “bilish”, “tushunish”, “qo‘llash”, “tahlil”, “baholash”
va “yaratish” kabi bosqichma-bosqich kognitiv faoliyat sifatida tasniflagan. Bu yondashuv,
avvalo, nazariy bilimdan to amaliy, mustaqil ijodiy bosqichgacha bo‘lgan barcha taraqqiyot
pillapoyalarini izchil ko‘rsatib beradi. Ushbu pillapoyalarni nutqiy aktlarga tadbiq etish orqali
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
83
o‘qituvchi dars jarayonida nafaqat o‘quvchilarda til va grammatika mahoratini, balki real
kontekstda nutqni “ijro etish” hamda “tahlil qilish” malakasini puxta shakllantirishi mumkin.
Blum taksonomiyasining bosqichlari, xususan:
1.
Eslash (Bilish)
: Ushbu bosqichda o‘quvchilar nutqiy aktlar nazariyasida uchraydigan
asosiy tushunchalar, istilohlar (masalan, “lokutsion, illokutsion, perlokutsion akt” kabi) yoki
oddiy ijtimoiy vaziyatlarda ishlatiladigan asosiy iboralarni yodlab oladi. Ular adabiy misollar,
ro‘yxatlar, taqrizlardan kelib chiqib, shunchaki faktlarni eslab qolishi mumkin.
2.
Tushunish
: Endi o‘quvchilar o‘sha nutqiy aktlarning ma’no-mazmunini, shu jumladan
“qanday kontekstda, kimga nisbatan, nima sababdan” qo‘llanishini anglaydi. Masalan,
“Kechirasiz, siz bilan gaplashib olsam bo‘ladimi?” – bu ibora kimga nisbatan ishlatilishi,
qanday ohangda tushunish kerakligi kabi pragmatik ma’noni izohlaydi.
3.
Qo‘llash
: O‘quvchilar tegishli nutqiy aktlarni real yoki yaqin bo‘lgan vaziyatlarda
ishlatishga o‘tadilar. Masalan, rolli o‘yinlarda “kechirim so‘rash”, “iltimos qilish”, “taklif etish”
kabi nutqiy aktlarni kontekstga mos ravishda til va intonatsiya bilan ijro etishadi. Bu
bosqichda o‘quvchilar nazariy tushunchani amaliyotga joriy qiladi.
4.
Tahlil
: Kengroq ko‘nikma talab qilinadigan daraja bo‘lib, bu yerda o‘quvchilar nutq
jarayonini (audioyozuv, video yoki matn) chuqur tahlil qiladilar: kim qaysi nutqiy aktni,
qanday maqsadda, qanday uslubda, intonatsiyaviy xususiyatlarda bajardi. Bu orqali
o‘quvchilar turli til birliklari va kontekst o‘rtasidagi munosabatni chuqur idrok etadi.
5.
Baholash
: Ushbu bosqichda o‘quvchilar o‘sha tahlil qilingan nutqiy aktlarning to‘g‘riligi,
samaradorligi, ijtimoiy-madaniy mosligi haqida xulosa chiqaradi. Masalan, kimdir juda
agressiv yoki juda rasmiy gapirmoqda, kimdir esa norasmiy muhitda rasmiy til ishlatmoqda –
bu qanchalik to‘g‘ri ekani tahlil etiladi. Bu bosqichda o‘quvchilar ob’ektiv yoki sub’ektiv
mezonlar asosida baholashni o‘rganadilar.
6.
Yaratish
: Eng yuqori bosqichda esa o‘quvchilar o‘zi yangi nutqiy vaziyatlar, dialoglar,
stsenariylarni yaratadi, unda turli nutqiy aktlarni ijodiy qo‘llaydi. Bunda o‘qituvchi ularga
“ajoyib ssenariy tuzing”, “kasbiy suhbatda istak va rozilik bildirishni qanday ishlatishni
yarating” singari topshiriqlar beradi. Bu bosqichda to‘liq ijodiy yondashuv paydo bo‘ladi.
Ushbu bosqichlarni metodik jihatdan darslarga tadbiq qilishda, avvalo, rejalashtirish va
baholash mexanizmini aniq shakllantirish muhim. Shunday bo‘lmasa, “nutqiy aktlar”
mavzusini zohiran o‘rgansa-da, o‘quvchilar undagi chuqur amaliy strategiyalarni
o‘zlashtirmasdan qoldirishlari mumkin. Buning uchun dars rejalarida bosqichma-bosqich
maqsadlar (ishoralar) belgilanib, har bir bosqichga xos mashqlar va baholash uslublari
kiritilishi zarur.
Quyidagi jadval Blum taksonomiyasining bosqichlarini nutqiy aktlarda qanday qo‘llash
mumkinligini ko‘rsatish orqali rejalashtirishda qo‘llaniladigan namunaviy faoliyatlar misolini
jamlagan:
Jadval: Blum taksonomiyasi bosqichlarida nutqiy aktlardan foydalanish bo‘yicha
namunaviy mashg‘ulotlar
Bosqich
(Blum)
Maqsadli faoliyat
Misol mashq / usul
Kutilayotgan natija
Eslash
Nutqiy akt
“Mazkur ifodalar
O‘quvchilar muayyan
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
84
Bosqich
(Blum)
Maqsadli faoliyat
Misol mashq / usul
Kutilayotgan natija
(Bilish)
terminlarini
yodlash, asosiy
iboralarni anglash
ro‘yxatini yodlang”,
“Mana shu so‘z yoki
iboralarning lug‘aviy
ma’nosini qayd eting”
so‘z, ibora, nutqiy akt
nomini yodlab oladi,
passiv daraja
Tushunish
Ushbu ifodalarning
ma’no-mazmunini,
kontekstini
tushuntirish
“Qayerda, kimga
nisbatan, qanday
ohangda ishlatiladi?”
ko‘rinishdagi muhokama
O‘quvchilar nutqiy
aktning vazifasi va
situatsiyasi haqida
tasavvurga ega bo‘ladi
Qo‘llash
O‘rganilgan
ifodalarni amaliy
vaziyatda qo‘llash
Rolli o‘yinlar, juftlik bo‘lib
“iltimos qilish”, “kechirim
so‘rash” ifodalarini
foydalanish
O‘quvchilar
kontekstda to‘g‘ri
ifoda tanlash va nutqiy
aktni ijro etishni
mashq qiladi
Tahlil
Tayyor matn yoki
audioyozuvdagi
nutqiy aktlarni tahlil
qilish
“Tinglangan dialogda
kim, qaysi payt, qanday
strategiyadan
foydalandi?” tadqiqi
O‘quvchilar nutq
jarayonini tahlil qilish,
sabablari va
oqibatlarini aniqlash
malakasini
rivojlantiradi
Baholash
Nutqiy aktlarning
to‘g‘riligi, ijtimoiy
samaradorligi,
madaniy mosligini
baholash
“Audiodagi nutqiy aktlar
qanchalik
muvaffaqiyatli?”; “Nima
sababdan bu ifoda
muvofiq/noto‘g‘ri?”
O‘quvchilar nutqiy
ijrolar sifatiga tanqidiy
baho berib, to‘g‘rilash
yoki yaxshilash
bo‘yicha takliflar
ishlab chiqadi
Yaratish
Yangi stsenariy, rolli
stsenariy yoki
kontekstual
matnlarni ijodiy
ishlab chiqish
“Yangi vaziyat kashf
eting: mehmon kutish, ish
suhbatida so‘rov, online
chat senariysi”
O‘quvchilar mustaqil
va ijodiy nutqiy
qarorlar qabul qiladi,
turli ifodalarni
moslashuvchan
qo‘llashni o‘rganadi
Yuqoridagi jadvaldagi faoliyat turlari bir-birini izchil ravishda to‘ldiradi. Misol uchun,
“Eslash” darajasida olingan dastlabki ma’lumotlar “Tushunish” bosqichida kontekstual sharh
va misollar bilan boyitiladi, so‘ng “Qo‘llash” bosqichida o‘quvchilar real hayotga yaqin
holatlarda shu ifodalarni ishlatish bilan tanishadi. Keyin “Tahlil” bosqichida ular o‘zgalarning
nutqi yoki o‘zlari ishlab chiqqan matnlarni baholash uchun omil topishadi, “Baholash”
bosqichida esa “bu mosmi yoki yo‘qmi, maqsadga muvofiqmi, muvofiq emasmi” degan
savollarga javob berishadi. So‘ng, eng yuqori “Yaratish” bosqichida to‘la ijodiy mashqlar
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
85
(yangi senariy, kichik drama, qiziqarli g‘oya) orqali o‘quvchilar pragmatic jihatdan
mustahkam raqobatbardosh nutq ishlab chiqishadi.
Ushbu jarayonni amalda amalga oshirishda muhim jihat – darslar interaktiv, o‘quvchi
faolati markazda bo‘lgan uslubda bo‘lishi. Zero, nutqiy aktlarni o‘rganish passiv yodlash bilan
cheklanib bo‘lmaydi, balki albatta mashqlar, rolli o‘yinlar, diskussiyalar, case-stady tahlillari
bilan boyitilishi shart. Darslarda o‘qituvchi turli topiklarni (masalan, rasmiy xat yozish,
mehmon kutish, online suhbat, rasmiy tanishtirish va h.k.) olish orqali, har bir bosqichga xos
maqsadlar va mashqlarni rejalashtiradi. Shuningdek, baholash usullari ham har bir
bosqichdagi o‘quvchining kompetensiya darajasini kuzatishga xizmat qiladi. Masalan,
“Qo‘llash” bosqichida og‘zaki suhbat bo‘yicha savol-javob, “Tahlil” bosqichida esa yozma tahlil
insho yoki audio tinglab tahlil varaqasi to‘ldirish kabilar ishlatilishi mumkin. “Yaratish”
bosqichida esa o‘quvchilarning ijodiy mahsulotini (rolli o‘yin stsenariysi yoki video rolik)
baholash qiziqarli bo‘ladi.
Bundan tashqari, Blum taksonomiyasining nutqiy aktlar bilan uyg‘unligi o‘quvchilarning
lingvistik nafosat va madaniy farqlarni idrok etishiga ham yordam beradi. Chunki har bir
kognitiv bosqichda o‘quvchilar nafaqat lingvistik formani, balki “nima uchun shu yerda shu
ibora, ohang, uslub ishlatilmoqda?” degan savolga ham javob qidiradi. Masalan, “Tahlil”
bosqichida “nimaga bu nutqiy akt rasmiy ohangda aytilgan, kimdan nimani kutishgan?” kabi
savollar tug‘iladi, “Baholash” bosqichida “boshqa bir madaniyatda bu xatti-harakat,
intonatsiya yoki so‘z tanlovi qanday qabul qilinadi?” singari nuqtai nazardan fikr yuritishadi.
Shu tariqa, nutqiy aktlar turli madaniy kontekstlarda o‘quvchilarning dunyoqarashini
kengaytirishga xizmat qiladi.
Blum taksonomiyasidan foydalangan holda nutqiy aktlarni o‘qitish metodikasining
ahamiyati shundaki, u o‘qituvchi va o‘quvchilarga aniq maqsadli yo‘l-yo‘riq ko‘rsatib, har bir
bosqichning natijasi bo‘yicha sinovdan o‘tkazish, baholash va keyingi bosqichga o‘tish uchun
yaxlit tizim yaratadi. Bu tizimda o‘quvchi bosqichma-bosqich o‘z nutqiy strategiyalarini
takomillashtiradi, darslar doimiy ravishda o‘quvchilarning diqqati, fikrlashi, ijodiy salohiyatini
ishga soladi. Metodikaning muhim jihatlaridan yana biri – dars jarayonida ko‘p ijtimoiy-va
madaniy-nutqiy vaziyatlar imitatsiyasi, rolli o‘yinlar bilan kuchaytirilishi – Blum
bosqichlarining aniq tatbiqiga xizmat qiladi.
Xulosa qiladigan bo‘lsak, nutqiy aktlarni o‘rganishda Blum taksonomiyasining
bosqichma-bosqich kognitiv rejalashtirish usuli pragmatik kompetensiyani rivojlantirishning
samarali metodik poydevoridir. Bu yondashuvda avval o‘quvchilarda muayyan ifodalarni
“eslab qolish” va “tushunish” singari boshlang‘ich qobiliyatlar shakllanadi, so‘ng ularni turli
kontekstlarda “qo‘llash” orqali mustahkamlanadi, “tahlil” va “baholash” bosqichlari esa o‘zaro
uzviy bog‘liqlikda bo‘lib, real nutq jarayonini chuqur tahlil qilish va sifatini baholashga
undaydi, oqibatda “yaratish” bosqichida o‘quvchi mustaqil ravishda yangi nutqiy strategiyalar,
ifodalar va holatlarni ijodiy namoyon etadi. Shu tariqa, dars jarayonining har bir bosqichi
o‘qituvchi tomonidan rejalashtirilgan, maxsus mashg‘ulot va baholash uslubiyoti bilan
ta’minlangan bo‘lsa, pragmatik kompetensiya nafaqat yodlangan iboralar darajasida qolmay,
balki chuqur anglangan va ijodiy qayta ishlash shaklida o‘zlashtirilgan bo‘ladi. Bunday
yondashuv, shubhasiz, o‘quvchilarning chet tilida nutqiy hozirjavoblik, kontekstga mos
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
86
moslashish, ijtimoiy-madaniy “kodlar”ni to‘g‘ri o‘qish va shunga muvofiq til strategiyasini
qo‘llash mahoratini oshirishga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Anderson, L. W., Krathwohl, D. R. A Taxonomy for Learning, Teaching, and Assessing: A
Revision of Bloom’s Taxonomy of Educational Objectives. – New York : Longman, 2001. – 352
p.
2.
Bloom, B. S. Taxonomy of Educational Objectives: The Classification of Educational
Goals. – New York : Longmans, 1956. – 207 p.
3.
Kasper, G., Rose, K. Pragmatics in Language Teaching. – Cambridge : Cambridge
University Press, 2002. – 278 p.
4.
Bardovi-Harlig, K. Learning the Rules of Academic Talk: A Portfolio Approach to
Pragmatic Acquisition // Studies in Second Language Acquisition. – 2006. – Vol. 28, № 2. – p.
261–283.
5.
Ishihara, N., Cohen, A. D. Teaching and Learning Pragmatics: Where Language and
Culture Meet. – London : Routledge, 2010. – 230 p.
