ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
72
PROBIOTIKLAR VA ULARNING ORGANIZMDAGI BIOLOGIK FAOLLIGI
Doniyorova Zulayho Uchqunjon qizi
Alfraganus Universiteti Tibbiyot Fakulteti
Farvasevtika yo’nalishi 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15287403
Annotatsiya:
Probiotiklar – inson organizmida yashovchi, sog’lom kibrobiotning
muvozanatini saqlash va rag’batlantirish orqali turli fiziologik jarayonlarni qo’llab –
quvvatlaydigan jonli mikroorganizmlardir. Ularning biologik faolligi bir qancha mexanizmlar
orqali namoyon bo’ladi: Ichak epitelining himoya to’sig’ini mustahkamlash, bakteriosin va
organik kislotalar sintezi orqali patogen mikrofloraning o’sishini bostirish, immun tizimini
modulyatsiya qilish va psixobiotik effektlar orqali markaziy asab tizimiga ta’sir ko’rsatadi.
Asosiy probiotik mikroorganizmlarga laktobakteriyalar (Lactobavillus), bifidobakteriyalar
(Bifidobakteriyalar), propion kislotasi bakteriyalar (Propionibacterium) Streptococcus
thermophilus bakteriyasi kiradi. Ko’p probiotiklar (lekin hammasi emas) sut kislotasi
bakteriyalari guruhiga kiradi . Probiotiklar sifatida ko’pincha Lactobacillus va Bifidobacterium
avlodining turlari qo’llaniladi, lekin ba’zi spora hosil qiluvchi bakteriyalar, xususan, Bacillus
turi, E.coli va xamirturush Clostridum butyricum (Yevropa Ittifoqida oziq – ovqat mahsuloti
sifatida ro’yxatga olingan. 2011 -yil holatiga ko’ra, probiotiklarni qabul qilishda kasallikning
oldini olish yoki sog’lig’ini yaxshilash uchun hech qanday ilmiy dallil mavjud emas
.Bakteriyalarni o’z ichiga olgan og’iz orqali yuboriladigan preparatlar so’lak, me’da xlorid
kislotasi, safro , oshqozon osti bezi va ichak sharbatlari tomonidan salbiy ta’sir ko’rsatadi .
Kalit so’zlar:
Probiotiklar, mikrobiota, immunomodulyatsiya , himoya to’siq funksiyasi,
psixobiotik effekt, fermentative metabolitlar, bakteriosinlar, atopik dermatit va genetik
modifikatsiya qilingan probiotiklar.
Probiotiklarning ta’sir mexanizmlari:
Probiotiklar shilliq qavatning immunitet mexanizmlariga ta’sir qilish, simbiotik yoki
potensial patogen mikroblar bilan o’zaro ta’sir qilish, metabolitk mahsulotlarni ishlab chiqarish
va kimyoviy signallar orqali organizmning hujayralari bilan aloqa qilish orqali GI ekotizimiga
ta’sir qiladi. Ushbu mexanizmlar potensial patogenlar bilan antagonizmga, GI muhitini
yaxshilashga, oshqozon- ichak to’sig’ini mustahkamlashga, yallig’lanish haqida salbiy fikrga va
antigenik chaqiruvlarga immunitet reaksiyasi haqida fikr- mulohazalarga olib kelishi mumkin.
1.
Himoya to’siqni mustahkamlash – Probiotiklar ichak epitelida zich bog’lanish orqali
patogen mikroblarning birikishini kamaytiradi.
2.
Antimikrobiol moddalar sintezi- Bakteriotsinlar, asidlar (laktik kislota, asetikasid) va
reaktiv kislotali metabolitlar sintezi orqali patogenlar o’sishini cheklaydi.
3.
Immunomodulyatsiya – Sitokinlarni (IL- 10, Il-12, TNF – a)tartibga solish hamda T-
hujayralarni faollishtirish orqali organizmning immune javobini oshiradi.
4.
Psixobiotik effekt – Ba’zi probiotiklar gepato- gastrointestinal miyada aks etuvchi
shlaklarni kamaytirib, stress va depressiya alomatlarini yumshatadi.
5.
Probiotiklarning immunologik bo’lmagan ta’sir – ovqat hazm qilishni rag’batlantirish va
patogenlar bilan oziq moddalar uchun raqobatlashish, patogenlar uchun noqulay mahalliy
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
73
muhitni yaratish uchun mahalliy pH ni o’zgartrish, superoksid radikallarini yo’q qilish,
mutsinning epiteliya ishlab chiqarishini rag’batlantirish, patogen kelib chiqadigan toksinlarni
o’zgartrish.
6.
Probiotiklarning immunologik ta’sir – sitokin profilini modulyatsiya qilish, mahalliy
makrofaglarni faollashtirish, antigen B ning limfositlarga taqdim etilishini oshirish va mahalliy
tizimli ravishda sekretor immunoglobulin A ishlab chiqarishni oshirish .
Probiotiklarning samaradorligi: Amerika Gastroenterologiya Assotsiatsiyasi (AGA)
ma’lumotlariga ko’ra, hozirda ma’lum sharoitlarni yaxshilash yoki muayyan kasalliklarni
davolash uchun qaysi maxsus probiotikni qo’llash maqsadga muvofiqligi haqida yetarli ilmiy
dalillar mavjud emas. AGA pozitsiyasiga ko’ra, probiotiklar hozirgi vatqda quyidagi kasalliklar
va sharoitlarni davolashda eng ko’p qo’llaniladi:
-
Irritabiiy ichak sindromi – sut kislotasi bakteriyalarining probiotik shtammlari
Bifidobacterium infantis va Lactobacillus plantarum va zamburug’lari Sacchromyces bo’lardi,
shuningdek, probiotiklarning kombinatsiyasi ichak harakatlariga yordam beradi.
-
Rotavirus infektsiyasidan kelib chiqqan yuqumli diareya, shu jumladan, chaqaloqlar va
yosh bolalarda – lokabakteriyalar Lactobacillus rhamnosus va Lactobacillus casei shtammlari
uchraydi .
-
Antibiotiklar bilan bog’liq diareya – Saccharomyces boulardi Clostriduim difficile sabab
bo’lgan eng xavfli va eng keng tarqalgan antibiotikbilan bog’liq diareya takrorlanishining oldini
oladi.
Shu bilan birga, AGA probiotiklarni sayohatchilar diareyasida qo’llash uchun hozirda
hech qanday dalil mavjud emas deb hisoblaydi va probiotiklardan og’iz bo’shlig’i salomatligini
saqlash, ekzema va boshqa teri, urologik va vaginal kasalliklarning oldini va davolashda
foydalanish mumkin bo’lgan foydalilligiga qaramay, bolalar va kattalardagi allergiyaning oldini
olish, probitiklarning foydasi uchun aniq dalillar yo’q deydi.
Xulosa:
Probiotiklar inson salomatligini yaxshilashda muhim vosiita hisoblanadi.
Ularning turlari turlicha bo’lib, har biri o’ziga xos biologik faollik mexanizmlariga ega: eptel
himoyasi, antimikrobiol metabolitik sinteziva psixobiotik effektlar. Allergik, metabolitik va
yuqumli kasalliklarda probiotiklar va terapiya usullari sohasini kengaytirib, sog’liqni saqlash
tizimida yangi davolash strategiyalarini yaratishga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Zmora, N,et al, (2018) Personalized Gut mucosal Colonization Resistance to Empiric
Probiotic Is Accociated with Unique Host and Microbiime Features . Cell 174 (6). 1388-1405
e21
2.
Kolida, S, Gibson, G,R (2011) . Synbiotics in health and disease, Annual Riview of Food
Science and Technology, 2, 373-393.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
74
3.
Sanders, M.E. erm al (2013). An update pn the use and investigation of probiotics in health
and disease, Gut, 62(5) 787- 796.
4.
Fuller R. (May 1989) “Probiotics in man and animals”. The Journal of Applied bacteriology.
5.
Lilly D. M, Stiwell R.H (1965) “Probiotics Growth – promoting factors produced by
microorganisms” Science.
