ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
143
O‘ZBEKISTONDA VALYUTA BOZORINI RAQAMLASHTIRISH VA
AVTOMATLASHTIRISH: MARKAZIY BANK FAOLIYATINING
TRANSFORMATSIYASI
Xayitov Azizbek Alisher o‘g‘li
Valyutani tartibga solish va to‘lov balansi departamenti Valyuta oqimlari va
amaliyotlarini tahlil qilish boshqarmasi boshlig‘i o‘rinbosari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15307824
Annotatsiya.
Mazkur tezisda O‘zbekistonda valyuta bozorini raqamlashtirish va
avtomatlashtirish jarayonlari, xususan, Markaziy bank faoliyatining texnologik
transformatsiyasi masalalari yoritiladi. Valyuta kursini shakllantirish, intervensiyalarni
amalga oshirish va bozor monitoringi kabi operatsiyalarni blokcheyn, sun’iy intellekt va big
data texnologiyalari asosida boshqarishning afzalliklari tahlil qilinadi. Shuningdek, xalqaro
tajriba asosida milliy valyuta siyosatini modernizatsiya qilish bo‘yicha amaliy takliflar ilgari
suriladi.
Kalit soʻzlar.
Valyuta bozori, raqamlashtirish, Markaziy bank, avtomatlashtirish, sun’iy
intellekt, blokcheyn, moliyaviy texnologiyalar, tahliliy boshqaruv, O‘zbekiston.
Kirish.
So‘nggi yillarda dunyo miqyosida raqamli iqtisodiyot konsepsiyasining keng
ommalashuvi moliyaviy sektor, xususan, valyuta bozori faoliyatida tub o‘zgarishlarni talab
etmoqda. Global moliyaviy institutlar, jumladan, Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF), Jahon
banki va Bank for International Settlements (BIS) tomonidan e’tirof etilishicha, valyuta
bozorlarini raqamlashtirish orqali ularning shaffofligi, operatsion samaradorligi va bozor
ishtirokchilari uchun ochiqligi sezilarli darajada oshadi. Masalan, IMFning 2022-yilgi “Digital
Money and Monetary Policy” hisobotida qayd etilishicha, raqamli texnologiyalar valyuta
intervensiyalari samaradorligini 25–30% gacha oshiradi, bu esa markaziy banklar uchun
muhim pul-kredit siyosati vositasidir.
O‘zbekiston Respublikasi ham so‘nggi yillarda raqamli transformatsiyani izchil amalga
oshirmoqda. “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida barcha davlat institutlarida,
xususan Markaziy bank tizimida raqamlashtirish va avtomatlashtirish bosqichma-bosqich
amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan 2020-yildan
boshlab milliy valyuta kursini aniqlashda avtomatlashtirilgan tahliliy algoritmlardan
foydalanish boshlangan bo‘lsa-da, hali to‘liq integratsiyalashgan sun’iy intellekt, blokcheyn va
avtomatik monitoring tizimlari joriy etilmagan. Shu sababli, bugungi kunning eng dolzarb
vazifalaridan biri valyuta bozorini raqamli texnologiyalar asosida boshqarish mexanizmlarini
ishlab chiqishdan iborat.
Dunyo tajribasiga nazar solsak, Shvetsiya, Xitoy, Hindiston, Singapur va Janubiy Koreya
kabi davlatlar markaziy bank faoliyatini raqamli platformalar asosida olib borib, valyuta
bozori ustidan to‘liq real vaqtli nazoratni yo‘lga qo‘ygan. Ayniqsa, sun’iy intellekt asosidagi
valyuta prognozlash tizimlari orqali ular bozor o‘zgarishlariga oldindan tayyor turish
imkoniga ega bo‘lishgan. Bu esa nafaqat valyuta barqarorligini ta’minlaydi, balki iqtisodiy
xavfsizlikka xizmat qiladi.
O‘zbekiston sharoitida esa valyuta bozori hali ham qisman qo‘lda boshqarilmoqda,
kurslar o‘zgarishining asosiy omillari tahlil qilinadi, ammo avtomatlashtirilgan chora-
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
144
tadbirlar tizimi rivojlanmagan. Ushbu holat, o‘z navbatida, Markaziy bank faoliyatining
transformatsiyasini, ya’ni texnologik modernizatsiyani muqarrar qiladi.
Asosiy qism.
Raqamli texnologiyalarni valyuta bozoriga joriy etish xalqaro moliyaviy
barqarorlikni ta’minlashda muhim omil hisoblanadi. Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF, 2023)
ma’lumotlariga ko‘ra, raqamlashtirilgan valyuta bozori real vaqt rejimida monitoring,
prognozlash va intervensiya imkoniyatlarini oshiradi. Xususan, Hindistonning RBI (Reserve
Bank of India) tomonidan joriy etilgan FX-Retail platformasi orqali valyuta almashuvi to‘liq
raqamli formatga o‘tgan, natijada 2022–2023 yillarda valyuta operatsiyalarining shaffofligi
35% ga oshgan. O‘zbekistonda bu borada dastlabki qadamlar tashlangan bo‘lsa-da, mavjud
tizimlar hali markazlashtirilgan va cheklangan funksiyalarga ega. Masalan, Markaziy bank
tomonidan ishlab chiqilgan “valyuta kursi prognozlash moduli” mavjud bo‘lsa-da, u sun’iy
intellekt bilan integratsiyalashmagan va Big Data tahliliga asoslanmaydi.
Dunyo banklari raqamli valyuta bozorlarini yaratishda quyidagi texnologik
yechimlardan foydalanmoqda:
Sun’iy intellekt (AI): AI algoritmlari valyuta kursi, inflyatsiya, eksport-import saldosi va
geosiyosiy omillar asosida prognozlar yaratadi. Masalan, Singapurda MAS (Monetary
Authority of Singapore) tomonidan joriy etilgan Project Ubin orqali AI orqali real vaqt kurs
nazorati amalga oshirilmoqda. Blokcheyn texnologiyasi: Blokcheyn orqali valyuta
operatsiyalarini o‘zgarmas, ishonchli va kuzatuvchan holatda saqlash mumkin. Xitoyda e-CNY
operatsiyalari shunday blokcheyn asosida yuritiladi (PBOC, 2022). Big Data va API
integratsiyasi: AQSH Federal zaxira tizimi real vaqtli iqtisodiy indikatorlar va bank tizimi
ma’lumotlarini avtomatik tahlil qilish orqali valyuta kursi siyosatini ishlab chiqadi.
O‘zbekistonda bu yo‘nalishda ma’lumotlar to‘plash mavjud, biroq ularni avtomatlashtirilgan
algoritmlar bilan bog‘lash hali to‘liq amalga oshirilmagan.
Infratuzilma yetishmovchiligi: Real vaqt monitoringi va prognozlash tizimlari uchun
yuqori tezlikdagi serverlar, AI modullari va blokcheyn platformalari yetarli darajada mavjud
emas. Normativ-huquqiy bazaning eskiligi: Valyuta operatsiyalari raqamlashtirishini to‘liq
tartibga soluvchi qonunchilik hali shakllanmagan. Mutaxassislar yetishmasligi: IT va
moliyaviy texnologiyalarni birlashtira oladigan malakali kadrlarga ehtiyoj yuqori.
Xulosa.
O‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotga o‘tish jarayonlari izchil
amalga oshirilmoqda. Biroq valyuta bozori segmentida bu transformatsiya hali to‘liq
bosqichga chiqmagan. Yuqorida tahlil qilingan ilmiy va amaliy tajribalar asosida quyidagi
xulosalarga kelish mumkin. Valyuta bozorini raqamlashtirish – zamonaviy iqtisodiy
xavfsizlikning ajralmas qismi. Xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatadiki, AQSH, Xitoy, Singapur va
Hindiston markaziy banklari valyuta operatsiyalarini real vaqt rejimida kuzatish, tahlil qilish
va prognozlashda raqamli texnologiyalardan foydalangan holda pul-kredit siyosatini sezilarli
darajada takomillashtirishga erishgan (IMF, 2022; BIS, 2023). Markaziy bank faoliyatining
avtomatlashtirilishi valyuta kursini boshqarishda inson omiliga bog‘liqlikni kamaytiradi. Bu
esa, o‘z navbatida, spekulyativ xatti-harakatlarning oldini olishga, investorlar ishonchini
mustahkamlashga xizmat qiladi. Singapur MAS modeli bunga yorqin misoldir: AI orqali
avtomatik monitoring tizimi 2021-yildan beri muvaffaqiyatli faoliyat yuritmoqda.
O‘zbekistonda mavjud texnologik va huquqiy infratuzilmaning modernizatsiyasi zarur.
Valyuta kursini shakllantirish, intervensiyalarni o‘tkazish va xalqaro operatsiyalarni amalga
oshirishda sun’iy intellekt, blokcheyn va big data texnologiyalarini joriy etish bilan birga, bu
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
145
texnologiyalarni tartibga soluvchi normativ hujjatlar ham yangilanishi lozim. Kadrlar
tayyorlash va xalqaro hamkorlikni kuchaytirish muhim ahamiyatga ega. Xususan, Markaziy
bank huzurida zamonaviy moliyaviy texnologiyalarni chuqur o‘rgatuvchi ilmiy-tadqiqot
markazini tashkil etish, EBRD, IMF va Jahon banki bilan hamkorlikda texnologik
modernizatsiya dasturlarini ishlab chiqish tavsiya etiladi. Texnologik yo‘l xaritasi ishlab
chiqilishi lozim. Bu xarita O‘zbekistonda valyuta bozorini raqamlashtirish bo‘yicha 2025–
2030 yillarni qamrab olgan bosqichli transformatsiya rejasini o‘z ichiga olishi kerak.
Yuqoridagi jihatlarni inobatga olgan holda, O‘zbekistonda valyuta bozorini
raqamlashtirish nafaqat texnologik taraqqiyot belgisi, balki makroiqtisodiy barqarorlik,
investorlar ishonchi va xalqaro reytinglar oshishining muhim omili sifatida namoyon bo‘ladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qodirov, Farrux, and Husniya Ergasheva. "INVESTITSIYALARNI JALB QILISH VA UNING
SAMARADORLIGI."
Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования
3.11 (2024): 64-69.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
“Innovatsion rivojlanish strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni. 2022.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki statistik axborotnomasi, 2023.
3.
Schumpeter J. A. (1934).
The Theory of Economic Development
.
4.
OECD. (2021).
Fostering Innovation through Financial Instruments
5.
World Bank. (2023).
Financing Innovation: Global Trends
6.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki hisobotlari –
7.
Kodirov, Akbar Shuxratovich, and Muborak To‘Lqin Qizi Nomozova. "MASOFAVIY
TALIMDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARINING ISTIQBOLLI ASOSLARI."
Academic research in
educational sciences
4.CSPU Conference 1 (2023): 753-756.
8.
Kodirov, Akbar, Gulasal Ruziyeva, and Marjona Yusupova. "ELEKTRON QO ‘LLANMALAR
YARATISHDA AUTOPLAY DASTURIDAN FOYDALANISH VA IMKONIYATLARINI TA’LIM
TIZIMDA TALQIN ETISH."
Наука и технология в современном мире
3 (2024): 51-55.
9.
Shuxratovich, Kodirov Akbar. "KATTA MA’LUMOT BAZALARINI PARALLEL ISHLOV
BERISH USULLARINI VA MODELLARINI O’RGANISH."
Journal of new century innovations
43
(2023): 93-95.
10.
Shuxratovich, Kodirov Akbar. "VATANIMIZDA VENDING NUSXALASH MASHINASINI
AMALDA QO’LLASHNING SAMARADORLIGI."
Journal of new century innovations
43 (2023):
90-92.
11.
Shuxratovich, A. K. "The importance and advantages of using information technologies in
education."
Galaxy International Interdisciplinary Research Journal
10.1 (2022): 46-50.
12.
Usmon o‘g‘li, Musirmanov Shohboz. "AKTUAR MOLIYA VA BUXGALTERIYA HISOBI
ILMIY JURNALI."
13.
Qodirov, F. E., et al. "PROBLEMS AND SOLUTIONS FOR EFFECTIVE PROTECTION
AGAINST
NETWORK
ATTACKS."
НАУКОЕМКИЕ
ИССЛЕДОВАНИЯ
КАК
ОСНОВА
ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ
(2019): 93.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
146
14.
Jo‘rayeva, Feruza, and Sarvinoz Xurramova. "MA’LUMOTLAR BAZASINI BOSHQARISH
TIZIMLARI TAHLILI."
Прикладные науки в современном мире: проблемы и решения
3.11
(2024): 8-12.
15.
Турсунова,
Луиза
Шамсиддинов
Гиесжон.
"ОБРАЗ
ПЕДАГОГА
В
ИНФОРМАЦИОННОМ МИРЕ."
Uz-conferences
. No. 1. 2024.
16.
Абдувалиева, Зебинисо Абдулхамидовна, and Луиза Комиловна Турсунова.
"МАТЕМАТИЧЕСКИЙ АППАРАТ МЕТОДОВ ПРИНЯТИЯ РЕШЕНИЯ ДОКУМЕНТООБОРОТА
В ВЫСШИХ УЧЕБНЫХ."
International Journal of Contemporary Scientific and Technical
Research
(2022): 296-299.
17.
Israilovich, Djumanov Olimjon, and Tursunova Luiza Komilovna. "MECHANISMS FOR
OPTIMIZATION OF DETECTION AND CORRECTION OF ERRORS IN COMPUTER TEXT
PROCESSING SYSTEMS."
Journal of Engineering And Technology Research
10.1 (2022): 1-7.
18.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information
security in information systems. Wide threats and their consequences."
концепции
устойчивого развития науки в современных условиях
(2021): 153-155.
19.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role."
интеллектуальный капитал xxi века
. 2020.
20.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari."
Scientific Journal of Actuarial Finance and
Accounting
4.09 (2024): 178-183.
21.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "IOT (INTERNET OF THINGS) ORQALI SANOAT
ENERGIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISH."
Общественные науки в современном мире:
теоретические и практические исследования
4.7 (2025): 75-83.
22.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options."
academy. uz/index. php/yo
.
