ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
120
KOSMOSNING CHEKI BORMI? KOINOT DOIM BIR JOYDA TURADIMI?
Ismonjonov Ilyosbek
Sarvinoz Ismatullayeva
MOhlaroy Zokirova
Ustoz: Sultonbekova Kumushoy
ADPI bakalavr talabasi
Fizika va Astranomiya fanlar yo'nalishi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15304254
Annotatsiya:
Ushbu maqolada koinotning statik emasligi, ya'ni vaqt o'tishi bilan uning
shakli va o'lchamlari o'zgarib borishi haqida so‘z yuritiladi. Tarixiy nuqtayi nazardan,
koinotning o‘zgarmas va abadiy deb qaralgan eski tasavvurlarga qarshi ilmiy kashfiyotlar —
ayniqsa, Edvin Xabblning koinot kengayishini isbotlagan kuzatuvlari — tahlil qilinadi.
Shuningdek, zamonaviy astrofizik tadqiqotlar asosida koinotning doimiy kengayib borayotgani
va bu jarayon koinot kelajagiga qanday ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi muhokama etiladi. Maqola
o‘quvchilarga koinot dinamikasi haqidagi fundamental bilimlarni aniq va sodda tarzda
yetkazishni maqsad qiladi.
Koinot biz tasavvur qilgandan ham ulug‘vor va sirli. Odamzod ming yillar davomida
osmonni kuzatib, yulduzlarning abadiy va o‘zgarmas ekaniga ishongan. Biroq XX asr boshlarida
olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijasida ma’lum bo‘ldiki,
koinot statik emas
— u
doimo
kengayib bormoqda
.
Bu ulkan kashfiyot koinot haqidagi barcha tasavvurlarni o‘zgartirdi.
To‘lqin Mamadazimov o‘zining
"Koinot sirlari"
asarida koinotning kengayishini
XX asr
ilm-fanining eng buyuk yutuqlaridan biri
sifatida ta’kidlaydi va bu haqda soddaligi bilan
chuqur bilim beradi.
Antik davr olimlari — Ptolemey, Aristotel va boshqalar — osmon sferasi o‘zgarmas,
doimiy va abadiy deb o‘ylashgan. Ularning nazarida Yer koinot markazi edi.
Kopernik
o‘zining
"Geliotsentrik nazariyasi"
bilan bu fikrni ag‘darib yubordi: Yer Quyosh
atrofida aylanadi. Keyinchalik
Galileo Galiley
,
Keppler
va
Nyuton
o‘z kashfiyotlari bilan
koinot haqidagi ilmiy tasavvurlarni kengaytirdi. Ammo ularning davrida ham koinot "abadiy va
o‘zgarmas" deb hisoblanardi.
Edvin Xabbl va Olamning kengayishi
1929-yilda amerikalik astronom
Edvin Xabbl
(Edwin Hubble) o‘z teleskopi yordamida
yulduzlar va galaktikalarning harakatini o‘rgandi va shuni aniqladiki:
Uzoqdagi galaktikalar bizdan uzoqlashmoqda.
Qancha uzoqda bo‘lsa, shuncha tezroq harakat qilmoqda.
Bu hodisa
Xabbl qonuni
bilan ifodalandi:
v=H×d
bu yerda:
v
— galaktikaning tezligi,
H
— Xabbl doimiysi (koinot kengayish tezligi),
d
— galaktikagacha bo‘lgan masofa.
Xabbl kashfiyoti shuni ko‘rsatdiki, agar vaqtni orqaga "burib" ko‘rsak, barcha galaktikalar
bir nuqtada jamlangan bo‘lishi kerak edi. Bu nuqtada,
13,8 milliard yil oldin
, ulkan energiya
portlashi —
Katta portlash
(Big Bang) yuz bergan.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
121
Katta portlash nazariyasining asoschilari:
Jorj Lemetr
(Georges Lemaître) — Belgiya ruhoniysi va astronomi.
Jorj Gamov
— rus-amerikalik fizik, Katta portlashdan qolgan fon nurlanishini bashorat qilgan.
Muhim dalil:
1965-yilda Arno Penzias va Robert Uilson tomonidan
kosmik fon
nurlanishi
(CMB — Cosmic Microwave Background) aniqlanganda, Katta portlash nazariyasi
ilmiy asos topdi. Bu fon nurlanishi — o‘sha dastlabki olovli o‘tmishtan qolgan "yangrayotgan
aks-sado"dir.
Qizil siljish hodisasi
Quyosh va boshqa galaktikalardan chiqqan nurlar spektrda
qizil tomonga siljiydi
. Bu
"qizil siljish" (redshift) hodisasi galaktikalar uzoqlashayotganining isboti bo‘ldi.
Mamadazimov kitobida qizil siljishni "koinotning o‘z tili" deb ataydi.
Koinot qanday shaklga ega? Uchta asosiy ssenariy mavjud:
Yassi koinot
(kengayish doimiy davom etadi),
Sferik koinot
(bir vaqt kelib siqiladi),
Ochiq koinot
(kengayish cheksiz davom etadi).
NASA va Planck sun’iy yo‘ldoshlari olib borgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
biz
yashayotgan koinot deyarli yassi
va
abadiy kengayishda davom etadi
, lekin kengayish
sur’ati vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi.
1998-yilda olimlar aniqladiki, koinot nafaqat kengaymoqda, balki
kengayish tezligi
ortib bormoqda
. Buni izohlash uchun yangi tushuncha paydo bo‘ldi —
qorong‘u energiya
(dark energy).
Qorong‘u energiya — bu butun koinotni "itqitayotgan", kengayishni tezlashtirayotgan
sirli kuch. Bugungi hisob-kitoblarga ko‘ra:
Koinot tarkibining 68% qorong‘u energiyadan,
27% qorong‘u materiyadan,
5% oddiy materiyadan (yulduzlar, galaktikalar, sayyoralar) iborat.
Mamadazimov asarida qorong‘u energiyani "Alloh yaratgan koinotdagi inson tushunib
yetolmagan sirlar majmui" deya ta'riflaydi.
Bugun biz aniq bilamizki,
koinot statik emas
, u
kengayib bormoqda
va bu kengayish
tezlashmoqda
.
Bu kashfiyot ilm-fanga quyidagi asosiy xulosalarni berdi:
Biz koinotda kichik, lekin mo‘jizaviy mavjudotmiz.
Koinot tarixini o‘rganish — o‘zimizni, o‘z kelib chiqishimizni anglash yo‘lidir.
Hali o‘rganilmagan sirlar (masalan, qorong‘u energiya) ilmiy izlanishlarning asosiy
yo‘nalishlaridan bo‘lib qoladi.
To‘lqin Mamadazimov ta'biri bilan aytganda:
"
Koinotni o‘rganish — Alloh qudratini tushunish sari qadam tashlashdir.
"
Biz, insoniyat, shu buyuk qudratni anglash yo‘lida endi-endi ilk qadamlarga qadam
qo‘ydik.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mamadazimov A.
Astrofizika asoslari.
— Toshkent: Fan, 2018.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
122
2.
Qayumov A.
Astronomiya asoslari.
— Toshkent: O‘qituvchi, 2005.
3.
Freedman, R., & Kaufmann, W. J.
Koinot.
— W. H. Freeman, 2014.
4.
Weinberg &
Kosmologiya.
— Oxford Universiteti, 2008
5.
Hubble, E.
Tumanliklar olami.
— Yale Universiteti, 1936.
