ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
76
ÁBDIMURAT ATAJANOVTÍŃ “AŃSHÍ ATAMNÍŃ ÁŃGIMESI” GÚRRIŃINIŃ
KÓRKEM ÓZGESHELIGI
Azatova Jamila Azatovna
Ájiniyaz atındaǵı NMPI doktorantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15421125
Annotaciya
: Bul maqalada balalar jazıwshısı Ábdimurat Atajanovtıń “Ańshı atamnıń
áńgimesi” gúrrińi ilimiy kózqarastan analiz etildi. Gúrriń mazmunı, ideyası, teması, sonday-aq
shıǵarmanıń kórkem ózgesheligi talqılandı.
Gilt sózler
: ańshılıq, gúrriń, haywanat, kórkem sheberlik, tábiyat.
Qaraqalpaq ádebiyatında ańshılıq teması áhmiyetli orınǵa iye esaplanadı. Sebebi, ata-
babalarımız ańshılıq penen kún kórgen adamlar bolǵan, haywanatlar olardıń turmısınıń bir
bólegine aylanıp ketken. Haywanlardıń adamlardıń bir joldası sıpatında áhmiyeti hárdayım
ózine tán hádiyse bolıp kelgen. Tek ǵana real ómirde emes, al ádebiyat hám adamzat tariyxı
dawamında haywanlarǵa ayrıqsha orın berilgen. Mine usınday ańshılıq penen baylanıslı
turmıstı súwretleytuǵın shıǵarmalardan biri Ábdimurat Atajanovtıń “Ańshı atamnıń áńgimesi”
gúrrińi esaplanadı.
Jazıwshı Ábdimurat Atajanovtıń balalarǵa arnap jazǵan gúrriń hám povestleri tárbiyalıq
qásiyeti, olardıń turmısındaǵı waqıyalardı qızıqlı etip bala tilinde súwretlewi menen
oqıwshını ózine tartadı. [1] Onıń “Ańshı atamnıń áńgimesi” gúrrińi jas bala tilinen
súwretlenip, onıń Tájibay degen mergen ǵarrı menen qawın qosta túnewi hám sol kúni
bolǵan qızıqlı waqıyalardı óz ishine qamtıydı. Shıǵarma atı belgili Tájibay degen mergen
ǵarrınıń kóship keliwinen baslanadı.
Shıǵarma gúrriń janrında jazılǵan bolıp, óz ishine úlken waqıyalardı qamtımasa da
ańshılıq tuwralı, ańshılıqta dus keletuǵın ań túrleri haqqında kóplegen maǵlıwmatlardı
beredi. Jazıwshı tábiyat hám awıl kórinisin, olardıń atamaların sheberlik penen súwretleydi.
Waqıyalardı sóz etiwshi jas balanıń ańshılıqqa degen qızıǵıwshılıǵınıń kúshli ekenligin
kóriwge boladı: “
Qalayda bir esabın tawıp, sol bir mergen ǵarrı menen qawın qosta túnewdiń
jolların izledim, kún batqansha jaǵa boyda júrip, Tájibay atamnıń jolın tostım. Bul kúni oyım
iske aspadı. Ekinshi kúni awılǵa sıymadım. Sebepsiz úyine barıwǵa batına almadım”.
[1:3]
Haywanatlardıń biri adamzatqa dos bolsa, biri jaw boladı. Usı sıyaqlı qawındı jarıp ketetuǵın
saǵal, porsıq uqsaǵan jawlardan qorǵaw ushın mergen ǵarrı menen bala qosta túneydi. Bunda
ekewiniń dialogı arqalı mergen ǵarrınıń ańshılıqta mol tájiriybege iye ekenligin kóriwge
boladı
: “Bir waqıtta “Iyshan iyrim” betten saǵallar ulıp, azar-bezer boldı. Atam basın kóterip: -
Náletler kórdiń be bir jerge toplanıp atır, -dep qoydı.
-
Sonda qawınǵa kele me?
-
Házir qayda balam? Tańnıń aldında hámmeni uyqlatıp bolıp ǵana qılasındı qıladı.
-
Saǵallarday porsıqlar da saq pa?
-
Ol onnan beter. Shırt etken sesti sezedi. Áy porsıq degen tınıshlıq hám alaǵadasızlıqtı
súyetuǵın bir tiri jan. Qáwip-qáterden qulaǵır awlaq júredi. Túnde awqat izleydi, kúndiz
jatadı.
-
Ata, porsıqqa oq ótpeydi degen ıras pa?
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
77
-
Balam-áy, - dep Tájibay atam mırsıldap kúldi. Oq ótpeytuǵın qayda? Biraq, tayaq
ótpeytuǵını ıras, nege deseń turısı may. Tisi ótkir. Onshama adamlardıń kózine túspeydi,
awlaw qıyın, baylap atsań sespesten qatadı-aw”.
[1:8]
Shıǵarmada waqıyalardıń bir-biri menen baylanısıwı da sheberlik penen izbe-iz
berilgen. Jazıwshı waqıyalardı súwretlegende oqıwshını ózine tartatuǵın dárejede kórkemlik
penen bayanlaǵan. Qızıǵıwshań jas bala mergen ǵarrını sózge tartıp, onnan kóp zatlardı
biliwdi qáleydi. Sonday-aq, ańshınıń eń jaqın járdemshisi iyttiń de ańshılıqta qanday
áhmiyetke iye ekenligin jaqsı súwretlep bere alǵan. Ańshı ǵarrınıń iytti ańǵa qalay úyretkeni,
sońında qanday sheber ańshı iyt bolıp shıqqanlıǵın bayanlaydı: “
Endi ańǵa shıqsam ábden
jolım bolatuǵın boldı. Qırǵawıl atsam qalıńǵa túspek túwe, jerge sińse de pıtırlap tawıp keledi.
Burınǵıday shóp-sharǵa urınıp, atqan ańımdı izlemeymen. Gúzde úyrek atsam ǵoy, ábden jolım
boladı. Al, qoyanǵa dus bolaǵoysam onda qolım bálent. Atsam ataman, atpasam iytime isenip
kete beremen. Ol esabın tapsa qoyandı bıyqıldatıp, tiriley de uslap alatuǵın edi”.
[1:11] Bir
saparı iyt iyesin ólimnen qutqarıp qalǵanlıǵı haqqında da aytadı:
“Jaǵa boyda állen waqıtta
kózimdi ashsam, bas ushımda jubayım jılap, qońsılar úńilip otır. Sońınan bilsem Suńqar úyge
shapqılap barıp, sıyır sawıp júrgen jubayımnıń aldında jatıp qańsılap, áytewir sóytip túsindirip,
meni taslap ketken jerge bárin ertip kelipti” –
dep,
haqıyqatında iyttiń adamday aqıllısı boladı
eken dep aytıp beredi. “
Suńqarım dáwletimniń bası eken
”,- dep iytiniń óliminen soń óz ańshılıq
saparlarınıń sátsiz bolıp ketiwin, onnan jamanıraǵı óz ulınan da ayırılǵanın aytadı. Shıǵarma
sońında jas bala tań aldında qawınlardı jarıp atırǵan saǵallardı atadı. Barıp kórgende ol saǵal
emes iyt bolıp shıǵadı. Sonda mergen ǵarrı iyt haqqında jáne bılay aytadı:
“- Háy balam, iyttiń
de eki túri boladı, - dedi. Biri iyesine hadal xızmet etedi, ekinshisi iyesiniń júzin tómen qaratadı
hám súyegi kómilmey qaladı
”. [1:15] Ańshılıqqa qızıǵıwshı jas bala usı kúngi bolǵan
waqıyalarınan úlken sabaq aladı.
Ańshılıq haqqında jazılǵan bunday shıǵarmalar tábiyattı súyiw, janiwarlarǵa degen
húrmet, ańshıdaǵı ullı qásiyetler, haywanlar arasında teńliktiń saqlanıwı, ań awlawda ótkir
usıllar sıyaqlı paydalı nárselerdi násiyatlaydı. Bul shıǵarma balalardıń ulıwma oqıwshılardıń
ana tábiyatqa degen muhabbatın oyatıwda, haywanatlarǵa degen qarım-qatnasın jaqsılawda
xızmet etedi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Atajanov Ábdimurat “Ańshı atamnıń áńgimesi”.–Nókis: “Qaraqalpaqstan” baspası. 2021-
jıl, 160 b.
2.
ҚАРАҚАЛПАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖАЗЫУШЫЛАРЫ. Ташкент "Extremium
press", 2011.-240
