ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
109
O'ZBEK ADABIYOTIDA LEKSIKASINING BOYITILISHIDA LEKSIK
FOYDALANISHNING O'RNI
Abdullayeva Yulduz
Navoiy davlat universiteti O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Annotasiya:
Ushbu maqola o'zbek adabiyotida leksikaning boyitilishining ahamiyatini va
leksik tarkibning adabiyot jarayonidagi rolini o'rganadi. Leksika natsional tilni boyituvchi, balki
adabiyotning sifati, estetik va manaviyini yuklovchi vosita sifatida xizmat qiladi. Adabiyotdagi
leksik birliklar, ayniqsa, yangi so'zlar, sinonimlar, metaforalar, paronimlar va boshqa uslubistik
vositalar orqali matnning ma'nosini boshqarishadi va uning to'liq anglashiga yordam beradi.
Maqolada o'zbek adabiyotida leksikaning boyitilishi jarayoni, uning turli yo'llari va
adabiyotdagi roli tahlili.
Kalit so'zlar:
leksleksika, o'zbek adabiyoti, boyitilish, stilistika, ma'no, badiiy ifoda, leksik
vosita, sinonim, metafora, antonim, paronimiya.
Leksika — tilning muhim qismlaridan biri bo'lib, so'zlar tizimidan tashkil topadi. So'zlar
tilning ma'nolarini ifodalash tasvirni boyitish va tilning estetik qudratini qayd etishda katta joy
ega. O'zbek adabiyotida leksikaning boyitilishi jarayoni jismoniy tilni rivojlantirish, balki milliy
madaniyatni saqlash va adabiyotda yangi ma'no qatlamlarini bepul olish uchun. Leksik
birliklar, ayniqsa, badiiy adabiyotda chuqur ma'no izhor etish, obrazli tasvirlar va materiallar
ko'proq aniq va teran ifodalashda faollashtiriladi. O'zbek adabiyotida leksikaning boy tikilishi
orqali tilning estetik tuzilishi, o'quvchining tasavvuri va tafakkuri rivojlanadi. O‘zbek tili o‘zbek
adabiyotini boyitishda hal qiluvchi rol o‘ynagan boy tarixga va rang-barang leksikaga ega.
Leksika ma'lum bir tilda ishlatiladigan lug'atni anglatadi va adabiyotning muhim tarkibiy
qismidir, chunki u muallifning fikrlari, his-tuyg'ulari va tajribalarini o'quvchiga etkazishga
yordam beradi. O‘zbek adabiyotida yozuvning chuqurligi va murakkabligini oshirish, uni
tomoshabinlar uchun yanada jozibador va mazmunli qilish uchun leksikadan foydalanilgan.
Leksikaning o‘zbek adabiyotini boyitish usullaridan biri tasviriy tildan foydalanishdir. Odamlar,
joylar va hodisalarni tasvirlash uchun turli xil so'zlardan foydalanish orqali mualliflar o'z
o'quvchilarining ongida yorqin va batafsil rasmlarni chizishga qodir. Bu yanada chuqurroq
o'qish tajribasiga imkon beradi, chunki tomoshabinlar o'zlarini voqeani bevosita boshdan
kechirayotgandek his qilishlari mumkin. Bundan tashqari, tasviriy til his-tuyg'ularni
uyg'otishga va o'quvchi va qahramonlar o'rtasida aloqa o'rnatishga yordam beradi, bu esa
hikoyani yanada bog'liq va ta'sirli qiladi.
Adabiyotda leksikaning boyitilishi jarayonida so'zlarning yangi paydo bo'lishi, ma'no
qatlamlari, sinonimlar, metaforalar va stilistik tarkib mavjud. Bu narsa o'ziga xos tasvirlarni
tasvirga yordam beradi. Har bir davrning leksikasi o'sha davrning ijtimoiy, madaniy va siyosiy
sharoitlarini aks ettiradi. O'zbekistondagi leksikaning boyitilishi jarayoni milliy tilni yangilash,
balki milliy identitetni saqlash va xalqning ichki dunyosini yaratishda ham muhim rol o'ynaydi.
Qolaversa, o‘zbek adabiyotida leksika asarning mavzu va xabarlarini ishlab chiqishda asosiy
o‘rin tutadi. Muayyan ma'no va ma'noga ega bo'lgan so'zlarni diqqat bilan tanlab, mualliflar o'z
fikrlari va g'oyalarini nozik va murakkab tarzda etkazishga qodir. Bu sevgi, yo'qotish, o'ziga
xoslik va kuch kabi murakkab mavzularni o'rganishga imkon beradi va o'quvchilarga matnning
chuqur qatlamlari bilan shug'ullanish imkonini beradi. Leksikadan asarga ma’no va chuqurlik
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
110
qatlamlarini qo‘shib, timsol va metafora yaratish uchun ham foydalanish mumkin. Leksning
mavzu va hissiyotlarini adabiyotlar bilan birgalikda o'zbek estetikasiga ham hissa qo'shadi.
She'riy til, boy metafora, lirik iboralardan nasl yuborishrni yanada badiiy va nafis darajaga
ko'taradi, yozuvda go'zallik va nafosat his-tuyg'ulari. Bu natillovchilarning o'qishini ko'radi,
balki butun o'zbekning mavqeini ko'rsatadi, tilning go'zalligi va murakkabligini kengroq
ommaga namoyish etadi.
O‘zbek adabiyotida leksikaning boyitilishi stilistik vositalar bilan chambarchas bog‘liqdir.
Badiiy tilning rivojlanishi va boyitilishi, asosan, stilistik vositalarni va leksik birliklarni
ishlatishda yotadi. Shuning uchun, leksik vositalar, ayniqsa, yangi so‘zlar va frazeologik
birliklar, adabiy asarlarda muhim o‘rin tutadi. Stilistika adabiyotda leksikaning har xil
jihatlarini o‘rganadi va matnning semantik tuzilishini aniqlaydi. O'zbek adabiyotida leksikaning
boyitilishining bir necha asosiy yo'llari mavjud. Ular o'zbek tilining samaradorligini va adabiy
tasvirlarni yanada jonlantirishda yordam beradi. yaxshi bu usullarni yoritamiz. O‘zbek
adabiyotidagi leksika o‘zbek xalqining o‘ziga xos o‘ziga xosligi va merosini aks ettiruvchi
madaniy-tarixiy sharoit bilan chambarchas bog‘liqdir. An’anaviy so‘z, idioma va iboralardan
foydalanish orqali mualliflar o‘zbek madaniyati va tarixining mazmun-mohiyatini o‘z ichiga
oladi, adabiyot orqali o‘z merosini asrab-avaylaydi va ulug‘laydi. Bu o‘quvchilarni
O‘zbekistonning boy an’ana va urf-odatlari to‘g‘risida ma’lumot berish va xabardor qilish,
mamlakat madaniy merosini qadrlash va tushunishga xizmat qiladi. Qolaversa, o'zbek
adabiyotida leksika asarning hikoya yaratish va uslubini kuzatishda hal qiluvchi rol o'ynaydi.
Turli va nozik lug'atdan boshqaruv holda, mualliflar o'z asarlari uchun o'ziga xos ovoz va ohang
yozishi mumkin, bu ularni boshqa yozuvchilardan alohida turadigan o'ziga xos va esda qolarli
yozuv uslubini o'rnatishi mumkin. Bu hikoya qilishda ko' ijodkorlik va tajriba o'tkazish
imkonini beradi, chunki mualliflar o'z g'oyalarini olishning yangi va innovatsion usullarini olish
uchun til va shakl bilan o'ynashlari mumkin.
O‘zbek adabiyotidagi leksika mualliflarga turli nuqtai nazar va qarashlarni o‘rganish
imkonini beradi, bu esa inson tajribasini yanada rang-barang va qamrab oluvchi tasvirlash
imkonini beradi. Mualliflar keng doiradagi so‘z va iboralardan foydalanib, biz yashayotgan
dunyoning murakkabligi va xilma-xilligini aks ettiruvchi turli personajlar va sozlamalarni
yaratishi mumkin. Bu ko‘proq qamrab oluvchi va vakillik adabiy landshaftni targ‘ib qiladi,
jamiyatning barcha qatlamlaridagi o‘quvchilar bilan aks sado beradigan turli ovozlar va
hikoyalarni namoyish etadi. Qolaversa, o'zbek adabiyotida leksikadan an'anaviy adabiyot
an'ana va me'yorlarga qarshi chiqish va buzib, hikoya va ijod chegaralarini buzib yuklab olish
mumkin. Til va shakl bilan tajriba o'tkazish orqali mualliflar kategoriyalariga qarshi turuvchi
va janrlar bo'yicha chegarani yo'qotadigan innovatsion va yangi asarlar olishi mumkin. Bu esa
yangi adabiy oqim va oqimlarning vujudga kelishiga, O'zbekiston va undan tashqarida adabiyot
sahnasining jonlanishiga, boyishiga olib kelishi mumkin. Sinonimlar til ustida ishlashning
boshidan biridir. O'zbekida sinonimlar yordamida so'zlar bir-birining o'rnini boshqarish orqali
ma'nolarni boshqarishadi, matnning estetik qiyofasini yaratish va o'quvchining tasavvurini
boyitadi. Sinonimlar tabiiy'no yordamida, balki tovush, tuzilish va uslub uslub ma ham xilma-
xildir.
Misol: “Uning yuragi qattiq, jasur edi”. “Jasur” va “qattiq” so'zlari sinonimlardir, ammo
har biri alohida tasavvur va hisyot uyg'otadi. Bu, o'z kuchi, obrazni yanada boyitadi va matnning
dinamikasini aniqlaydi. Metafora va metonimiya badiiy tilning ishlashdir. Metafora bir narsa
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
111
boshqasi bilan taqqoslanadi, bu esa matnning tasviriyligini qayta tiklash. Metonimiya esa bir
narsa yoki hodisani uning atributi yoki aloqasi orqali tasvirlashni ko'zda tutadi. Misol: “Kun
botishi bilan samoda oltin to'p yangraydi”. Bu yerda “oltin to'p” metaforasi samodagi quyoshni
tasvirlaydi. Oltinning nurligi va samoda qolgan nur tasvirining yaratilishi matnga chuqur ma'no
beradi.
Paronimiyalar — tovushlar o'xshash, lekin ma'no farq qiladi. O'zbek adabiyotida
paronimiyalar ko'pincha adabiyotni, tilning nozik aqlini mahoratda foydalanish mumkin.
Paronimiyalar orqali so'zlar o'ziga xos farqlarni anglash, fikrni ko'proq aniq va chuqur bayon
etish mumkin. Misol: “O'rmondagi yuksalish shunday o'zini o'zgacha ushlab turdi.” Bu yerda
“o'zgacha” va “tutish” paronimiyalar formatidagi matndagi ma'no qatlamlarini yuklab olish.
O'zbek leksikaning adabiyotitilishi faqat tilni o' Boy balki, yangilash adabiyotning estetik
emasligini, xizmatga xizmat qiladi. Yangi so'zlar, sinonimlar, metaforalar va paronimiyalar
orqali o'quvchilar bilan muloqot o'rnatish qanday paydo bo'ladi. Har bir yangi leksik birlik
o'quvchiga boshqa dunyo, yangi fikr va tasavvurlarni tashqi ko'rinish beradi. Adabiyotda
leksika o'quvchining tasavvurini qabul qiladi, matnni yanada jon beradi va o'quvchining sezgi
dunyosini boyitadi.
Xulosa qilib aytganda, leksika yozuvning chuqurligi va murakkabligini oshirish, mavzu va
xabarlarni ishlab chiqish, umumiy estetikaga hissa qo‘shish, madaniy va tarixiy sharoitlarni aks
ettirish, hikoya tuzilishi va uslubini shakllantirish, turli nuqtai nazarlarni o‘rganish, an’anaviy
an’analarga qarshi kurashish orqali o‘zbek adabiyotini boyitishda muhim o‘rin tutadi. Tasviriy
til, she’riy tasvirlar, madaniy murojaatlar va xilma-xil so‘z boyligidan foydalanish orqali
mualliflar o‘quvchilarni o‘ziga jalb etuvchi va ilhomlantiradigan jozibali, o‘ylantiruvchi va esda
qolarli badiiy asarlar yaratishga qodir. Leksika yozuvchilar uchun o‘z fikr va g‘oyalarini nozik
va murakkab tarzda etkazishda kuchli vosita bo‘lib xizmat qiladi, ularga insoniy tajriba va his-
tuyg‘ularni chuqur o‘rganish, kitobxonlar bilan chuqur va mazmunli darajada bog‘lanish
imkonini beradi.O'z navbatida leksikaning boyitilishi tilning go'zal rivojlanishi, adabiy ifoda va
ma'naviy qimmatini foydalanish adabiyotning muhim vositasidir. Yangi so'zlar, sinonimlar,
antonimlar, metaforalar, paronimiyalar va boshqa uslublar orqali o'zbek adabiyoti ko'p
qirralilik va chuqurlikka ega bo'ladi. Bu, o'z usuli, o'quvchining matnni anglashini, tasavvurini
yaratishadi va uning badiiy qiyofasini boyitadi. Shunday qilib, o'zbek adabiyotidagi leksikaning
boyitilishi jarayoni moddiy tilni rivojlantirish, balki milliy madaniyatni ifodalash va uni muhim
kelajak avlodlarga yetkazibishdagi vazifani rivojlantirish.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov N.
O'zbek adabiyotining tilshunoslik asoslari
. — Toshkent: Yangi nashr, 2015.
2.
Bobojonov B.
O'zbek tilining stilistikasi
. — Toshkent: Fan, 2010.
3.
G'ulomov N.
Badiiy leksika va stilistika
. — Toshkent: O‘qituvchi, 2017.
4.
Sultonov X.
O'zbek adabiyotining o'ziga xosligi
. — Toshkent: Yozuvchi, 2018.
