ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
106
ASARLARDA NEOLOGIZMLAR VA HARAKATLAR SEMANTIK
XUSUSIYATLARI
Abdullayeva Yulduz
Navoiy davlat universiteti O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Annotasiya:
Ushbu maqolada Xayriddin Sultonov asarlarida neologizmlar va
harakatlarning semantik tahlil natijalari. Neologizmlar va badiiy adabiyotda til boyligi va
tasvirlarni chuqurlashtirishga xizmat qiladi. Maqolada neologizmlarning leksik, semantik va
morfo-sintaktik xususiyatlari hamda harakatlarning personajlar obrazini kelishidagi roli ko'rib
chiqiladi. Yangi tasavvurlarni taqdim etishdagi muhim o'rin tutadi. Ush Xayriddin Sultonovning
maqola asarlarida tilning semantik potentsialini muvaffaqiyatdagi roli va tilshunosdagi
ahamiyatini ochib beradi.
Kalit so'zlar.
Neologizmlar, hodisalar, semantik tahlil, badiiy adabiyot, Xayriddin
Sultonov, tasvirlar, obrazlar, leksik boylik, semantik qatlam, morfo-sintaktik neologizmlar.
Neologizmlar va mahorat asarda tilning semantik tuzilmasini boyitish, tasvir va
obrazlarni chuqurlashtirishda muhim rol o'ynaydi. Neologizmlar – yangi so'zlar yoki mavjud
so'zlarning yangi ma'nolarda mumkin bo'lsa, harakat esa shaxsajlar yoki voqealar natijasida
tasvir asarlarda ma'noga kirishning muhim vositalari. Uch maqolada, neologizmlar va
harakatlarning semantik xususiyatlari, ular asarda qanday aniqlash va o'quvchiga qanday ta'sir
ko'rsatishi haqida tahlil qilish. Adabiyotdagi neologizmlarning asosiy semantik
xususiyatlaridan biri ularning yangilik va yangilik hissini yaratish qobiliyatidir. Matnga yangi
so'z yoki iboralarni kiritish orqali muallif o'quvchi e'tiborini jalb qilishi va kiritilayotgan yangi
tushunchaning oqibatlarini ko'rib chiqishga majbur qilishi mumkin. Neologizmlar adabiyot
asariga chuqurlik va murakkablik qo‘shib, o‘quvchini til haqida yangicha fikrlashga undashi
mumkin. Adabiyotdagi neologizmlarning yana bir muhim tahriri hissiyot yoki ohangni
tuzatishdir. Muayyan tuyg'u yoki kayfiyatni ko'rsatishni aks ettiruvchi yangi so'z yoki iboralarni
mumkin bo'lgan muallif o'z ishining umumiy ta'sirini yaratishi mumkin. Neologizmlar
o'ynoqilik yoki injiqlik tuyg'usini olish yoki shoshilinchlik yoki intensivlik tuyg'usini boshqarish
uchun mumkin.
Adabiyotdagi neologizmlar ijtimoiy sharh yoki tanqid shakli sifatida xizmat qilishi
mumkin. Jamiyat yoki madaniyatning ma'lum bir jihatini ta'kidlaydigan yangi so'zlar yoki
iboralarni kiritish orqali muallif o'quvchini kiritilayotgan tushunchaning oqibatlarini ko'rib
chiqishga undashi mumkin. Neologizmlar mavjud me'yorlar yoki e'tiqodlarga e'tiroz bildirish
yoki muayyan masala bo'yicha munozara va munozaralarni boshlash uchun ishlatilishi
mumkin. Bundan tashqari, adabiyotdagi neologizmlar boshqa matnlarga yoki ilhom
manbalariga murojaat qilib, intertekstuallik shakli bo'lib xizmat qilishi mumkin. Mavjud adabiy
yoki madaniy manbalarga erkin yangi so'z yoki iboralar orqali muallif o'z asarlaridagi ma'no
qatlamlarini boyitishi mumkin. Neologizmlar turli xil adabiyotlar yoki madaniy artefaktlar
o'rtasida aloqa o'rnatish mumkin, bu esa o'quvchilarni ular orqali bog'lanishni ko'rib chiqishga
taklif qiladi.
Neologizm
– bu tilga yangi yangiliklar, so'zlar bo'lib ular badiiy adabiyotda faqat
zamonaviy narsalarni ifodalash va tasvirlar emas, balki yangi obrazlar uchun ham mumkin.
Neologizmlarning semantik tahlil qilishda fayl asarda qanday ma'no qatlamlarini chiqarishi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
107
Lexikal neologizmlar
– bu yangi so'zlar yoki mavjud so'zlarning yangi ma'nolarini
anglatadi. Badiiy adabiyotda bu turgan neologizmlar ko'pincha zamonaviy texnologiyalar,
ijtimoiy o'zgarishlar va yangi dunyoqarashni ifodalash uchun. Misol: “Smartfon”, “internet” kabi
so'zlar, bugungi kun texnologiyalarining mahsulidir va ular asarlarda yangi obrazlar uchun
imkoniyatlar.
Semantik neologizmlar esa mavjud so'zlarning yangi ma'nolarda foydalanish orqali ma'no
boyitilishiga xizmat qiladi. Badiiy asarda bunday neologizmlar yangi obrazlar, mavjud bo'lgan
narsalarni yangilashda, his-tuyg'ularni ifodalashda qo'llaniladi. Misol: “Kengaygan qalb” — bu
yerda soʻzning semantik qoʻllanilishi, chuqurroq maʼnosi, qalbning koʻproq jismoniy yoki hissiy
holatini bildiradi. Morfo-sintaktik neologizmlar esa so'zning morfologik va sintaktik
boshqaruvi o'zgartirilgan. Bu turgan neologizmlar, mavjud so'zlarning yangi shakllarini
yozishda va o'ziga xos xususiyat ifodalarni muhim o'rin tutadi. Misol: “Hayotga oʻzgargan koʻz
bilan qarash” — bu turgan morfo-sintaktik neologizm badiiy matnda yangi maʼnoga ega boʻlgan
narsa uchun.
Adabiyotdagi neologizmlar so‘z o‘yini yoki lingvistik eksperiment shakli sifatida ham
xizmat qilishi mumkin. Til bilan o'ynash va yangi so'zlar yoki iboralar yaratish orqali muallif
yozuvchi sifatida o'z mahoratini va ijodini namoyish qilishi mumkin. Neologizmlar adabiyot
asariga o‘ynoqilik yoki ixtirochilik tuyg‘usini qo‘shib, o‘quvchini matn bilan boshqacha
munosabatda bo‘lishga chorlaydi. Bundan tashqari, neologizmlar muallifning adabiyot
jarayoniga qisqacha qarash qiladi. Muallifning o'ziga xos uslubi yoki nuqtai nazarini aks
ettiruvchi yangi so'z yokiiboralar olish orqali o'sha hujjati yoki dunyoqarashi haqida nimanidir
ochib berishi mumkin. Neologizmlar o'zini ifoda etish shakli bo'lib xizmat qilishi mumkin, bu
esa muallifga o'z materiallari va g'oyalarini butunlay o'ziga xos tarzda ushlab turadi.Harakatlar
badiiy asarda personaj ichki holatini, tashkilot dunyo bilan munosabatini va sifatni aks ettiradi.
Harakatlarning semantik xususiyatlarini sifatli asarda ma'no etishda, o'quvchiga va
tasavvurlarni taqdim etishda katta rol o'ynaydi. Harakatlar, personajlarning huquq-saytlari
orqali, fayl obrazini shakllantiradi. Har bir harakat o'quvchiga personajlarning ichki dunyosini,
ijtimoiy holatini yoki ruhiy holatini aks ettiradi. Bu tomondan faqat tashkilot ko'rinish bilan
emas, balki ichki hisyotlar bilan ham bog'liqdir. Misol: “Ular bir-birlariga qarab, bir necha
daqiqa jim qoldilar” — bu harakatning o'zida, personajlarning ichki his-tuyg'ulari va o'rtadagi
noaniqlik aks ettiriladi. Harakatlar rivojlanishida muhim rol o'ynaydi. Har bir harakat voqea va
uning semantik tuzatishni yordam beradi. Harakatlarning semantik xususiyatlarini asar
matnida kuchli semantik tuzilmalar va murakkab tasvirlarni shakllantiradi. Misol: “U odamlar
orasida yurib, yuridik qarashlarini his qildi” — harakat, personajning ichki holatiga,
jamiyatdagi o'rniga va hisyotlarga ta'sir qiladi.
Neologizmlar va texnikaviy asarda bir-birini to'ldirgan holda. Neologizmlar yangi
tasvirlar ko'rinishida va mavjud ma'nolarni boshqarishda muhim vosita bo'lsa, bu tasvirlarni
realizatsiya qilishda yordam beradi. Har bir harakat o'zining semantik potentsiali bilan
o'quvchiga yangi birikmalar va ma'nolarni hosil qiladi, neologizmlar esa bu ma'no qatlamlarini
yanada boyitadi. Misol: “Ko'rganini sezgan” — bu yerda neologizm va harakat harakat, ya'ni
sezish jarayoni va ko'rgan tasavvur farq va o'zaro munosabatlar o'quvchiga yangi ma'no
qavatini taqdim etadi. Bundan tashqari, adabiyotdagi neologizmlar xayoliy olam kontekstida
yangi tillar yoki dialektlarni yaratib, dunyoni qurish shakli bo'lib xizmat qilishi mumkin.
Muayyan muhit yoki madaniyatga xos bo'lgan yangi so'z yoki iboralarni kiritish orqali muallif
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
108
o'quvchini boy va batafsil dunyoga cho'mdirishi mumkin. Neologizmlar adabiyot asari
dunyosiga chuqurlik va murakkablik kiritishi mumkin, bu esa o'quvchining vaziyatni
tushunishi va qadrlashini oshiradi. Adabiyotdagi neologizmlar adabiy eksperimentning bir
shakli bo'lib, til va hikoyaviy konventsiyalarning chegaralarini siqib chiqarishi mumkin.
An'anaviy ifoda usullariga qarshi yangi so'z yoki iboralar yaratish orqali muallif an'anaviy
hikoya qilish cheklovlaridan xalos bo'lishi va chinakam noyob narsa yaratishi mumkin.
Neologizmlar adabiyot uchun yangi imkoniyatlarni ochib, yozuvchilarning kelajak avlodlarini
tildan foydalanishning innovatsion usullarini o'rganishga ilhomlantirishi mumkin.
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, adabiyotdagi neologizmlar til va muloqot haqidagi
fikrimizni shakllantirishda muhim rol o'ynaydi. Matnga yangi so‘z yoki iboralarni kiritish orqali
muallif yangilik va yangilik tuyg‘usini yaratishi, his-tuyg‘u yoki ohangni etkazishi, ijtimoiy
sharhlar yoki tanqidlar bilan ta’minlashi, so‘z o‘yini yoki lingvistik eksperimentlar bilan
shug‘ullanishi, ularning ijodiy jarayoni haqida tushunchalarni taqdim etishi, dunyolar ichida
dunyolar qurishi va adabiy konventsiyalarning chegaralarini oshirishi mumkin. Neologizmlar
adabiy manzarani boyitishga yordam beradi va o'quvchilar va yozuvchilarni til bilan yangi va
qiziqarli usullar bilan shug'ullanishga ilhomlantiradi. Neologizmlar va badiiy adabiyotda ma'no
bo'yitish va tasvirlashning qanday ishlashidan biridir. Neologizmlar yangi tasavvurlar va tilni
boyitishda katta rol o'ynaydi, muammolar esa va voqealar orqali ichki shaxslar va tashkilot
dunyo bilan aloqalarni aks ettiradi. Bularning semantik tahlili sifatli asarlarda yangi ma'no
qatlamlarini kerakli va o'quvchilarga chuqurroq tasavvurlarni taqdim etishda muhim bosqich
ega.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov, N. (2016).
O'zbek kafel leksikasi
. Toshkent: O'qituvchi.
2.
G'ulomov, S. (2012).
Neologizmlar va adabiyot
. Toshkent: Fan.
3.
Yusupov, Sh. (2019).
O'zbek adabiyotida leksik va semantik tanlash
. Toshkent: Yangi nashr.
