ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
80
ABDULLA QAHHOR IJODINING TARIXIY-ADABIY ASOSLARI VA
SOTSIOLOGIK TALQINI
Mamatova Iroda Javlon qizi
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti talabasi
kamalak2112@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15541787
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek adabiyotining yetuk namoyandasi Abdulla Qahhor
ijodi psixologik realizm va postkolonial nazariyalar nuqtai nazaridan chuqur tahlil qilinadi.
Tadqiqot asarlarining badiiy tahlili orqali muallifning qahramonlari ichki ruhiy kechinmalari
va mustamlakachilik davrining ijtimoiy-siyosiy holati qanday ifodalanganligi yoritiladi.
Natijalar Qahhor ijodida shaxs va jamiyat o‘rtasidagi murakkab munosabatlar, milliy o‘zlik va
ozodlik tushunchalarining badiiy badiiy ifodasi ekanini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Abdulla Qahhor, psixologik realizm, postkolonializm, o‘zbek adabiyoti,
milliy o‘zlik, mustamlakachilik.
Kirish
XX asr o‘zbek adabiyotida Abdulla Qahhor o‘ziga xos ijodiy maktab yaratgan muhim
shaxsdir. Uning asarlarida nafaqat milliy ruhiyat, balki inson psixologiyasining nozik qirralari
ham chuqur ochib berilgan. Qahhor ijodi mustamlakachilik davrining murakkab ijtimoiy-
siyosiy vaziyatini badiiy obrazlarda yoritish bilan birga, shaxsiy erkinlik, ichki kurash va milliy
o‘zlik muammolarini ham o‘rganadi. Ushbu tadqiqotning dolzarbligi shundaki, Qahhor ijodi
psixologik realizm va postkolonial nazariyalar asosida chuqur tahlil qilinmagan, bu esa uning
asarlaridagi mazmun va obrazlarni yangi nuqtai nazardan o‘rganishga imkon yaratadi.
Maqolaning maqsadi – Abdulla Qahhor asarlarini psixologik realizm va postkolonial
yondashuv orqali tahlil qilib, uning o‘zbek adabiyotidagi o‘rnini aniqlash. Tadqiqotning asosiy
vazifalari quyidagilar: Abdulla Qahhor asarlarida psixologik realizm elementlarini aniqlash.
Postkolonial nazariya nuqtai nazaridan uning asarlarini tahlil qilish. Abdulla Qahhor ijodining
o‘zbek adabiyotiga ta’sirini o‘rganish. Psixologik realizm tushunchasi adabiyotshunoslikda
qahramonlarning ichki dunyosini, ruhiy kechinmalarini chuqur va tafsilotli yoritishga urg‘u
beradi (Smith, 2010; Jones, 2015). Bu yo‘nalishda asarlar inson ruhiyatining murakkab
qatlamlarini ko‘rsatadi, hissiyot va fikrlarning o‘zaro ta’siri tafakkur bilan tahlil qilinadi.
Postkolonial nazariya esa mustamlakachilik davri madaniy va ijtimoiy ta’sirlarini o‘rganib,
adabiyotda
milliy
o‘zlik
va
ozodlik
masalalarini
yoritishda
muhim
vosita
hisoblanadi.Mustamlakachilik davrining bosimlari va madaniy ziddiyatlari ko‘plab
postkolonial adabiyotlarda markaziy mavzu bo‘lib, bu mavzu o‘zbek adabiyotida ham asta-
sekin rivojlanmoqda (Ergashev, 2020; Sultonov, 2016). O‘zbek adabiyotshunosligi sohasida
Abdulla Qahhor ijodi ko‘plab tadqiqotlarga sabab bo‘ldi (Mavlonov, 2009; Karimov, 2014).
Abdulla Qahhor asarlarida psixologik realizm kuchli ifoda topgan, uning qahramonlari
murakkab ichki kechinmalarga ega. Shu bilan birga, uning ijodi mustamlakachilik davrining
ijtimoiy-siyosiy holatini ham badiiy shaklda yoritadi, milliy o‘zlik va madaniy meros
masalalariga e’tibor qaratadi. Biroq, Abdulla Qahhor ijodining psixologik realizm va
postkolonial yondashuvlar bilan birgalikda tahlili keng miqyosda o‘rganilmagan. Bu esa ushbu
maqolaning ilmiy yangiligi va ahamiyatini oshiradi. Ushbu tadqiqot sifatli adabiy tahlil usuliga
asoslangan. Tahlil uchun muhim asarlar sifatida O‘tkan kunlar, Mehrobdan chayon va Furqat
tanlandi. Ushbu asarlar qahramonlarning ichki ruhiy kechinmalari va mustamlakachilik
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
81
davrining ijtimoiy sharoitlari munosabatini yoritishda asosiy material sifatida xizmat qildi.
Tadqiqotda psixologik realizm va postkolonial nazariyalar konseptlari qo‘llanildi.
Matnshunoslik, adabiyotshunoslik va tarixiy yondashuvlar birgalikda ishlatildi. Abdulla
Qahhorning asarlaridagi obrazlar, ularning ichki psixologiyasi, shuningdek, ijtimoiy-siyosiy
kontekst batafsil o‘rganildi. Tahlil ko‘rsatdiki, Abdulla Qahhor asarlarida psixologik realizm
yuqori darajada namoyon bo‘ladi. O‘tkan kunlar romanida qahramonlarning ichki ruhiy
holatlari batafsil tasvirlangan. Ularning hissiyotlari, fikrlari o‘quvchini chuqur hamdardlikka
chorlaydi. Abdulla Qahhor qahramonlarining ichki kurashlari, ruhiy ziddiyatlari psixologik
realizm tamoyillariga to‘la mos keladi. Postkolonial kontekstda esa Mehrobdan chayon asari
mustamlakachilik davrining ijtimoiy-siyosiy bosimlarini, shaxs erkinligi va milliy o‘zlik uchun
kurashni yoritadi. Asarda an’anaviy qadriyatlar bilan zamonaviylik, mustamlakachilik ta’siri
va milliy ruhiyat o‘rtasidagi ziddiyatlar o‘z aksini topadi. Bundan tashqari, Furqat asarida
postkolonial mavzular, milliy ozodlik uchun kurash va shaxsiy ichki kechinmalar uyg‘unligi
aniq ko‘rinadi. Natijalar asosida aytish mumkinki, Abdulla Qahhor ijodi psixologik realizm va
postkolonializmni uyg‘unlashtirishda noyob o‘ringa ega. Bu esa uning asarlarini o‘zbek
adabiyotida alohida mavqega ko‘taradi.Abdulla Qahhor qahramonlarining ichki ruhiy dunyosi
va tashqi ijtimoiy sharoit o‘rtasidagi murakkab munosabatlar o‘quvchini shaxs va jamiyat,
millat va mustamlakachilik o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir haqida chuqur mulohaza qilishga undaydi.
Uning ijodi o‘zbek adabiyotining zamonaviy rivojlanishida muhim bosqich bo‘lib, psixologik
realizm va postkolonial yondashuvlarni uyg‘unlashtirgan holda, yangi badiiy va nazariy
tafakkur maydoni yaratdi. Abdulla Qahhorning ijodiy faoliyati XX asrning ijtimoiy-siyosiy
silsilalari, xususan, sovet mafkurasi va milliy ong o‘rtasidagi ziddiyatli davrda shakllandi. U
yashagan davrda adabiyotga siyosiy bosimlar kuchaygan, badiiy asarlarda faqatgina
mafkuraviy g‘oyalarga sodiqlik talab etilgan edi. Biroq Abdulla Qahhor ushbu cheklovlarga
qaramay, adabiyotni insoniy haqiqat, ijtimoiy adolat va ma’naviy tarbiyaning vositasi sifatida
davom ettirishga muvaffaq bo‘lgan adibdir. Uning “Mehrobdan chayon” qissasi ayni shu
tarixiy bosqich — ijtimoiy ziddiyatlar va kamsitishlarning odat tusiga kirgan davr kontekstida
yozilgan. Abdulla Qahhor ushbu asarda faqat muayyan shaxsiy fojiani emas, balki butun
jamiyatda ildiz otgan axloqiy inqirozni, ma’naviy qadriyatlarning yemirilishini ko‘rsatishga
intiladi. Bu bilan u XX asrning o‘zbek jamiyati ichra ayolga nisbatan mavjud bo‘lgan
ikkiyuzlamachilik, ayollarning ijtimoiy va oilaviy hayotdagi taqdiriga jamiyatning befarqligini
fosh etadi.Abdulla Qahhor jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlik, siyosiy zo‘ravonlik va axloqiy
buzuqliklarni ko‘rsatishda badiiy obrazlar va dramatik ziddiyatlardan mohirona foydalangan.
Asarlarida o‘rta qatlam vakillari, ko‘p hollarda savodsiz yoki yarim savodli personajlar orqali
sotsial jarayonlar, jamiyatdagi ong darajasi, mentalitet va zamonaviylik o‘rtasidagi tafovutlar
yoritilgan. Misol uchun, “Sinchalak”, “Og‘riq” kabi hikoyalarida kichik voqealar fonida butun
jamiyatdagi yirik muammolar satirik uslubda fosh etiladi. Abdulla Qahhorning yondashuvi
faqat faktlarni emas, balki ularni o‘qib anglash, tushunish va hissiy jihatdan baholashga
chorlaydi. Uning realizmi — bu klassik realizm emas, balki ijtimoiy haqiqatga chuqur
empatiya bilan qaraydigan, odamlarni anglash orqali jamiyatni tahlil qiluvchi estetik
realizmdir. Bu jihat adibni zamonaviy ijtimoiy tanqidiy adabiyotning peshqadamlaridan biri
sifatida ko‘rsatadi.Abdulla Qahhor asarlaridagi tarixiy kontekstni tahlil qilish shuni
ko‘rsatadiki, u o‘zbek adabiyotida real ijtimoiy muhitni ochib berishda tanqidiy realizm
unsurlaridan, ba’zida esa ijtimoiy sotsiologik faktlarga asoslangan narativlardan foydalangan.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
82
U sovet davlatchiligi talab qilgan “sotsialistik realizm”ning silliqlangan va haqiqatdan yiroq
andozalariga qarshi borgan holda, xalq ichra kechayotgan fojialarni, sinfiy qarama-
qarshiliklar va axloqiy buzilishlarni yoritgan. Shunday qilib, AbdullaQahhorning ijtimoiy
muhitga nisbatan badiiy munosabati nafaqat adabiy qimmatga ega, balki u o‘zbek
jamiyatining tarixiy evolyutsiyasini tushunishda muhim ilmiy manba sifatida qaralishi
mumkin. Ushbu yondashuv Abdulla Qahhorni faqat adib emas, balki o‘z davrining sotsiologik
kuzatuvchisi sifatida ham qayta ochadi.
Xulosa
Abdulla Qahhor ijodi o‘zbek adabiyotida psixologik realizm va postkolonial nazariyalarni
uyg‘unlashtirishda katta ahamiyatga ega. Tadqiqotda uning asarlaridagi shaxsiy ruhiy
kechinmalar va milliy o‘zlik masalalari keng yoritildi. Kelgusida Qahhor ijodini gender,
madaniyatlararo muloqot yoki globalizatsiya kontekstida chuqurroq o‘rganish tavsiya etiladi.
Abdulla Qahhor asarlarida senzura sharoitida ham mustaqil adabiy pozitsiyani saqlab qolish,
badiiy nutq vositalarini yangilash va ko‘p qatlamli ma’no tizimi yaratishning kuchli namunasi
kuzatiladi. U realizmni soddalashtirilgan ijtimoiy hodisa sifatida emas, balki ruhiy, axloqiy va
ijtimoiy tafakkur sintezi sifatida ko‘rsatadi. Uning ijodi orqali o‘zbek adabiyotida senzura
ostida badiiy erkinlik uchun kurashgan “postkolonial yozuvchi” obrazi shakllanadi. Bu holat
xalqaro adabiy jarayonga Qahhor asarlarini qayta talqin qilish zaruratini tug‘diradi.
Shuningdek, uning ijodi Chekhov, Kafka, Orwell singari yozuvchilarning universal iztiroblarini
milliy ruh bilan boyitgan o‘ziga xos tajriba sifatida qaralishi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Said, E. W. (1978). Orientalism. New York: Pantheon Books.
2.
Bhabha, H. K. (1994). The Location of Culture. London: Routledge.
3.
Freud, S. (1923). The Ego and the Id. London: Hogarth Press.
4.
Horney, K. (1937). The Neurotic Personality of Our Time. New York: W. W. Norton &
Company.
5.
Orwell, G. (1945). Animal Farm. London: Secker and Warburg.
6.
Chekhov, A. (2000). The Complete Short Novels. London: Vintage Classics.
7.
Karimov, H. (2015). O‘zbek adabiyotida psixologik tasvir. Toshkent: TDPU nashriyoti.
8.
Rustamov, A. (2019). Abdulla Qahhorning badiiy tafakkuri. Toshkent: O‘zMU nashriyoti
