ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
33
STIGMA VA DISKRIMINATSIYA HAQIDA TUSHUNCHA VA UNI BARTARAF
ETISH
Eshboboyeva Barno Boboqulovna
Toshkent viloyati Zangiota tumani
Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat salomatligi texnikimi
“Jamoada hamshiralik ishi” fani o’qituvchisi
+998-90-639-78-72
https://doi.org/10.5281/zenodo.15534605
Annotatsiya:
ushbu maqolada stigma va diskriminatsiya tushunchalarining mohiyati,
ularning asosiy ko‘rinishlari va ijtimoiy hayotga ta’siri chuqur tahlil qilingan. Maqolada
ayniqsa sog‘liqni saqlash, gender, milliy va nogironlik asosidagi diskriminatsiya misollarida
ijtimoiy tengsizlikning salbiy oqibatlari ko‘rsatib berilgan. Shuningdek, O‘zbekiston tajribasi
asosida stigma va diskriminatsiyani kamaytirishga qaratilgan huquqiy va ijtimoiy
tashabbuslar tahlil etilgan. Maqola yakunida stigma va diskriminatsiyani bartaraf etish
bo‘yicha aniq taklif va tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
stigma, diskriminatsiya, ijtimoiy tengsizlik, inson huquqlari, gender
tengligi, nogironlar huquqlari, stereotiplar, O‘zbekiston tajribasi, huquqiy islohotlar, ijtimoiy
inklyuziya.
KIRISH
Inson huquqlari va erkinliklarini ta’minlash demokratik jamiyatning asosi hisoblanadi.
Biroq, real hayotda ba’zi guruhlar va shaxslar stigmatizatsiya va diskriminatsiyaga duchor
bo‘lib, o‘z huquq va imkoniyatlaridan to‘liq foydalana olmayapti.
Stigma
— bu shaxs yoki guruhga nisbatan salbiy qarash, ularning jamiyatdagi mavqeiga
salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi ijtimoiy tamg‘a.
Diskriminatsiya esa bu tamg‘alar asosida amalga oshiriladigan amaliy cheklovlar, tengsiz
munosabat va muomala shaklidir.
METODOLOGIYA
Tadqiqotda quyidagi ilmiy-uslubiy yondashuvlar qo‘llanildi:
Tahliliy yondashuv
— stigma va diskriminatsiyaning nazariy asoslari va tarixiy
ildizlarini o‘rganish;
Taqdim etilgan statistik ma’lumotlar asosida
— turli mamlakatlar, jumladan
O‘zbekiston misolida ijtimoiy tengsizlik holatlarini o‘rganish;
Sotsiologik so‘rovlar
— yoshlar, nogironlar va boshqa ijtimoiy guruhlar orasida
o‘tkazilgan so‘rovlar asosida amaliy holatlarni yoritish;
Qiyosiy tahlil
— xalqaro huquqiy normalar asosida milliy qonunchilikni tahlil qilish.
Tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasining qonun hujjatlari, BMT, Yevropa Ittifoqi va boshqa
xalqaro tashkilotlar hujjatlaridan foydalanildi.
NATIJALAR
1. Stigma va diskriminatsiyaning asosiy ko‘rinishlari:
Sog‘liqni saqlash sohasida
— OITS bilan yashovchilar, ruhiy kasallikka chalinganlar
stigmatizatsiyaga duch keladi.
Jinsiy va gender asosidagi diskriminatsiya
— ayollar va LGBTQ+ a’zolari ko‘pincha
teng huquqlilikdan chetlashtiriladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
34
Nogironlar
— imkoniyati cheklangan shaxslar jamiyatda passiv rolga tushib qoladi.
Milliy, diniy va irqiy asosdagi diskriminatsiya
— ko‘p millatli jamiyatlarda ko‘rinadi.
2. Diskriminatsiyaning salbiy oqibatlari:
Shaxsiy identifikatsiyaning pasayishi va o‘zini baholashdagi muammolar;
Ruhiy salomatlikka salbiy ta’sir (depressiya, stress, izolyatsiya);
Jamiyatda ajratilgan guruhlarning marginalizatsiyasi;
Iqtisodiy tengsizlik va resurslardan foydalanishdagi cheklovlar.
3. O‘zbekiston tajribasidan misollar:
Gender tengligi bo‘yicha dasturlar;
Nogironlar huquqlarini himoya qiluvchi qonunlar;
OITSga qarshi kurash strategiyasida stigmani kamaytirishga qaratilgan targ‘ibot ishlari.
MUNOZARA
Stigma va diskriminatsiya — bu shunchaki ijtimoiy muammo emas, balki siyosiy,
iqtisodiy va madaniy jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq murakkab tizimdir. Ularni bartaraf
etish uchun quyidagi yo‘nalishlarda ishlash zarur:
Huquqiy asosni mustahkamlash:
Tashqi va ichki qonunchilikda diskriminatsiyaga
qarshi aniq ta’riflar va jazo choralari mavjud bo‘lishi kerak.
Ta’lim va targ‘ibot:
Jamiyatda to‘g‘ri bilim va tushunchani shakllantirish orqali
stereotiplarga qarshi kurashish.
Axborot vositalarining roli:
Ommaviy axborot vositalari stigma va diskriminatsiyani
mustahkamlovchi emas, balki uni yo‘qotishga xizmat qiluvchi vosita bo‘lishi kerak.
Qo‘llab-quvvatlovchi ijtimoiy xizmatlar:
Stigmatizatsiyaga uchragan shaxslar uchun
psixologik va huquqiy yordam markazlari tashkil etilishi lozim.
Xalqaro tajribani o‘rganish:
Kanada, Norvegiya, Niderlandiya kabi davlatlar tajribasi
stigma va diskriminatsiyaga qarshi kurashda samarali model bo‘la oladi.
XULOSA
Stigma va diskriminatsiya jamiyat taraqqiyotiga jiddiy to‘sqinlik qiladi. Bu muammoni
hal qilish har bir fuqarodan, ta’lim tizimidan, ommaviy axborot vositalaridan, siyosatchilardan
ham faol pozitsiyani talab etadi. O‘zbekiston sharoitida bu borada ijobiy qadamlar
qo‘yilayotgan bo‘lsa-da, ularni yanada chuqurlashtirish va tizimli yondashuv asosida
rivojlantirish zarur.
Tavsiyalar:
1.
Diskriminatsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha mustaqil monitoring organi tashkil etish;
2.
O‘qituvchilar va OAV vakillari uchun stigma haqida treninglar;
3.
Huquqiy savodxonlikni oshirish uchun mahallalarda ma’rifiy loyihalar joriy etish;
Davlat xizmatlaridan foydalanishda barcha fuqarolarga teng sharoit yaratish.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Fayziyev I. Sh. & Toshpoʻlatov A. (2022) O`ZBEKISTON RESPUBLIKASINING
MUSTAQILLIKDAN OLDINGI VA KEYING SIYOSIY HAYOTI. British Journal of Global Ecology
and Sustainable DevelopmentVolume-10, Nov., 2022 31-34b
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
35
2.
Toshpo‘latov,
A.
(2023).
SHAXS
PSIXODIAGNOSTIKASIDA
PROYEKTIV
METODIKALARDAN FOYDALANISH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры, 3(5 Part 2), 170–178.
3.
Temirov, J. ., & Toshpo‘latov , A. (2023). TYUTOR PEDAGOGIK FAOLIYATINI TASHKIL
ETISHNING PSIXOLOGIK ASOSLARI. Наука и инновация, 1(28), 29–32.
4.
Umarova , G. ., & Toshpoʻlatov , A. . (2024). Klaster tanqidiy fikrlash texnologiyasi
texnikasi sifatida. Центральноазиатский журнал междисциплинарных исследований и
исследований в области управления, 1(10), 49–55.
5.
Toshpo‘latov Abdulaziz Quvondiq o‘g‘li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023).
SHAXSLARARO MUNOSABATLARDA SHAXS AGRESSIYA. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF
EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 30–31.
6.
Toshpo‘latov Abdulaziz Quvondiq o‘g‘li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023).
IJTIMOIY TARMOQLARIDA "OMMAVIY MADANIYATGA" QARSHI KURASHISHNING DIDAKTIK
VOSITALARI. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 27–29.
