ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
20
PARADIGMATIK / SINTAGMATIK MUNOSABATLARNING CHET TILINI
O‘QITISHDAGI AHAMIYATI
Maftuna Karshibayeva
1 - bosqich magistranti, Toshkent davlat sharqshunoslik university
https://doi.org/10.5281/zenodo.15533113
Annotatsiya:
Mazkur maqolada paradigmatik va sintagmatik munosabatlarning
lingvistik mohiyati, ularning til tizimidagi o‘rni hamda chet tilini o‘qitish jarayonidagi metodik
ahamiyati yoritilib, maqolada interaktiv metodlar asosida dars jarayonida mazkur
munosabatlardan samarali foydalanish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Paradigmatik
munosabatlar doirasida til birliklarining tanlanish imkoniyati, sintagmatik munosabatlar esa
ularning ketma-ketlikda bog‘lanishi asosida tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari chet tilini
o‘qitishda til birliklari orasidagi munosabatlarni ongli ravishda anglatish orqali til
kompetensiyalarini samarali shakllantirish imkonini berishini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
til birliklari, chet tili o‘qitish, lingvistik kompetensiya, kommunikativ
yondashuv, grammatik ko‘nikma, leksik birliklar, strukturalizm, til tizimi.
Kirish
: Til inson tafakkuri, dunyoqarashi va ijtimoiy faoliyatining ajralmas vositasi
sifatida jamiyat taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi. Tilshunoslikda til tizimi ichida yuzaga
keluvchi birliklararo munosabatlar doimiy tadqiqot va bahs-munozara obyektiga aylangan.
Ayniqsa, strukturaviy tilshunoslik doirasida ilgari surilgan paradigmatik va sintagmatik
munosabatlar konsepsiyasi tilda mavjud birliklarning tizimliligi va o‘zaro bog‘liqligini
aniqlashda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu ikki munosabat shakli til birliklarining
tanlanishi (paradigma) va birikishi (sintagma) tamoyillari asosida til tuzilishining asosiy
printsiplarini belgilaydi.
Ushbu nazariy yondashuv, avvalo, Ferdinand de Sossyur tomonidan ilgari surilgan bo‘lib,
keyinchalik Yevropa va Amerika strukturalistlari tomonidan keng rivojlantirildi. Paradigmatik
munosabatlar bir xil turkumdagi birliklar o‘rtasida tanlash asosida yuzaga keladigan
aloqalarni anglatadi, masalan, fe’llar orasidan keraklisini tanlab gap tuzish. Sintagmatik
munosabatlar esa til birliklarining ketma-ketlikda bog‘lanishi orqali yuzaga chiqadi, ya’ni
birikmalar, gaplar, matnlar tuzilishini belgilaydi.
Chet tilini o‘qitish jarayonida ushbu ikki munosabat turini to‘g‘ri tushunish va
amaliyotga joriy etish orqali o‘quvchilarning grammatik, leksik va nutqiy ko‘nikmalarini
samarali rivojlantirish mumkin. Paradigmatik munosabatlar yordamida sinonimiya,
antonimiya, morfologik shakllar, so‘z yasalishi kabi jihatlar o‘rgatilsa, sintagmatik
munosabatlar asosida so‘zlarning birikish qoidalari, so‘z tartibi, gap tuzish modellari va matn
tarkibi o‘rgatiladi. Bu yondashuv til o‘rganuvchining tilda mustaqil fikrlashi va kommunikativ
faoliyatini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Zamonaviy xorijiy til taʼlimida kommunikativ va kognitiv yondashuvlarning ustuvorligi,
til birliklari orasidagi mazmuniy va shakliy bog‘liqlikni anglash zaruratini yanada
kuchaytirmoqda. Shunday sharoitda paradigmatik va sintagmatik munosabatlar
nazariyasining metodik asoslarini chuqur o‘rganish va uni dars jarayonida tatbiq etish dolzarb
masala bo‘lib qolmoqda.
Mazkur maqolada paradigmatik va sintagmatik munosabatlarning lingvistik mohiyati,
ularning chet tilini o‘qitishdagi o‘rni va taʼlim samaradorligiga taʼsiri ilmiy-nazariy va amaliy
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
21
nuqtai nazardan tahlil etiladi. Tadqiqot natijalari xorijiy til o‘qituvchilari uchun metodik asos
va amaliy tavsiya sifatida xizmat qilishi mumkin.
Tilshunoslikda paradigmatik va sintagmatik munosabatlar til tizimining ichki tuzilishini
anglashda asosiy tahliliy kategoriyalar hisoblanadi. Ushbu ikki munosabat ilk bor Ferdinand
de Sossyur tomonidan tilning struktural xususiyatlarini tushuntirishda qo‘llangan va
keyinchalik R.O. Yakobson, L. Elmslev, N. Xomskilar tomonidan ilmiy jihatdan yanada
chuqurlashtirilgan.
Paradigmatik munosabatlar bir xil funksiyaga ega bo‘lgan til birliklari orasidagi tanlov
asosida yuzaga keladi. Masalan, quyidagi jumlada:
"She read a book."
so‘zlardan istalgan biri paradigmatik jihatdan o‘zgartirilishi mumkin: "She
wrote
a
book", "She read a
magazine
" va hokazo. Bu tanlov birliklarning o‘zaro paradigmatik
munosabatda ekanligini anglatadi. Bunday munosabatlar so‘z turkumlari, morfemalar,
sinonimlar, antonimlar va grammatik shakllar o‘rtasida mavjud.
Sintagmatik munosabatlar esa til birliklarining vaqt va makon ketma-ketligida
bog‘lanishini anglatadi. Bu munosabatlar gap, birikma, matn ichida birliklarning qanday
tartibda va qanday sintaktik rol bilan joylashganini ko‘rsatadi. Misol uchun:
"The little girl is playing in the yard."
Bu yerda so‘zlarning joylashuvi sintaktik qonun-qoidalarga muvofiq sintagmatik
munosabatda tashkil topgan.
Chet tilini o‘qitishda ushbu munosabatlardan to‘g‘ri foydalanish o‘quvchilarning til
tizimini ongli ravishda o‘zlashtirishiga yordam beradi. Paradigmatik yondashuv yordamida
o‘quvchilar bir xil turdagi so‘z yoki grammatik birliklar o‘rnida muqobil variantlarni tanlashni
o‘rganadi. Masalan, fe’llarning zamon shakllarini o‘rganishda paradigmatik tahlil asosida
zamonlar paradigmasi tuziladi va ular ustida ishlanadi.
Sintagmatik yondashuv esa o‘quvchilarning gap tuzish ko‘nikmasini shakllantirishda
muhim ahamiyatga ega. Til o‘rganishda faqat lug‘at yodlash emas, balki bu birliklarni to‘g‘ri
tartibda biriktirish – ya’ni so‘z tartibi, predikativlik, bog‘lovchilar va sintaktik qurilmalarni
o‘rganish zarur.
Quyidagi misollar orqali farqni ko‘rish mumkin:
Paradigmatik
Sintagmatik
run – walk – jog – sprint (fe’l tanlovi)
I run every morning.
big – large – huge – enormous (sifatlar)
She has a big dog.
Bu uslubda o‘rgatish til birliklarining faqat izolyatsiyalangan shaklda emas, balki tizimli
va kontekstda qo‘llanilishini o‘rgatadi.
Quyidagi usullar yordamida paradigmatik va sintagmatik munosabatlarni o‘quvchilarga
samarali o‘rgatish mumkin:
Transformatsiya mashqlari: Bir jumladagi so‘zlarni paradigmatik yoki sintagmatik
jihatdan o‘zgartirish. Masalan,
“He goes to school” → “They went to school”.
Zanjirli gap tuzish o‘yini: Har bir o‘quvchi bir so‘z aytadi, navbatdagi o‘quvchi uni davom
ettirib gapni to‘ldiradi. Bu sintagmatik bog‘liqlikni mustahkamlaydi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
22
Sinonim-antonym kartalari: Paradigmatik tanlovni mustahkamlash uchun so‘zlarni
almashtirish ishlari.
Kontekst asosidagi mashqlar: Matn asosida so‘zlar va gaplarni tahlil qilish orqali
sintagmatik strukturalarni anglatish.
Xulosa qismi:
Tilshunoslikdagi paradigmatik va sintagmatik munosabatlar nazariyasi til
birliklarining ichki tizimi va ularning o‘zaro munosabatlarini chuqur tahlil qilishga xizmat
qiluvchi asosiy konsepsiyalardan biridir. Mazkur maqolada til birliklarining tanlanishi
(paradigma) va bog‘lanishi (sintagma) asosida yuzaga keluvchi munosabatlarning nazariy
jihatlari ko‘rib chiqildi hamda ular xorijiy tilni o‘qitish jarayonida qanday metodik
imkoniyatlar yaratishi tahlil qilindi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, paradigmatik va sintagmatik yondashuvlar asosida
o‘quvchilarda grammatik va leksik bilimlarni tizimli ravishda shakllantirish, ularda og‘zaki va
yozma nutq malakalarini rivojlantirish imkoniyati mavjud. Paradigmatik munosabatlar
yordamida o‘quvchilar turli grammatik shakllar, sinonim va antonim birliklar o‘rtasidagi
tanlovni ongli tarzda amalga oshirishni o‘rganadi, bu esa ularning so‘z boyligi va til sezgirligini
oshiradi. Sintagmatik munosabatlar esa o‘quvchilarning gap tuzish, so‘z tartibi,
bog‘lovchilardan foydalanish va mantiqiy bog‘lanishga asoslangan nutq tuzishni
o‘zlashtirishida muhim ahamiyat kasb etadi.
Xorijiy til ta’limida bu ikki turdagi munosabatlarni didaktik jihatdan asoslab, o‘quv
materiallariga integratsiyalash, darslarda ularni ongli ravishda qo‘llash orqali o‘quvchilarda
chuqur til kompetensiyasini shakllantirish mumkin. Ushbu yondashuv nafaqat til birliklarini
o‘rganishni, balki ularni kontekstda qo‘llay olish, mazmunli va grammatik to‘g‘ri gaplar tuza
olish qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Shunday qilib, paradigmatik va sintagmatik munosabatlarni xorijiy til o‘qitish
amaliyotiga joriy etish orqali o‘quvchilarning lingvistik va kommunikativ kompetensiyasini
kuchaytirish, ularni mustaqil fikrlash va samarali nutqiy faoliyat yuritishga tayyorlash
mumkin. Bu esa zamonaviy til ta’limining asosiy maqsadlaridan biri hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Соссюр F. де. Umumiy tilshunoslikka kirish. – Toshkent: Fan, 2004.
2.
Jakobson R. Selected Writings: Phonological Studies. – The Hague: Mouton, 1971.
3.
Abdullayeva, Markhabo, and Gulrukh Khidirova. "LINGUISTIC AND CULTURAL
FEATURES OF ANTHROPONYMS."
Journal of Multidisciplinary Sciences and Innovations
1.2
(2025): 700-703.Хомский N. Syntactic Structures. – The Hague: Mouton, 1957.
4.
Elmslev L. Prolegomena to a Theory of Language. – Madison: University of Wisconsin
Press, 1961.
5.
Rasulov A. Zamonaviy tilshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi, 2010.
6.
Karimov D., Jo‘raev A. Ingliz tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent: Fan va texnologiya,
2018.
7.
Richards J.C., Rodgers T.S. Approaches and Methods in Language Teaching. – Cambridge:
Cambridge University Press, 2001.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
23
8.
Larsen-Freeman D. Techniques and Principles in Language Teaching. – Oxford: Oxford
University Press, 2000.
