SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
98
Synapses:
Insights Across the Disciplines
KREATIVLIK PARADIGMASI: SAN’AT, IQTISODIYOT VA IJTIMOIY
O‘ZGARISHLARNING CHORRAXASI
Jumanazarov Zohidjon Eldor o‘g‘li
O‘zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti
Annotatsiya:
Mazkur maqola madaniy va kreativ industriyalar rivojlanishining
geneologik asoslarini tahlil qiladi. Madaniy ta’minot va avtonom san’atning kapitalistik
jamiyatdagi o‘rnini qayta ko‘rib chiqiladi. Kreativ industriyalar oddiy iqtisodiy soha
emas, balki yangi madaniy-estetik tuzilmalar, hayot tarzi, mehnat etikasi va ijtimoiy
intilishlar bilan bog‘liq murakkab fenomen sifatida talqin etiladi.
Kalit so‘zlar:
kreativlik, madaniy transformatsiya, ijtimoiy innovatsiya, post-
industrial jamiyat.
“Jamoaviy iste’mol” atrofidagi talablar madaniy ta’minotga ham kengaytirildi,
shuningdek, resurslar ustidan ko‘proq mahalliy nazorat qilish talabi ham ilgari surildi.
Bunday kengaygan madaniyat “estetik” tus oldi – ya’ni yanada avtonom, tushunarsizroq,
siniqroq va “asosiy oqim” madaniyatiga nisbatan qattiqroq bo‘ldi. Bu oddiygina
murakkab modern san’at shakllarini takrorlash emas edi, balki bu “kapitalizmning badiiy
tanqidi” degan transformatsiyaviy va’da doirasidagi harakat edi. Bu tanqid ijtimoiy
adolatsizlikka urg‘u beruvchi emas (garchi u buni inkor qilmasa ham), balki kapitalizm
insonlarga mazmunli hayotni va’da qilgan, avtonom san’at asarida mujassam bo‘lgan
hayotiy istaklarni qondira olmasligiga urg‘u beruvchi tanqid edi. Remboning
“hayotni
o‘zgartirish”
chaqirig‘i nafaqat Jozef Boyz (Joseph Beuys)da, balki Punk va Post-Punk
madaniy oqimlarida ham aks etdi. Bundan tashqari, bu “badiiy tanqid” endi faqat
san’atkorlar doirasida cheklanib qolmadi; dastlab yangi mehnat talablari, martaba va
ijtimoiy urf-odatlarga, hayot yo‘li (life-course)ga nisbatan yangi munosabatlarni olib
keldi – garchi keyinchalik bu “bohem turmush tarzi”ga qisqartirib qo‘yilgan bo‘lsa-da.
Ayniqsa, urban markazlarda katta o‘zgarish yuz berdi: mazmunli hayotga bo‘lgan
talablar yangi turdagi iste’mol va ishlab chiqarish madaniyatlarini vujudga keltirdi. Biz
yangi bir
habitus
ning paydo bo‘lishini ko‘rishimiz mumkin – unda yangi madaniy
intilishlar shakllandi, bu intilishlarni o‘zlashtirish va ularni daromadga aylantirish yo‘llari
o‘rgatildi[2]. Umumiy, mazmunli va demokratik madaniyatga bo‘lgan ushbu intilishlar
hamda foydali va mazmunli mehnat imkoniyatlari “madaniyat industriyai” degan
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
99
Synapses:
Insights Across the Disciplines
atamaga utopik ruh bag‘ishladi. Bu esa uni faolchilar, akademiklar va siyosatchilar
nazarida, mutlaqo boshqa siyosiy davrda, umidlar ramziga aylantirdi.
Unda, “kreativ industriyalar” kun tartibi qayerdan paydo bo‘ldi?
Madaniyat industriyalari odatda chap qanot siyosatiga ega hukumatlar bilan
bog‘langan bo‘lsa-da, kreativ industriyalar haqida bunday deyish mumkin emas. Buyuk
Britaniyaning “Yangi Leyboristlar” hukumatining 1998-yilda (DCMS) bu atamani
muomalaga kiritishi (va bu bilan 1994-yilda Avstraliya bosh vaziri Pol Kitining
Creative
Nation
dasturidan jiddiy ilhom olganini) ko‘rish mumkin. Ammo, masalan, Avstraliyada
kreativ industriyalar siyosati ko‘proq neo-liberal qarashdagi Xoward hukumati bilan
bog‘langan. Garchi bu siyosatning qarama-qarshi partiyaviy ildizlari ishonchsizlik
uyg‘otsa-da, uni Buyuk Britaniyada Konservatorlar, Avstraliyada esa Leyboristlar qabul
qilgan. Yevropaning turli davlatlarida esa har xil siyosiy partiyalar ushbu siyosatni
o‘zlashtirgan; shuningdek, Xitoy, Sharqiy Osiyo, Janubi-Sharqiy Osiyo, Lotin Amerikasi
va Afrikaning ayrim hududlarida ham bu siyosat tezda tarqaldi. Bu esa yana “bo‘sh
ishora” (
empty signifier
) holatini eslatadi. Unda bu atama aslida nimani anglatadi?
Uning eng ravshan ishoralaridan biri – bu “zamonaviylik” yoki “kelajak”dir; biroq
biz bu ishoralar o‘zlari ham bo‘sh ekanligini, va ular siyosiy tortishuvlar ob’ekti bo‘lib
kelganini ko‘rishimiz mumkin, ayniqsa “konservativ” partiyalar neo-liberal
modernizatorlarga aylanganidan buyon. Shunga qaramay, kreativ industriyalarning ko‘p
ma’noliligi (polivalentligi) ichida biz madaniy modernizm ustidan ilgari faqat chap qanot
egalik qilgan da’volarning endi o‘ng yoki neo-liberal siyosatchilar tomonidan ham ilgari
surilayotganini ko‘ramiz.
Avvalroq tilga olinganidek, kreativ industriyalar madaniyatni faqat iqtisodga
qisqartirib ko‘rsatmoqda, degan fikr mavjud. Ammo bu holatni haddan tashqari
soddalashtirish bo‘ladi – chunki bu yangi turdagi madaniyat va yangi turdagi
iqtisodiyotdir. 1980–90-yillarda madaniy industriyalar doirasida “yangi madaniy
iqtisodiyot” haqidagi da’volar mavjud edi; aynan 1998-yilda Buyuk Britaniyada kreativ
industriyalar siyosati yangi darajada siyosiy maqomga ega bo‘lib, kabinet darajasidagi
vazir tomonidan ishga tushirildi – bu vazir lavozimida ilk bor “madaniyat” so‘zi
ishlatilgan (avvalgi “san’at” yoki “meros” o‘rniga). Bu voqea 1960-yillardan keyingi
madaniy yangilanishni va yangi madaniy-iqtisodiy sektorga bo‘lgan ijtimoiy e’tirofni
yaqqol ifodalagan edi. Bu yangi tashqi olamni targ‘ib qilish – eski “haqiqiy
industriya/haqiqiy ish” va davlat tomonidan moliyalashtirilgan san’at elitalariga qarshi
turish – bu siyosatga kuchli, avlodlararo o‘zgarish ruhini bergan edi. Ammo agar biz
geneologik yondashuvni tanlasak, ko‘rishimiz mumkin: madaniyat industriyalari kun
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
100
Synapses:
Insights Across the Disciplines
tartibidagi ba’zi elementlar “bo‘shaltirilib”, boshqa ma’no tizimiga ko‘chirilgan –
ularning mazmuni o‘zgargan.
“Ijodkorlik” (
creativity
) atamasining ishlatilishi buni yaqqol ko‘rsatadi. “Madaniy”
so‘zidan “ kreativ”ga o‘tish keng muhokama qilingan. Ba’zilar uchun bu madaniyatning
markaziy o‘rni tan olinganini bildiradi, faqat endi bu “ijodkorlik” degan ishora ostida
ifodalanmoqda; bu atama almashuvi amaliy bo‘lgan, lekin asl voqelik – ya’ni tashqarida
ro‘y berayotgan hodisalar – o‘zgarmagan. Boshqalar uchun esa bu atama mantiqsiz: u
kiruvchi yoki chiquvchi mahsulotni anglatadimi? Nima “ kreativ” emas? Fan, texnologiya
yoki biznesdagi ijodkorlik “madaniyat”dagidan qanday farq qiladi? “Kreativ
industriyalar” bilan “madaniy industriyalar” va “san’at” o‘rtasida qanday farq bor?
Men bu savollarni bu yerda batafsil muhokama qilmoqchi emasman; biroq “
kreativ” so‘zining bu yerda aynan madaniyatga tegishli tarzda, lekin estetiklashgan
madaniyatga
–
ya’ni
endilikda
“demokratlashtirilgan”
san’atga
nisbatan
ishlatilayotganini aytmoqchiman. “Ijodkorlik” orqali san’atning o‘ziga xos estetik
mantiq, qoidalarga bo‘ysunmaslik, konventsiyalarga qarshi chiqish va o‘z
metodologiyasiga ergashish kabi xususiyatlari endilikda har bir insonning ramziy ma’no
yaratish qobiliyatiga aylantirildi. “Ijodkorlik” endi faqat san’atkorlarga xos bo‘lgan
estetik-avtonom xususiyatlarni universal insoniy fazilatga aylantiradi – bu fazilat
endilikda keng ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanish uchun mavjud.
Bu esa “axborot jamiyati” diskursida kuzatilgan o‘zgarishlar bilan chambarchas
bog‘liq: ilgari insonning “bilimni qayta ishlash va ramzlar bilan ishlash” qobiliyati asosiy
me’zon bo‘lsa, hozirgi e’tibor ko‘proq “chuqur ildiz otgan” yoki mahalliy madaniyatga
qaratilgan. Bu kengroq madaniy qobiliyatlar tarixiy ildizlarga ega edi va ularni osongina
ko‘chirish mumkin emasdi – aksincha, bu yashirin (tacit) yoki ichki (embedded) bilimlar
global kapitalizmga qarshi mahalliy ustunlik va barqarorlikning manbai sifatida
baholandi. Post-industrial innovatsiyalar muhim bo‘lib borar ekan, madaniyat endi
Raymond Williams aytganidek, “hayot tarzining butunligi” sifatida asosiy iqtisodiy
resursga aylantirildi yoki, aksincha, to‘siq sifatida talqin qilindi. Har ikki holatda ham
muhim bo‘lgan jihat: mahalliy “sezgilar tuzilmasi”ni (structures of feeling) yangilash va
safarbar qilish, yoki o‘tmishdan xalos bo‘lish, ijtimoiy va madaniy an’anaviy
cheklovlarni tark etish edi. Shu ma’noda Saxenian’ning (1994) Boston va Silikon vodiysi
bo‘yicha mashhur qiyosiy tadqiqoti juda muhim edi[3]. Nima uchun Silikon vodiysi
Bostonni innovatsion markaz sifatida ortda qoldirdi? Chunki u Sharqiy Sohilning
ijtimoiy, madaniy va institutsional qotib qolgan tuzilmalaridan qutulgan edi. Shuningdek,
Granovetter’ning
The Strength of Weak Ties
(1973) asari ham Putnam’ning (2000)
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
101
Synapses:
Insights Across the Disciplines
ijtimoiy birdamlik haqidagi xavotirlarini inkor etib, kuchli ijtimoiy
bog‘lanishlarning yo‘qligi o‘zaro aloqalar va almashinuvlarning osonligini, natijada
iqtisodiy innovatsiyalarni kuchaytirishini ko‘rsatdi[1]
Demak, innovatsiyaga doir madaniy qobiliyat shunchaki “bilimni qayta ishlash va
ramzlar bilan operatsiya qilish” qobiliyatidan tashqariga chiqdi. Endi bu mavjud
qoidalarning chetida harakatlana olish, ularni buzish, hatto o‘ziga xos intuitiv yoki
irratsional bilimlar orqali ish yurita olishni ham o‘z ichiga oldi. Menejment va biznes
adabiyotlarida esa “qutilardan tashqarida o‘ylash”, ataylab xatolarga yo‘l qo‘yish,
betartiblik va noaniqlikni quchoqlash, intuitiv yondashuvlar, “o‘z yo‘lidan ketuvchi”
(
maverick
) kabi yondashuvlar targ‘ib qilina boshlandi. Bu yangi qadriyatlar va ish
uslublari san’atkorlar va g‘ayrioddiy olimlarning g‘ayrioddiy, noaniq, kutilmagan
amaliyotlaridan ilhomlangan edi. Aslida, biznes tilida paydo bo‘lgan “ijodkorlik”
tushunchasi aynan shu istisnoiy shaxslar misolida shakllangan. Bu faqat “keng ufqli
fikrlash” (
blue skies thinking
) yoki eski paradigmalarni buzish emas edi, balki yangi
tadbirkor obrazining o‘zi ham san’atkorning ijtimoiy isyonkor sifatidagi madaniy
kapitalini o‘zlashtira boshlagan edi.
1980-yillarda Shumpeteriy tadbirkorlar 1950–60-yillardagi fordchilarning
“tashkilot odami” (organization man) obraziga qarshi qaytdi.
Bu holat, davlat korporativizmining o‘rniga kichik biznes korxonalarini ilgari
suruvchi yangilangan neo-liberal hujumning bir qismi edi. Yangi O‘nglar o‘zlarini ham,
tadbirkorlarni ham tizim tashqarisidagi islohotchilar va isyonchilar sifatida tasvirlashdi.
Tadbirkorlar tizim chegaralarida ishladi, uning chegaralarini kengaytirdi, yangi
hududlarni o‘rgandi, eskirgan fikr va amaliyotlarga qarshi chiqdi. Shumpeterning “
kreativ halokat” (creative destruction) g‘oyasi madaniy modernizmning asosiy
tushunchalari bilan bog‘liq edi: bu g‘oya yangilik, ikonoklazm va “yangilik zarbasi”
(shock-of-the-new) bilan yo‘g‘rilgan edi.
1980-yillarda tadbirkorlar va rassomlar yangi boshqaruv adabiyotida tez-tez bir xil
ijtimoiy rolni egallashdi – ular jamiyatning ilg‘or, g‘ayrioddiy a’zolari sifatida kelajakni
ilg‘ab olishga qodir ijodkor isyonchilardek tasvirlandi. Shu tariqa – mahalliy madaniy
salohiyatni safarbar qilish, estetik san’atni innovatsiya uchun namuna sifatida ko‘rsatish
va bohem hayot tarzidagi qarshi-madaniyat vakilini “ kreativ tadbirkor”ga aylantirish
orqali – san’at va madaniyat endi iqtisodiy rivojlanish uchun to‘siq emas, balki
resurs
ga
aylandi.
Ma’noli va avtonom madaniy mehnat va’dasi ko‘pincha (o‘z-o‘zini) ekspluatatsiya
qilishga olib keldi; “ijodkorlik” esa ish bozoridagi javobgarlikni hukumatlardan
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
102
Synapses:
Insights Across the Disciplines
shaxslarning zimmasiga yuklashning usuliga aylandi; umumiy madaniyat yaratish
g‘oyasi esa ko‘pincha o‘zini namoyon qilish, shaxsiy ijtimoiy tarmoqlarni vositachilik
qilish uchun vosita bo‘lib qoldi. Bu tanqidlarga bu yerda qo‘shilmaymiz. Muhimi, kreativ
industriyalar diskursi safarbar qilgan
“tashqi olamdagi shoshilinchlik”
edi. Rassom-
ijodkorga bo‘lgan munosabat qanday qilib u faqat model emas, balki
haqiqiy iqtisodiy
resurs
ga aylanganini tushunish kerak – bu, ayniqsa, “madaniy iqtisodiyot”ning o‘sishi
bilan bog‘liq.
Gap faqatgina musiqa, televideniye, radio, nashriyot, kino, moda, vizual san’at,
kompyuter o‘yinlari kabi madaniy tovarlar bozorining kengayishida emas, balki
amaliy
mahsulot va xizmatlarning o‘zida madaniy yoki ramziy (symbolic) mazmunning
ko‘payishi
da edi. Mahsulot va interyer dizayni, xizmatlardagi “tajriba qiymati”,
marketing va PR’dagi “e’tibor qiymati”, madaniy turizm, ijtimoiy tarmoqlarning ushbu
sohalarda tutgan o‘rni – bularning barchasi
iqtisodiyotning madaniylashuvi
jarayonining
bir qismi bo‘ldi.
Shu sababli, garchi “ijodkorlik” umumiy ijtimoiy qadriyat sifatida qaralsa-da,
madaniy yoki ramziy tarkib iqtisodiyotda asosiy qiymat manbaiga aylangani uchun,
madaniy/kreativ industriyalar sektoridagi noaniq, xavfli, g‘ayrioddiy ish
uslublariga ega bo‘lgan kishilarning ko‘nikmalari
ayniqsa qadrlana boshladi.
E’tibor bering: bu kabi o‘zgarishlarni shunchaki “neo-liberalizm”ga keltirib
chiqarish mumkin emas.
Bu mavzular atrofida ko‘p ma’nolilik mavjud bo‘lib, ularni siyosiy jihatdan
barqaror talqin qilish qiyin. Neo-liberal kun tartibi shunchaki “erkin bozor” g‘oyasining
ustunligi bilan cheklanmaydi; bu kun tartibi ayniqsa Reagan va Thatcher davrida madaniy
siyosatdagi kurashlar – tartibga solishni bekor qilish, subsidiyalarni qisqartirish va
san’atga iqtisodiy asos berishga bo‘lgan bosim bilan belgilanadi. “Har narsaning narxi
bor, ammo qiymati yo‘q” degan g‘oya paydo bo‘ladi.
Neo-liberalizm konservatorlar tomonidan joriy etilgan – ular uchun 60-yillarning
qarshi-madaniyati (counterculture) o‘z loyihalariga qarshi edi. Bu madaniyat “anti-
biznes” edi, ammo bundan ham muhimi, u milliylik va an’anaviylik timsollariga zid
bo‘lgan ijtimoiy va madaniy qadriyatlarni ilgari surardi. Shu sababli, 1980-yillardagi neo-
liberal islohotchilar tobora “konservativ” qiyofaga kirishdi.
Aynan
Klinton va Bleyer
bu qarshi-madaniyatni siyosiy imkoniyat sifatida ko‘rib,
uni
zamonaviy neo-liberal g‘oyalarni estetikalashgan madaniyat orqali ilgari surish
vositasiga aylantirdi.
Yangi madaniy iqtisodiyot yangi turdagi va miqyosdagi tovarlashtirishni keltirib
chiqardi.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
103
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Lekin bu, madaniy foydalanish qiymatining (use value) oddiy ayirboshlash
qiymatiga (exchange value) aylanishi emas edi. Yangi iqtisodiyot madaniy
foydalanish
qiymatini tan oladi
– va bu qiymatni shakllantirishga zarur bo‘lgan ko‘nikma va
jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Shu bois kreativ industriyalar iqtisodiyotning kengroq
sohalariga katalitik rol o‘ynaydi – “tajriba”, “e’tibor” kabi xizmat iqtisodiyoti fazilatlariga
bo‘lgan talabni oshiradi.
Madaniy foydalanish qiymati ayirboshlash qiymatiga
tez, ko‘p yo‘nalishda va
murakkab
tarzda bog‘lanadi. Ayniqsa, Web 2.0 texnologiyalarining integratsiyasi
ijodkorning foydalanish qiymati ustidan egaligini buzdi.
Hamijodkorlik (co-creation)
nafaqat iste’molchilarning bevosita kreativ jarayonga jalb etilishi, balki iste’molning o‘zi
ham, texnologik nazorat va tahlil orqali yangi qiymat yaratish imkoniga aylandi.
Endi madaniy mahsulot deyarli
Adornocha mustaqil mahsulotga
aylanadi – lekin
aynan uning yagona, normaga sig‘maydigan tabiati va mavjud qoidalarga qarshiligi uning
iqtisodiy qiymatini belgilaydi.
Shu sababli, madaniy foydalanish qiymati va ayirboshlash qiymati qarama-
qarshiligi endi ilgari bo‘lgani kabi ishlamaydi. kreativ industriyalarda ijodkorlar to‘liq
yaratuvchi emas, ayirboshlash qiymatini rad etish esa elitizmga teng; yoki “ekspert”
maqomini talab qilish bo‘ladi – bu esa baribir bir xil.
Hartley (2005) ishlaridan rivojlangan
“ijtimoiy tarmoq bozorlar”
(social network
markets) konsepsiyasiga ko‘ra, madaniy qiymat manbai – bu shaxsiy xohish-istaklarning
aniq kombinatsiyasidan hosil bo‘ladigan real vaqtli “qiymatdir”[4]. Bu uslubiy
individuallik va madaniy qiymatni ayirboshlash qiymatiga keltirish orqali,
neo-liberal
fikr
madaniyat nazariyasining o‘ziga kirib keladi.
Ushbu maqolada men madaniy va kreativ industriyalar siyosatiga oddiy iqtisodiy
soha sifatida emas, balki madaniy siyosat uchun
ahamiyatli masala
sifatida
yondashishga harakat qildim. 1997-yilda boshlangan “ kreativ industriyalar” tushunchasi
turli va ko‘pincha bir-biriga zid madaniy kun tartiblarini birlashtirdi va bizni
“tashqaridagi yangi narsa”ni kelajakni, o‘zgarishni, yangilanishni tan olishga da’vat etdi.
Garchi Buyuk Britaniyada bu tushuncha siyosiy partiyaviylik sababli ayrim istehzo bilan
kutib olingan bo‘lsa-da, unda jo‘shqin energiya mujassam edi.
Men bunga Rossiya, Sharqiy Osiyo va boshqa mintaqalarda guvoh bo‘lganman –
madaniyatning qo‘shilgan qiymatini hisoblayotgan iqtisodiy siyosatchilar bilan bir
qatorda, energiyaga to‘la yosh “ijodkorlar” o‘z oldilarida to‘siq deb biladigan johil va
poraxo‘r siyosatchilar, global korporatsiyalar va o‘ziga bino qo‘ygan san’at
muassasalariga qarshi chiqishmoqda – ular bu to‘siqlarni bartaraf etib, tirikchilik qilish
va yangi umumiy madaniyat yaratish niyatidadir. Bu kabi lahzalarni o‘z kuchi va
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
104
Synapses:
Insights Across the Disciplines
salohiyatidan mahrum etib bo‘lmaydi – xuddi ilgari madaniy industriyalar
koalitsiyasining qadriyatlari ko‘chmas mulk ishlab chiquvchilari va shahar marketingi
bo‘limlari tomonidan egallangan bo‘lsa-da, bu jarayonni butunlay rad etib
bo‘lmaganidek.
Hech bo‘lmaganda rivojlangan mamlakatlarda “kapitalizmga qarshi estetik tanqid”
endi qo‘lga o‘rgatilgan resursga aylandi – bu iqtisodchilar, ishlab chiquvchilar va
idealistlar uchun umumiy vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Madaniy industriyalar
tarkibidagi yirik korporativ tuzilmalar yangi raqamli va ijtimoiy media muammolarini
o‘zlashtira olish qobiliyati, yangi ishtirokchilarning juda tez integratsiyalashuvi; kreativ
mehnatning ekspluatatsiya shakllari bilan bog‘lanib ketgani; kreativ industriyalar kun
tartibining ko‘chmas mulk rivojlantirishga xizmat qila boshlagani; va shahar
hukumatlarining (ayrim istisnolarni hisobga olmaganda) bu sohalarni rivojlantirishga
yo‘naltirayotgan intellektual va moliyaviy resurslarning kamligi – bularning barchasi
kreativ industriyalar dastlabki davrida mavjud bo‘lgan
transformatsion energiyani
sezilarli darajada zaiflashtirdi
.
Endilikda madaniy tovarlarning mavjudligi va ularni ishlab chiqarish va tarqatish
texnologiyalaridan foydalanish oddiy holga aylanib qolgan. Globalizatsiya endi faqat
“erkin bozor” tarafdorlari va offshor outsourcing kompaniyalariga emas, balki post-milliy
“ko‘pchilik”ka (multitude) ham tegishli. Bu ko‘pchilik – Hartley (1999) ta’kidlaganidek
– McDonald’s yoki Benetton bayroqlari ostida yig‘ilmaydi, aksincha
unga shakl berish
uchun mehnat talab qiladi[5]
.
Dunyoning turli burchaklaridagi yangi madaniy amaliyotlar – imkoniyatlar va
hamkorlik uchun yangi makonlar yaratishga intilayotgan harakatlar – yangi turdagi
ijtimoiy jamoalarni yaratishga qaratilgan ishlar sifatida talqin qilinishi mumkin. Bu
holatlar estetik jihatdan avtonom madaniyatdan voz kechib,
madaniyat ijtimoiy va
axloqiy bog‘lamlarda
yaratilishini tan olish zaruratini anglatadi.
Bu esa madaniy bog‘liqliklar qurilishi uchun –
neo-liberalizm
dan keyingi
kontekstda – dolzarb bo‘ladi; bunda “an’anaviy” (shu jumladan fordcha industriya)
madaniyatlar resurs sifatida chuqur o‘rganilib, barbod qilingan va beqaror holatga
tushgan; “odatdagi madaniyat” esa endi o‘zini ifoda etish, ijodkorlik va innovatsiya
istagini o‘z ichiga oladi (ko‘pincha boshqa omillar hisobiga).
Bu aynan
o‘zini nazorat qilish
, “o‘zidan kattaroq” fikrlash va hatto “katta jamiyat”
(big society) kabi tushunchalar doirasida iqtisodiy modernizatsiyaning to‘rt o‘n yilligidan
keyin larzaga kelgan ijtimoiy tartibni qayta tiklash harakatlarining asosidir. Neo-liberal
burilishlar bilan chuqur muammolarga duch kelgan konservativ qadriyatlarni qayta
tiklashga urinishlar o‘rniga,
“zaif bog‘liqliklarga” asoslangan jamiyat
ni yaratish
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
105
Synapses:
Insights Across the Disciplines
haqida o‘ylash kerak – bunday bog‘liqliklar parokanda individualizm emas, balki
ochiq va demokratik ijtimoiy aloqadir.
Biz buni dizayndagi “axloqiy burilish”da ko‘rishimiz mumkin – u ilgari
tovarlarning estetik jozibasi bilan bog‘liq bo‘lgan bo‘lsa, endi esa ijtimoiy tuzilmalar va
jarayonlarga tatbiq etilmoqda. Xuddi shuningdek, ilgari “ kreativ industriyalar” deb
atalgan sohada ham umumiy yo‘nalish
barqarorlik
sari o‘zgarmoqda – bu faqat “yashil”
ishlab chiqarish emas, balki
mahalliy bozorlar va hayot tarzi
hamda ularning
madaniyatlar bilan kesishgan joylariga aloqador.
Bu jarayonlarda qadimiy san’at qadriyatlari –
mahorat, vaqt, sabr, ob’ekt
tomonidan aniqlanuvchi emas, balki o‘zini ifoda qilishga asoslanmagan yondashuv
,
axloqiy-estetik jamoalar yana paydo bo‘lmoqda.
Endi bu nafaqat Shimoliy Amerika, Yevropa yoki Avstraliyaga xos, balki
butun
dunyo bo‘ylab
, madaniyatning ijtimoiy va axloqiy o‘lchovlari sof iqtisodiy manfaatlarga
qarshi ilgari surilmoqda. Madaniy ishchilarning kreativ industriyalar kun tartibidan
ajralib chiqishi ham garchi notekis bo‘lsa-da, shiddat bilan, davom etmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Florida, R., 2002,
The Rise of the Creative Class
, Basic Books, New York
Garnham, N. (1990) ‘Public Policy in the Cultural Industries’ in
Capitalism and
Communication: Global Culture and the Economics of Information
, London: Sage.
2.
Raban, J. (1974)
Soft City
. London: Hamish Hamilton.
3.
Saxenian, A (1994) Regional Advantage: Culture and Competition in Silicon
Valley and Route 128. Harvard: Harvard University Press.
4.
Hartley, J. (2005) ‘Creative Industries’ in Hartley, J (ed.) (2005)
Creative
Industries
. Oxford: Blackwell. 1-39.
5.
Hartley, J. (1999) Uses of Television. London: Routledge
6.
Kalkanatov, Asilbek. "PROFESSIONAL QUALIFICATION OF THE
MANAGER IN THE CULTURAL FIELD."
JOURNAL OF ECONOMY, TOURISM AND
SERVICE
2.9 (2023): 19-23.
7.
Kalkanatov, Asilbek. "THE IMPORTANCE OF MANAGING THE
PARTICIPATION
OF
CULTURAL
AND
ART
INSTITUTIONS
AND
ORGANIZATIONS IN CULTURAL ACTIVITIES."
Journal of Innovation, Creativity
and Art
2.9 (2023): 7-10.
8.
ЮЛДАШЕВА, Манзура, and Асылбек КОЛКАНАТОВ. "ПУТИ
ФОРМИРОВАНИЕ
ЭКОЛОГИЧЕСКОЙ
КУЛЬТУРЫ
МОЛОДЕЖИ
В
СОЦИОКУЛЬТУРНОЙ СРЕДЕ."
Journal of Culture and Art
1.1 (2023): 16-20.
SYNAPSES:
Insights Across the Disciplines
ISSN: 3060-4737 Volume 2, Issue 6 IF(Impact Factor) 10.92 / 2024
106
Synapses:
Insights Across the Disciplines
9.
Nazarbay o‘g‘li, Qolqanatov Asilbek. "OMMAVIY TOMOSHA
MUASSASALARI FAOLIYATI TAHLILI."
Academic Integrity and Lifelong Learning
(France)
2 (2023): 15-21.
10.
Nazarbay o‘g‘li, Qolqanatov Asilbek, and Jumаnаzаrov Zohidjon Eldor
o‘g‘li. "AUDIOVIZUAL INDUSTRIYA TÚSINDIRMESI."
Multidisciplinary Journal
of Science and Technology
5.5 (2025): 122-129.
