KOMPYUTER LINGVISTIKASINING KELIB CHIQISHI TARIXI VA O`ZBEKISTONDA O`RGANILISHI

SYNAPSES:

Insights Across the

Disciplines

Volume 1, Issue

3

49

Synapses:

Insights Across the Disciplines

KOMPYUTER LINGVISTIKASINING KELIB CHIQISHI TARIXI VA

O`ZBEKISTONDA O`RGANILISHI

Shohsanam Tursunboyeva Abdurahmat qizi

Mustaqil izlanuvchi

Shohsanamxontursunboyeva@gmail.com

Annotatsiya

: Ushbu maqolada kompyuter lingvistikasining kelib chiqish tarixi,

O`zbekistonda ushbu sohaning o`rganilish va rivojlanish jarayonlari yoritib berilgan.
O`zbekiston tarixidagi sohaning ilk olimlari va kompyuter lingvistikasiga doir
muammolar ifodalangan.

Kalit so`zlar

: to`rtinchi sanoat inqilobi, kompyuter lingvistikasi, lingvistik

tadqiqot labaratoriyasi, dasturiy lingvistik ta`minotlar.

THE HISTORY OF THE ORIGIN OF COMPUTER LINGUISTICS AND

ITS STUDY IN UZBEKISTAN

Shohsanam Tursunboyeva Abdurahmat qizi

Independent researcher

E-mail:

Shohsanamxontursunboyeva@gmail.com

Abstract:

This article describes the history of computer linguistics, the study

and development of this field in Uzbekistan. The first scientists of the field in the
history of Uzbekistan and problems related to computer linguistics are expressed.

Key words:

the fourth industrial revolution, computer linguistics, linguistic

research laboratory, linguistic software.

ИСТОРИЯ ВОЗНИКНОВЕНИЯ КОМПЬЮТЕРНОЙ

ЛИНГВИСТИКИ И ЕЕ ИЗУЧЕНИЕ В УЗБЕКИСТАНЕ

Шохсанам Турсунбаева Абдурахматовна

Независимый исследователь

Электронная почта:

Shohsanamxontursunboyeva@gmail.com

Аннотация:

В данной статье описана история компьютерной лингвистики,

изучение и развитие этой области в Узбекистане. Высказаны первые ученые
данной области в истории Узбекистана и проблемы, связанные с компьютерной
лингвистикой.

Ключевые слова:

четвертая промышленная революция, компьютерная

лингвистика, лингвистическая исследовательская лаборатория, лингвистическое
программное обеспечение.

SYNAPSES:

Insights Across the

Disciplines

Volume 1, Issue

3

50

Synapses:

Insights Across the Disciplines

Inson bilimi til orqali yuzga chiqadi, shu sababdan ham kompyuter

lingvistikasi juda muhim

1

.

(Mark Steedman)

Tilshunoslikning davriy rivojlanishi, internetning har bir sferaga va hatto inson

shaxsiy hayotigacha kirib borishi kompyuter lingvistikasining o`rganilish dolzarbligini
ko`rsatib bermoqda. Ayniqsa, to`rtinchi sanoat inqilobi davrida kompyuter
lingvistikasining ahamiyati yana ham oshib borayotganligini anglash qiyin emas.
Amaliy tilshunoslikning eng muhim qismini tashkil etayotgan kompyuter
lingvistikasining ilk boshlanish nuqtasi o`tgan asrga borib taqaladi.

Tarixga yuzlansak, kompyuter lingvistikasining kelib chiqishi 1940-1950-yillar

oralig`ida boshlanganini ko`rish mumkin.

2

Aynan mana shu davrdan tilshunoslikning

tadrijiy burilishi boshlangan. Sohaning boshlanish nuqtasi hisoblash mashinalari kashf
qilingan Amerikaga borib taqaladi. 1950-yildan boshlangan hisoblash mashinalar
davrida amerikalik linguist Noam Xomskiyning ishlab chiqqan yangicha formatdagi
vositalari

3

aynan turli tabiiy tillarni tavsiflashda, ya`ni hozirgi kompyuter

lingvistikasining rivoji uchun poydevor bo`lishda asqatdi. Shu sababdan ham Noam
Xomskiy “Kompyuter lingvistikasi otasi” sifatida e`tirof etiladi. Hozirda ushbu soha
oldida turgan vazifalar va muammolar talaygina. Modellashtirish va analiz qilishga
doir soha muammolari oxirgi 5 yil ichida juda ham aktual bo`lib turibdi.

Kompyuter linvistikasi dunyoning ko`plab davlatlari qatori O`zbekistonda ham

keng o`rganilib kelinmoqda. O`zbek olimlari kompyuter lingvisttikasini o`rganish
jarayoni o`tgan asarda SSR davrida boshlangan bo`lib

4

, 1960-1970 yillarda S. Rizaev,

S. Muhammadiev va S. Otamirzaeva kabi olimlar ilk lingvistik tadqiqitlarini amalga
oshirgan.

Bu jarayon mustaqillik yillaridan so`ng ham davom etgan. Sohaga doir ilk

lingvistik tadqiqot labaratoriyasi 2001-yil tashkil qilingan bo`lib, ushbu yillarda
tilshunoslikka doir bir qqancha foydali tadqiqotlar amalga oshirilgan. Ilk alohida
maqsadli kopmyuter lingvistikasi va raqamli texnologiyalar kafedrasi esa 2019-yilda
Toshkent davlat o`zbek tili va adabiyoti universitetida ochilgan bo`lib, 2022-yil kafedra
huzurida Kompyuter lingvistikasi tadqiqot markazi ham o`z faoliyatini boshladi.
O`zbekiston sferasida tadqiqot olib borayotgan tadqiqotchilar quyidagi muammolarni

1

Computational Linguistics (Stanford Encyclopedia of Philosophy)

2

(13) A Short History of Computational Linguistics | Ruth Camburn - Academia.edu

3

Microsoft Word - Computational-Linguistics.doc (gelbukh.com)

4

View of ADVANCEMENTS IN COMPUTER LINGUISTICS IN UZBEKISTAN (interonconf.org)

SYNAPSES:

Insights Across the

Disciplines

Volume 1, Issue

3

51

Synapses:

Insights Across the Disciplines

ilmiy, amaliy tadqiq qilishni o`z oldiga qo`yib, ular bugunning dolzarb mavzusiga
aylangan:

•

Mutaxassisligi axborot texnologiyalari, informatikadan boshqa bo‘lgan
talabalarga o‘zlarining kasb mahoratlarini oshirishda kompyuter texnologiyalari
va matn bilan ishlaydigan dasturlardan foydalana olish kompetensiyasini
shakllantirish;

•

Kompyuter lingvistikasi yoʻnalishlari doirasida lingvistik masalalar boʻyicha
dasturiy va lingvistik ta’minotlarni yaratish;

•

O‘zbek tilini sun’iy intellekt uchun modellashtirish;

•

O‘zbek tilining milliy va ta’limiy korpuslarini, shuningdek, boshqa tur til
korpuslarini yaratish;

•

Oʻzbek tilidagi elektron lugʻatlarni ishlab chiqish;

•

Raqamli nashriyot va taʼlim sohalarida axborot texnologiyalari hamda axborot
marketing xizmatlarini rivojlantirish;

•

Yangi axborot texnologiyalarini va ilmiy-tadqiqot natijalarini o‘quv jarayoniga
tatbiq qilish va boshqalar

5

.

Ayni vaqtda sohaga doir ko`plab tadqiqotlar amalga oshirilib kelinmoqda.

Xulosa

qilib aytganda, sohaning dolzarbligi va izchilligi sun`iy intellektning kirib

kelishi bilan yanada aktuallashib bormoqda. Xalqaro miqyosda bo`lib o`tayotgan
tendensiyalarda ortda qolmasdan, o`zbek tilining nufuz va ahamiyatini yuksaltirish,
internet va media savodxonligida o`zbek tilining milliy, ta`limiy korpuslarini
yaratishda salmoqli tadqiqotlar amalga oshirilishi va jarayonning yoritilishi ta`minlab
borilishi lozim. Xalqaro platformalardeagi tilimizga doir muammolarni tezroq bartaraf
qilish kerak.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:

1.

Computational Linguistics,

First published Thu Feb 6, 2014; substantive revision

Wed Feb 26, 2014

2.

A short history of computational linguistics, The Development of Natural
Language Processing Ruth Camburn California State University, Fresno, CA
December, 2013

3.

Computational Linguistics Models, Resources, Applications, Alexandr Gelbukh

4.

Advancements In Computer Linguistics In Uzbekistan, article, Zokirova Khulkar
Izzatillayevna

5.

Tsuull.uz sayti

5

Kompyuter lingvistikasi va raqamli texnologiyalar kafedrasi! | Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o'zbek tili va

adabiyoti universiteti (tsuull.uz)

SYNAPSES:

Insights Across the

Disciplines

Volume 1, Issue

3

52

Synapses:

Insights Across the Disciplines

6.

Nasirov, A. N. (2023). Odil Yoqubovning “Qaydasan Moriko” Qissasida Pesaj
Va Xarakter Talqini. Ustozlar uchun, 15(1), 40-47.

7.

Nasirov, N. A. (2021). The history of literary translation from uzbek into English.
Academic research in educational sciences, 2(6), 1011-1022.

8.

Normamatovich, N. A. (2023). Artistic Thought In The Process Of Globalization
And Logical Consistency. International Journal Of Social Science &
Interdisciplinary Research ISSN: 2277-3630 Impact factor: 8.036, 12(01), 90-94.

9.

Nasirov, A. N. (2020). Artistic chronotope interpretion in Odil Yakubov’s novels.
Academicia: An Internatioonal multidisciplinary Research journal ISSN222-49-
7137. Impact Faktor SJIF, 7, 498-501.

10.

Normamatovich, N. A. (2019). Stylistic Units And Compositional Impartiality.
Theoretical & Applied Science, 12(586-571).

11.

A’zamjonovna, X. S., & Azimidin, N. (2023). Isajon Sulton Hikoyalari Badiiy
Konflikt. Ustozlar uchun, 15(1), 72-77.

12.

Normamatovich, N. A. (2021). Features of Symbolic Interpretation. International
Journal on Orange Technologies, 3(3), 71-76.

13.

Nasirov, A. N. (2023). Alisher navoiy obrazining badiiy ifodasi. Ustozlar uchun,
15(1), 35-39.

14.

Маджидова, Р. У., Мухитдинова, Х. С., & Оманов, П. Х. Роль
Лингвострановедческих Мультимедийных Средств В Преподавании
Узбекского Языка Как Иностранного. ‘‘Ўзбекистон Олимлари Ва
Ёшларининг Инновацион Илмий-Амалий Тадқиқотлари’’7-Қисм, 149.

15.

Маджидова, Р. У. (2019). Антропоцентризм и аксиологическая картина
мира. Наука, техника и образование, (6 (59)), 67-71.

16.

Majidova, R. U. (2023). Language As A Communication Tool: Understanding Its
Functions And Implications. " Germany" Modern Scientific Research:
Achievements, Innovations And Development Prospects, 9(1).

17.

Маджидова,

Р.

(2018).

Речевое

Поведение

Человека

В

Социолингвистической И Психолингвистической Трактовках. Farg'ona
davlat universiteti, (1), 20-20.

18.

Urishevna, M. R. (2019). Representation of the linguistic world picture through a
human factor. Religación. Revista de Ciencias Sociales y Humanidades, 4(15),
234-240.

19.

Makhmudova, G. N., & Gulomova, N. F. (2023). Unlocking the potential of the
digital econ-omy in the EAEU countries: identifying and overcoming obstacles.
π-Economy, 16 (4), 7–25. DOI: https://doi. org/10.18721/JE, 16401.

SYNAPSES:

Insights Across the

Disciplines

Volume 1, Issue

3

53

Synapses:

Insights Across the Disciplines

20.

Гуломова, Н. (2022). Основные компоненты развития «умного» туризма в
регионах. Направления развития благоприятной бизнес-среды в условиях
цифровизации экономики, 1(01), 63-67.

21.

Bozorova, G. M., Mamatov, R. R., Adaxamjonov, A. A., & Jaloldinov, M. S.
(2024). The Use Of Information Technology In The Formation Of Professional
Competence Of Foreign Language Teachers. Science and innovation, 3(Special
Issue 19), 352-354.

22.

Mukhammadalievna, B. G. (2023). Theoretical Views On Proverb In German
And Uzbek. International journal of advanced research in education, technology
and management, 2(4).