SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue
3
54
Synapses:
Insights Across the Disciplines
MATEMATIK TA'LIM: O'QITISHNING INNOVATSION USULLARI
Ermatova Shohista Berkinovna
Matematika o'qituvchisi, Toshkent shahri Mirzo Ulug'bek tumani
121-maktab matematika fani o'qituvchisi
ANNOTATSIYA
Maqola matematikadan amaliy mashg`ulotlarda darslarning samaradorligini
yanada oshirish maqsadida zamonaviy axborot texnologiyalari vositalaridan maqsadli
foydalanish, xususan kompyuter o`quv dasturlarini qo`llashga doir namunalarga
bag`ishlangan.
Kalit so‘zlar:
axborot texnologiyalari, dastur, MS Excel, determinant, vektor, tekislik,
sirt, aylana.
MATHEMATICAL EDUCATION: INNOVATIVE METHODS OF
TEACHING
ABSTRACT
The article is devoted to the issues of improving and deepening practical lessons
in mathematics for the purpose of which a number of typical examples are considered
using modern computer software tools.
Keywords:
Information technology, program, MS Excel, determinant, vector, circle,
plane, surface.
KIRISH
Hozirgi kun talablariga bog`liq holda, kundan-kunga axborotlar hajmi ortib
bormoqda. Zamonaviy axborot texnologiyalari muhiti tobora faollashib, kengayib
bormoqda.
Doimiy
ravishda
ortib
borayotgan
axborotlar
ko`lami
o`quvchi talabalarning intellektual axborot madaniyati - qobiliyatini yanada
tarbiyalashga undaydi. Shuningdek, faqatgina o„quvchi-talabalarnigina emas, balki
o`qituvchilarning ham kompyuter dasturlari va ularni ifoda etish vositalarini,
multimedia texnologiyalarini qo`llash malakalarini yanada faollashtirishni taqazo
etadi. Bu bilan esa darslarning amaliy samaradorligini yanada oshirish imkoniyatlari
ochiladi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue
3
55
Synapses:
Insights Across the Disciplines
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Hozirda, ayniqsa matematik ta`limning zamon talablariga javob berishining
zaruriy shartlaridan biri axborot texnologiyalarining ilg`or resurslaridan samarali
foydalanishdir.
Bu sohada bir qator ishlarda, masalan [1-5] adabiyotlarda dars jarayonida
axborot texnologiyalari imkoniyatlaridan foydalanishni to„g„ri tashkil etish, uning
g`oyalari to`g`risida, shuningdek ba`zi mavzularni o`qitish uslublari haqida ijobiy
fikrlar bildirilgan.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Ushbu maqolada matematikadan amaliy mashg„ulotlar mazmunini yanada
chuqurlashtirishga xizmat qiluvchi, matematikaning asosiy tushunchalariga oid tipik
masalalarni MS Excel, Geogebra kabi kompyuter dasturlarini qo`llab yechishga
na`munalar, hisoblash qoidalari va tegishli yo`llanmalari keltiriladi.
Hisoblashni bajarish uchun MS Excel dasturini ishga tushiramiz, bunda
“MOПРЕД(массив)” funksiyasidan foydalanib yechamiz. Hisoblashni quyidagi qoida
bo`yicha olib boramiz:
1) Berilgan determinantni jadval ko„rinishida kiritib olamiz;
2) determinant qiymati yozilishi kerak bo`lgan bosh yacheykani tanlab,
belgilab olamiz;
3) “Мастер функция” ni faollashtiramiz (bosh menyuda “Вставка/Функции” ni
tanlaymiz);
4) kategoriyalar oynasidagi «Mатематические функции» dan
“MOПРЕД(массив)” ni tanlab, OK tugmasini bosamiz;
5) funksiyaning argumentiga yuqoridagi jadvalning adresini kiritamiz,
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue
3
56
Synapses:
Insights Across the Disciplines
(masalan B2:E5) va OK tugmasini bosamiz, avtomatik ravishda natija hosil bo`ladi (1-
rasm)
2-masala.
Tenglamalar sistemasi yechilsin:
Tenglamalar sistemasini matrisa usulida MS Excel dasturini qo`llab yеchish
qoidasi quyidagi tartibda bajariladi:
1) Misoldagi tenglamalar sistemasining koeffisiyentlarini jadval ko„rinishda kiritib
olamiz, masalan B5:D7 massiv (2-rasm);
2) asosiy matrisaga teskari matrisaning qiymati yozilishi kerak bo`lgan bo`sh
yacheykani (masalan B9:D1) tanlab, belgilab olamiz;
3) “Мастер функция”ni faollashtiramiz (bosh menyuda “Вставка/Функции” ni
tanlaymiz);
4) kategoriyalar oynasidan «Mатематические функции» dan “MOБР(массив)” ni
tanlab, OK tugmasini bosamiz;
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue
3
57
Synapses:
Insights Across the Disciplines
5) funksiyaning argumentiga yuqoridagi jadvalning adresini kiritamiz, (masalan
B5:D7) va OK tugmasini bosamiz (2-rasm).
6) kursorni B9 ga qo„yib, F2 va ctrl+shift +enter ni bossak,
T
(
A
) ning barcha
elementlari ko„rinadi.
7) kursorni G9:G11 ga qo„yib, MУМНОЖ(массив1; массив2) funksiyasini tanlab,
«массив1» ga teskari matrisa adresi B9:D11 ni, «массив2» ga B ustun matrisa adresi
F5:F7 ni kiritamiz va OK tugmasini bosamiz. Natigada G9:G11 da sistemaning
yechimi hosil bo„ladi
3-masala.
Berilgan (1;3), (3;5) va (5;10) nuqtalardan o„tuvchi parabola tenglamasini
yozing. MS Excel dasturini qo„llaylik. Tekislikda joylashgan parabolaninig umumiy
tenglamasini Ko`rinishda olib, bu tenglamaga berilgan ychta nuqta koordinatalarini
qo„yish bilan
a
,
b
,
c
larga nisbatan uch noma‟lumli uchta tenglamaga ega bo„lamiz:
{ va ularni birgalikda yechib,
a
,
b
,
c
larni topamiz. Buning uchun Kramer
formulalaridan va “MOПРЕД(массив)” funksiyasidan foydalanamiz. Hisoblash
qoidasi quyidagicha:
1) Yuqoridagi tenglamalar sistemasi koeffisientlarini jadval ko„rinishida B4:D6 ga
kiritib olamiz (3-rasm);
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue
3
58
Synapses:
Insights Across the Disciplines
2) determinant qiymati yozilishi kerak bo„lgan bo„sh yacheyka C8 ni tanlab, belgilab
olamiz;
3) “Master funksiya”ni faollashtiramiz (bosh menyuda “Вставка/Функции” ni
tanlaymiz);
4) kategoriyalar oynasidan «Mатематические функции» dan
“MOПРЕД(массив)” ni tanlab, argumentga yuqoridagi sistemaning bosh
determinanti adresi B4:D6 ni kiritamiz va OK tugmasini bosamiz;
5) natijada C8 da bosh determinant -16 qiymat hosil bo„ladi, Kramer
formulalaridahi yordamchi determinantlar qiymatlar ham shu usulda topiladi (3- rasm)
4-masala.
Yer fokuslaridan birida Quyosh joylashgan ellips bo„ylab
harakatlanadi. Yerdan Quyoshgacha eng yaqin masofa taqriban 147,5 million kilometr,
eng uzog„i esa 152,5 million kilometrdir. Yer orbitasining katta yarim o„qi va
ekssentrisitetini toping.
Bu masalani
Geogebra
dasturidan foydalanib yechamiz.
1) Geogebra dasturini faollashtiramiz, agar bu dastur o„rnatilmagan bo„lsa, Internetdan
onlayne
usulda ishlatish mumkin;
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue
3
59
Synapses:
Insights Across the Disciplines
2)
A
va
B
nuqtalarni ellipsning fokuslari deb tanlab olib, ellipsda yotgan
C
nuqtada
Yer,
A
nuqtada Quyosh joylashgan deb faraz qilsak, masala shartiga asosan
AC
=152,5
mln. km,
BC
= 147,5 mln.km, bundan mln.
km. kelib chiqadi. U holda – mln. km, ellipsning
ekssentrisiteti esa (4-rasmga qarang) bo„ladi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda bugungi talaba mutaxassislikka oid masalalarini tez va
sifatli yechishni hohlaydi. Qishloq xo`jaligi oliy o`quv yurtlarida matematika fanini
o`qitishda axborot texnologiyalarini qo`llab o`qitish yaxshi samara beradi. Dunyo
tajribasiga e`tibor beradigan bo`lsak nazariy ta`limdan amaliy ta`limga o`tish
tendensiyasi shiddat bilan rivojlanayotganiga guvoh bo`lamiz. Shunday ekan, qishloq
xo`jaligiga ixtisoslashgan oliy o`quv yurtlarida matematika fanlarini o`rgatishda
amaliy mashg`ulotlar samaradorligini oshirishda axborot texnologiyalaridan
foydalanishga katta e`tibor qaratish kerak bo`ladi. Matematika barcha
mutahassisliklarni mukammal o`rganishning asosi ekanligiga talabalarda qiziqish
uyg`tishda juda ham qo`l keladi.Shu yo`l bilan biz ham matematikani ham kompyuterni
o`quvchilarga o`rgatishimiz ham mumkin.
