SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue
3
63
Synapses:
Insights Across the Disciplines
ÁJINIYAZ SHAYÍRDÍŃ FRAZEOLOGIZM QOLLANÍLÍW
ÓZGESHELIKLERI
G.A.Allambergenova – QMU, Qaraqalpaq til bilimi kafedrası docenti
Mnajatdinova Elmira-QMU magistrantı
Qaraqalpaq til bilimi jıldan-jılǵa rawajlanıp, keńeyip kelmekte. Ásirese,
qaraqalpaq jazba ádebiy tiliniń qáliplesiwinde ayrıqsha ornı bar Ájiniyaz
shıǵarmalarınıń tilin tereń hám hár tárepleme úyreniw milliy qádiriyatlarımız qayta
tiklenip kiyatırǵan házirgi dáwir ushın eń áhmiyetli máselelerdiń biri. Qaraqalpaq
klassik ádebiyatında Ájiniyaz oǵada úlken talant iyesi, jetik kórkem sóz sheberi retinde
ornı bólek. Bul jaǵday birinshi gezekte, shayır dóretken bay ádebiy miyraslardıń tilinde
óz sáwleleniwin tapqan. XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń jarıq juldızlarınıń biri
Ájiniyaz Qosıbay ulı óziniń ideyalıq dárejesi joqarı, kórkemligi kúshli shıǵarmaları
menen názik lirik, tereń oyshıl-danıshpan, xalıqshıl patriot hám gumanist sóz sheberi
sıpatında tek ǵana qaraqalpaq ádebiyatında emes, ózi jasaǵan dáwirdegi pútkil Shıǵıs
poeziyasınıń rawajlanıwına salmaqlı úles qosqan búlbúlziban ullı shayır bolıp tabıladı
[1.109]. Ol qaraqalpaq ádebiyatına túrkiy tilles xalıqlar ushın ortaq bolǵan jazba
ádebiyat dástúrlerin alıp kirdi. Ájiniyaz shayırdıń ómiri hám dóretiwshiligin úyreniw
XX ásirdiń 30-jıllarınan baslandı. Qaraqalpaq til biliminde qaraqalpaq tiliniń tariyxın
hám kórkem shıǵarma tilin izertlew 1960-jıllardan baslap qolǵa alındı. Qaraqalpaq
klassikalıq ádebiyat wákilleri shıǵarmalarınıń tilin izertlew de sol dáwirden baslandı.
Qaraqalpaq tiliniń tariyxın, sonıń ishinde, Ájiniyaz shıǵarmalarınıń tilin
izertlewge úlken úles qosqan ilimpazlardıń biri H.Hamidov bolıp esaplanadı. Ol 1960-
70-jıllarda Ájiniyaz shayırdıń birqansha qosıqların xalıq awzınan jazıp alıp, olardı
baspa sózde járiyaladı [2.114-119]. Jáne de D.S.Nasırovtıń “Qaraqalpaq awızeki
sóylew tiliniń qáliplesiwi hám onıń dialektlik sisteması” miynetinde qaraqalpaq klassik
shayırları, sonıń ishinde Ájiniyaz shayır dóretpeleriniń tillik ózgeshelikleri boyınsha
qısqasha maǵlıwmat berilgen [3.221-276]. J.Shámshetovtıń miynetinde qaraqalpaq
tilindegi shıǵıs tillerinen kirgen sózlerdiń tariyxı úyrenilgen. Onda Ájiniyaz
shıǵarmalarında basqa klassik shayırlarǵa qaraǵanda shıǵıs tillerinen kirgen sózlerdiń
ónimli qollanılıwı, olardıń sebepleri hám mánileri ayqın berilgen [4.18-20] 1995-jılı
avtorlar jámááti tárepinen qaraqalpaq ádebiyatı klassikleri shıǵarmalarınıń tillik
ózgesheliklerin anıqlawǵa arnalǵan miynet kitap bolıp basılıp shıqtı [5]. Onda
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue
3
64
Synapses:
Insights Across the Disciplines
qaraqalpaq klassik shayırları shıǵarmaları tiliniń fonetikası, leksikası, sóz jasalıwı,
morfologiyası úyrenilgen.
Bunnan soń Ájiniyaz shayırdıń ádebiy miyrasların arnawlı, hár tárepleme
úyreniwde G.Qarlıbaevanıń ornı ayrıqsha. Ol óziniń 2017-jılı baspadan shıqqan
“Ájiniyaz shıǵarmaları tiliniń semantika-stilistikalıq ózgeshelikleri” dep atalǵan ilimiy
miynetinde [6] Ájiniyaz dóretpelerin hár tárepleme úyrengen. Ilimiy miynette
shayırımızdıń shıǵarmaları tilinde qollanılǵan arab-parsı sózleri, gónergen sózler,
frazeologizmler, sinonim, antonim hám de stillik ózgesheliklerin de arnawlı túrde
úyrengen. Ájiniyazdıń dóretiwshiliginiń tillik ózgesheligi álwan túrli. Óytkeni onıń
shıǵarmaları tilinde arab-parsı tillerden kirgen sózler, ózlestirilgen sózler, diniy
atamalarǵa baylanıslı terminler menen qatar tildiń qaymaǵı esaplanǵan
frazeologizmlerdi de kóriwimizge boladı. Solardıń qatarında xalıqtıń ásirler boyı payda
etken, jıynaǵan ushqır qıyallarınıń, danalıǵınıń, sóz dóretishiliginiń ájayıp úlgisi
esaplanǵan frazeologizmlerdiń ornı bir tóbe. Usı xalıq danalıǵına suwırılǵan til
marjanın Ájiniyaz shayır óziniń oy eleginen ótkerip, sheberlik penen paydalanǵan.
Kimse
qaza taptı
jannan ayrıldı, Kimse gedey boldı maldan ayrıldı; Kimse kózi
qunqarınan ayrıldı,
Basına awır is tústi
Bozataw;
Ayra tústik
ashamaylı-qıyattan,
Elatsız, jaylawsız qaldıń Bozataw. Qala buzıp Túrkmen
baǵrım daǵladı
, Kimdi
dúreńledi kimin baǵladı. Ziywarıń xoshlasar qádirińdi bilip, Kózini jasartıp
baǵrini
tilip
. Láyli Zleyxaday ne gózzal janan,
Ásir bolıp
qolǵa tústi Bozataw.
Joqarıda keltirilgen mısallarda shayırdıń “Bozataw” shıǵarmasında qollanılǵan
qaza tabıw-óliw, basına is túsiw-qıyın jaǵdayǵa ushıraw, ayra túsiw-ayrılıw, baǵrın
daǵlaw-júregi awırıw, baǵrini tiliw-qıynalıw, ásir bolıw-tutqınǵa túsiw
sıyaqlı
mısallardı kóriwimizge boladı. Bul mısallarda shayır aytılajaq pikirdi ótkirlestiriw hám
oqıwshıǵa jaqsı tásir ótkiziw maqsetinde sheber qollana alǵan.
Ájiniyaz shayırdıń qazaq aqın qızı Qız Meńesh penen aytısı hámmemizge belgili.
Onda shayırımız Qız Meńesh penen dásme-dás aytısqa túsken. Shayır Qız Meńesh
penen aytısında frazeologizmlerdiń tásirlilik, ótkirlilik beriwshi múmkinshiliklerin
ustalıq penen paydalanadı. Mısalı: Saǵan men suwda turıp
názer saldım
, Aǵake,
sálemıńdi álik aldım. Qız emespen qızıǵıp
kórse qızar,
Kóringenge
kóz salıp
ne
qılayın. Bolmasa mende qastıń,
duz tatpastan
, Qarama ash kóz nárse, kóziń tiyer.
Shayırdıń Qız Meńesh penen aytısındaǵı qollanılǵan názer salıw-qaraw, kórse qızar-
bir kórgen nársesine qızıp keteberetuǵınlarǵa baylanıslı, kóz salıw-qaraw, kóriw, duz
tatıw frazeologizmi duz tatpastan formasında berilip asın ishpew degen mánilerdi
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue
3
65
Synapses:
Insights Across the Disciplines
bildiredi. Shayır hám Qız Meńesh ekewi de óz aytıs qatarlarında ótkir mánili
frazeologiyalıq sóz dizbeklerin qollanıp aytısqa túsken.
Solay etip, frazeologizmler kórkem súwretlewdiń ájayip til quralı sıpatında shayır
shıǵarmaları tiliniń ózine tán obrazlılıǵın, tásirliligin kúsheytiwde áhmiyetli orın tutadı.
Juwmaqlap aytqanda, Ájiniyaz Qosıbay ulınıń dóretpeleri qaraqalpaq jazba ádebiy
tiliniń rawajlanıwında tiykarǵı orındı iyeleydi. Ájiniyaz shıǵarmaları tiliniń izertleniwi
boyınsha alınǵan nátiyjeler qaraqalpaq tiliniń rawajlanıw basqıshların úyreniwde
teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye. Ájiniyaz XIX ásirdegi qaraqalpaq ádebiyatınıń
ullı klassik shayırı sıpatında xalqımızdıń mádeniy ómirinde ayrıqsha orın tutadı. Onıń
ájayıp shıǵarmaları xalqımızdıń ruwxıy dúnyasınıń altın ǵáziynesine qosılǵan biybaha
úles bolıp tabıladı. Shayırımızdıń hárbir miyrasın úyreniw hám meńgeriw biziń
tiykarǵı wazıypalarımızdan biri bolıp tabıladı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar
-
Алламбергенов К. Бүлбилзибан уллы шайыр. Нөкис мәмлекетлик
педагогикалық институтының илим, билимлендириў ҳәм тәрбия
мәселелерин рауажландырыўдағы орны атамасындағы республикалық
илимий-теориялық ҳәм әмелий конференция материяллары. Нөкис. 2014.
Б.109.
-
Хамидов Х. Әжинияз шығармаларының жаңа қол жазбалары. Әмиўдәрья.
Нөкис. 1974. Б.114-119
-
Насыров Д.С. Становление каракалпакского общенародного разговорного
языка и диялектная система. Казан. 1976. С.221-276
-
Шәмшетов Ж. Қарақалпақ тилиндеги шығыс тиллеринен кирген сөзлер
тарихында. Нөкис. «Қарақалпақстан». 1984. Б.18-20
-
Насыров Д., Оспанов Д., Бекбергенов А., Сайытов Д. Қарақалпақ әдебияты
классиклери шығармаларының тили. Нөкис. "Билим", 1995
-
Қарлыбаева Г. Әжинияз шығармалары тилиниң семантика-стилистикалық
өзгешеликлери. Нөкис. "Қарақалпақстан", 2017
