SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue
3
66
Synapses:
Insights Across the Disciplines
MODAL FE'LLARNING IZOMORFIZM PRAGMATIKASI
Ibrohimova Nilufar Muxtorjon qizi
TADQIQOTCHI, ÒZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI
Annotatsiya
: Til jamiyatda ijtimoiy harakterga ega va u kishilarning ijtimoiy
mehnat jarayonida yuzaga kelgan o’zaro aloqa bog’lash, fikr almashishga xizmat
qiluvchi vositadir. Shuningdek, u millatning ma’naviy qiyofasini ham o’zligini ifoda
etuvchi muhim ramzlardan biri, insoniyat tafakkurining bebaho ko’zgusi hamdir.Til
nafaqat aks ettirish, balki uning so‘zlovchilari yashayotgan voqelikni shakllantirish
vositasidir.
Kalit so'zlar
: modallik ma'nosi, modal forma, kategoriya, izomorfizm.
Til vositalari - bizni o'rab turgan dunyo haqidagi ma'lumotlarni yozib olish,
shuningdek, u haqidagi tasavvurlarimizni shakllantirish vositalari. Hurmat
ma'nosining egalik affikslari vositasida ifodalanishi mumkinligi haqida
N.K.Dmitriyev, E.V.Syevortyan, A.N.Kononov, F.Abdullayev, K.Nazarov kabi olimlar
fikr bildirganlar. A.Hojiyev, S.Usmonov, R.Qo'ng'urov, Yo.Tojiyev, R.Ikromova kabi
olimlar esa hurmat ma'nosini modal ma'no ifodalovchi ayrim vositalar qatorida sanab,
“modal forma”, “sub'yektiv baho formasi”, kabi atamalar bilan atashgan. To'g'rirog'i,
hurmat ifodalovchi morfologik vositalar boshqa katyegoriya vositalari bilan qorishiq
holda o'rganildi. G'.Zikrillayev esa buni fye'l so'z turkumi doirasida shaxs-son
katyegoriyasiga bog'lab o'rgangan. A.Hojiyev hurmat ma'nosi tadqiqiga semantik
maydon nazariyasi asosida yondashib, uning ayrim umumiy jihatlariga to'xtalgan .
Yuoridan tadqiqotlardan farqli o’laroq, ushbu magistrlik disseratasiyasi hurmat va
xushmuomalik semiyasini modal fe’llar orqali ifodalanish pragmatikasiga
bag‘ishlangan
Modal fe’llarning sintaktik va semantik xususiyatlari o‘rtasidagi parallellik yoki
to‘g‘ridan-to‘g‘ri mos kelishi ularni lingvistik tahlilning hal qiluvchi jihati hisoblanadi.
Izomorfizm deb ataladigan bu moslashish grammatik tuzilish (sintaksis) va modal
fe'llar orqali bildirilgan ma'no (semantika) o'rtasidagi tizimli munosabatni anglatadi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue
3
67
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Can/could
Must
May/might
Should
sint
ak
sis
i
Subject +
Modal Verb +
Base Form of
Main Verb
Subject +
Modal Verb +
Base Form of
Main Verb
Subject +
Modal Verb +
Base Form of
Main Verb
Subject
+
Modal Verb + Base
Form of Main Verb
se
man
tika
si
Qobiliyat,
imkoniyat, ruxsat
zarurat,
majburiyat,
kuchli maslahat
ruxsat,
imkoniyat
Tavsiya,
maslahat, kutish
majburiyat,
maslahat, tavsiyani
mi
sol
“She
can
[modal]
play
[base form] the
guitar”
"You
must [modal]
finish
[base
form]
your
homework.
They may
[modal]
join
[base form] the
discussion.
She
should[modal]
receive[base form]
a response to her
email soon
izoh
Bu
yerda
“can” modal fe’li
sintaktik jihatdan
“play”
asosiy
shakli
bilan
qo‘shilib, gitara
chalish
qobiliyatini
ifodalaydi.
“Must”
modal
fe’li
sintaktik
jihatdan
“finish”
asos
shakli
bilan
qo‘shilib,
uy
vazifasini
majburiy
bajarishni
bildiradi
“may”
modal
fe’li
sintaktik jihatdan
“qo‘shilish” asos
shakli
bilan
bog‘lanib,
munozarada
qatnashish uchun
ruxsatni bildiradi
“should”
ushbu
gapda
“yaxshi bo’lardi”
ma’nosida kelgan.
Modal fe'llarning sintaktik tuzilishi va semantik ma'nosi o'rtasidagi to'g'ridan-
to'g'ri moslik tilda modallikni samarali yetkazishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Bu
moslashish muloqotda qobiliyat, zarurat, ruxsat, imkoniyat va boshqa modal
ma’nolarni aniq ifodalash imkonini beradi. Modal fe’llarning sintaktik-semantik
parallelligini anglash lingvistik tahlilni boyitadi va nutqda modallikni aniq talqin
qilishga yordam beradi. Ushbu sintaktik-semantik moslashuv modal fe'llarning tizimli
tahlilini kuchaytiradi, so'zlovchilarga turli xil modalliklarni muloqotda samarali
ifodalash imkonini beradi.
Tilshunoslikda lingvopoetika konsepti mavjud bo’lib, u tilshunoslik va
adabiyotshunoslik oraligida shakllangan soha hisoblanadi. Lingvopoetikaning boshqa
sohalaridan farqi shundaki, uning manbai badiiy asarlar hisoblanadi. Adabiyotni til
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue
3
68
Synapses:
Insights Across the Disciplines
jihatidan organiladi. Lingvopoetika badiiy asarlarda qollanilgan lingvistik birliklarning
badiiy-estetik vazifalarini, tilning konnotativ funksiyasini organadi. Badiiy til keng
qamrovli obyekt sifatida funksional darajalangan qismlarga fragmentlarga bolinish
xususiyatiga ega. Ammo, amalda ushbu obyektning fragmentlarini badiiy nutq tahliliga
beriladi. Demak, badiiy nutq keng tushuncha bolib badiiy asar tili badiiy nutqning bir
korinishidir. U tilning ekspressiv vazifasini oz ichiga olgani uchun til sistemasining
barcha sath birliklarini qamrab oladi. Shundan kelib chiqib, lingvopoetika fonopoetika,
leksopoetika, sintaktik poetika kabi turlarga bolinadi. Lingvopoetikaning vazifasi
ushbu sohalarni alohida organib, ularning o`zaro munosabatini yoritib berishdir.
Lingvopoetika tushunchasini o’rganar ekanmiz, “lingvo” lotin tilida lingua- til va
poetika yunoncha “poietike” — poetik sanʼat ya’ni lingvopoetika tilning poetik san’ati
ma’nosini ifodalaydi. T.V. Larina ta'kidlaganidek: "Xushmuomalalik milliy o'ziga xos
kommunikativ kategoriya sifatida tushuniladi, uning mazmuni uyg'un, ziddiyatsiz
muloqotga va interfaol munosabatlarda ijtimoiy qabul qilingan me'yorlarga rioya
qilishga qaratilgan kommunikativ xatti-harakatlarning (lingvistik va nolingvistik)
marosim strategiyalari tizimidir." Uning yozishicha, turli mamlakatlar va
madaniyatlarda xushmuomalalik haqida o‘ziga xos tushuncha bor, bu tilda aks etadi.
N. I. Formanovskaya shunday deb yozadi: “Hurmat – aniq odamlardan mavhumlangan
axloqiy kategoriya bo‘lib, u tilda ham o‘z ifodasini topadi, albatta, uni tilshunoslik ham
o‘rganishi kerak”. Lug‘atlarda (“Etika lug‘ati”) “Xushmuomalalik” tushunchasi
“...odamlarga hurmat-ehtirom ko‘rsatish kundalik xulq-atvor me’yoriga va o‘ziga xos
muomala qilish uslubiga aylangan shaxsni tavsiflovchi axloqiy sifat sifatida
tushuniladi. suhbatdosh". Etika entsiklopediyasida quyidagi ta'rif mavjud: "... bu
mazmuni va tashqi ko'rinishi axloqiy tamoyillarga mos keladigan harakatlar
majmuidir".
Ushbu ta'riflarning barchasiga asoslanib, biz xushmuomalalik - bu odamlarga
hurmat, odob va odob qoidalariga rioya qilish, yaxshi tarbiyaning namoyon bo'lishi, bu
har qanday kommunikativ harakatning ajralmas qismidir, degan xulosaga kelishimiz
mumkin.Har bir til darajasida o'ziga xos xushmuomalalik belgilari mavjud. Leksik
darajada xushmuomalalikni ifodalash vositalarini batafsil ko'rib chiqing. Shuningdek,
leksik bilan ajralmas holda mavjud bo‘lgan grammatik va sintaktik darajalar ham
mavjud. Shuning uchun lug'aviy darajada xushmuomalalikni ifodalash vositalarini
hisobga olgan holda, grammatika yoki sintaksisga ham murojaat qilish kerak.
Zamonaviy ingliz tilida salomlashish, tabriklash, rad etish, rahmat, xayrlashish,
kechirim so'rash va hokazolar uchun ishlatiladigan ko'plab iboralar ustunlik qiladi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue
3
69
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Tabiiy ingliz tilida so'zlashuvchilar ularni tegishli nutq vaziyatlarida avtomatik
ravishda ishlatishadi.
Modal fe'llarning o'zi ko'pincha ingliz tilida muloyim nutqning belgisiga
aylanadi. Xushmuomalalik kategoriyasi dunyoning lingvistik rasmini shakllantirishda
muhim rol o'ynaydi, shuning uchun odobli aloqa holatlarida modal fe'llarning
ishlashini hisobga olish muhimdir. Ushbu mavzuning ko'p jihatlari H. Luger va undan
oldinroq Lakoff va Brown, Levinson da muhokama qilingan. Ingliz tilida ona tilida
so'zlashuvchilar uchun, ayniqsa, ishbilarmonlik aloqalarida, xushmuomalalikni
saqlash juda muhim. “Ingliz tilida ma’lum lingvistik tuzilmalar mavjud bo‘lib, unda
modal fe’llar birinchi navbatda nutqqa xushmuomalalik ohangini berish uchun
ishlatiladi. Bunda ularning semantikasi emas, balki ularning pragmatikligi, modal
ma’nolari fonga tushib qoladi, bu esa bu fe’llarning izomorfizmini belgilaydi. Misol
uchun, qoida tariqasida, sotuvchi xaridorga yordam berish taklifi bilan murojaat
qiladi,-May I help you? - Men sizga yordam bera olamanmi? Ushbu nutqiy klisheda
xushmuomalalik kategoriyasi birinchi o‘ringa chiqadi. Ingliz tilini chet tili sifatida
o'rganayotganda, talabalar ushbu lingvomadaniy ahamiyatga ega bo'lgan bilimlarni
tilni o'rganishning dastlabki bosqichlarida oladilar. Darsliklarda, masalan, odobli
muloqotda can/could va may /might fe’llarining, shuningdek, boshqa fe’llarning
funksional sinonimiyasi borligi ko‘rsatilgan:
1
. Could you please pass me the salt?
2. May I borrow your pen for a moment, please?
3. Could you possibly help me with this heavy box?
4. May I ask you to hold the door open for me, if it's not too much trouble?
5. Could you kindly send me the report by the end of the day?
Ushbu tadqiqotning empirik materialida ushbu nazariyani aniq ko'rsatuvchi
ko'plab misollar mavjud bo'lib, ular disseratasiyaning 2-ilovasida berilgan. Muloyim
muloqot holatlarida qo'llaniladigan modal fe'llarning asosiy maqsadi - jamiyatda
belgilangan xushmuomalalik me'yorlariga muvofiq ishtirokchilar muloqot nutqini
rasmiylashtirishdir. Inglizcha modal fe'llarni quyidagi diagramma shaklida taqdim
etish mumkin (8-rasm).
Ingliz tilidagi modal fe’llarning izomorfizm holatlarida grammatik va
leksik belgilarning o‘rni
.
Tadqiqot natijasida ingliz modal fe'llarining izomorfizm shkalasi tuzildi, modal
fe'llar gorizontal o'qda boshqa modal fe'llarning vazifasida qo'llash potentsiali vertikal
o'qda joylashgan. Masshtab aniq ko‘rsatib turibdiki, badiiy nutqda ba’zi modal fe’llar
boshqa fe’llarga nisbatan kontekstual izomorfizm holatida faolroq, boshqalari esa
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 1, Issue
3
70
Synapses:
Insights Across the Disciplines
kamroq faol harakat qila oladi. Would fe'lining egri chizig'i boshqalardan pastda
joylashganligi, bu fe'lning eng kichik foizida boshqa modal fe'llarning vazifasi sifatida
ishlatilganligini anglatadi. Ma'lumki, would ko'pincha monosemantik fe'l hisoblanadi,
tarixiy rivojlanish jarayonida uning ma'nosi boshqa modal fe'llar bilan bog'liq katta
o'zgarishlarni boshdan kechirmagan, shuning uchun bu bosqichda u diskursiv makon
ta'siriga kamroq moyil bo'ladi. Should fe'lining egri chizig'i qolgan qismidan yuqorida
joylashgan - demak, bu fe'l, aksincha, eng ko'p misollarda u uchun g'ayrioddiy
funktsiyalarda ishlatilgan. Hozirgi ma'nosidan oldin should uzoq tarixiy taraqqiyot
yo'lini bosib o'tgan va boshqa modal fe'llar bilan yaqin etimologik va pragmatik
aloqalarga ega.
ADABIYOTLAR RO'YXATI:
1. Chernyavskaya, V.E. Text linguistics: Polycode, intertextuality,
interdiscursivity: Proc. allowance. – M.: Librocom,2009. – 248 p.
2.Galperin, I.R. Matn lingvistik tadqiqot ob'ekti sifatida. 7. tahrir – M.:
Librokom, 2009. – 144 b.
3.Manerko, L.A. Types of knowledge embodied in artistic and academic
discourses // Vestn. MSLU. – 2012. – Issue. 6. – T. 2. – P. 56–7
4.Zemskaya, Yu.N., Panchenko, N.V., Kachesova, I.Yu., Komissarova, L.M.
Text theory: Textbook. allowance. – M.: Flinta, 2012. – 224 s.
5 .Kubryakova, E.S. On the concept of discourse and discourse analysis in
modern linguistics: a review // Discourse, speech, speech activity. Functional and
structural aspects: collection of reviews / ed. S.A. Romashko – M.: INION RAS, 2000.
– P. 6–25.
6.Chernyavskaya,
V.E.
Text
linguistics:
Polycode,
intertextuality,
interdiscursivity: Proc. allowance. – M.: Librocom,2009. – 248 p.
7.Lotman, Yu.M. The structure of a literary text. – St. Petersburg: “Iskusstvo-
SPB”, 2005. – 704 p.
8.Lekant, P.A. Modality and introductoryness // Questions of linguistics.
Interuniversity. Sat. scientific tr. – Vol. 3. – M., 2000. – P. 34–42.
9.Babenko, L.G., Kazarin, Yu.V. Linguistic analysis of literary text. – M.: Flinta:
Nauka, 2005. – 496 p.
