SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 3
74
Synapses:
Insights Across the Disciplines
УДК 677. 064 C-901
ТЎҚИМА ТУЗИЛИШИ ТАДҚИҚИ
У.Б.Ражапова, Э.Ш.Алимбаев, Г.А.Исакова
Талаба:
Ф.Т.Холназарова
Турли пахта ва ипак газламаларини танда ва арқоқ иплар диаметрлар
нисбатини мато тузилишини аниқловчи омилларга ва хоссаларига таъсири
тадқиқ этилган.
Исследованы влияние отношение диаметров нити основы и утка на
строение и свойства ткани.
Investigated the influence of the ratio of diameters of the warp and weft on the
structure and properties of the tissue.
Тўқима тузилиши ва хоссалари кўп омилларга боғлиқ бўлиб, уларнинг
асосийларидан бири танда ва арқоқ ипларининг чизиқий зичлиги ҳисобланади.
Назарий тадқиқотларда [1] тўқима тузилишига нафақат танда ва арқоқ
ипларнинг чизиқий зичликлар катталиги, балки, уларнинг нисбатини
ифодаловчи диаметрлар коэффициентининг боғлиқлиги ҳам кўрсатилган.
Тўқувчилик амалиётида танда ва арқоқ ипларининг диаметрлар
коэффициенти деб, танда ипи диаметрининг арқоқ ипи диаметрига нисбати қабул
қилинган. Мазкур тадқиқотда, тўқимада ипларнинг жойлашиши ва матонинг
хоссаларига диаметрлар коэффициентининг таъсири ўрганилган. Мавжуд пахта
ва шойи газламалар ассортиментларининг [2,3] тахлилидан, қуйидагиларни қайд
этиш мумкин. Маълумки, пахта газламалар . ассортименти ҳажмининг катта
қисмини чит (миткал), сатин ва бязлар ташкил этади. Бу газламалар ишлаб
чиқарилган танда ва арқоқ иплари чизиқий зичлиги асосида аниқланган
диаметрлар коэффициенти ўрганилган 20 та артикулдан 5 тасида K
d
=1, 5 тасида
K
d
>1 ва 10 та артикулда K
d
<1 ва бу фарқ 15-20 % атрофида кузатилмоқда. Бундай
қонуният бяз тўқималарида ҳам қайтарилмоқда. Улардан фарқли ўлароқ, сатинда
K
d
>1 эканлиги аниқланди. Бу фарқларнинг сабаби ўрганилганда, чит ва бяздаги
арқоқ ипи диаметрининг бир мунча катта бўлиши, дастгоҳда 1 соатда ишлаб
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 3
75
Synapses:
Insights Across the Disciplines
чиқариладиган маҳсулотнинг кўпроқ бўлишини таъминлайди. Бу матоларда
ишлатиладиган танда ва арқоқ ипларининг сифати ҳам бир-бирига яқин. Сатин
тўқималарини ишлаб чиқаришда арқоқ ипининг ингичка бўлиши, уларнинг
ўрилиши натижасида тўқима юзининг катта қисмини арқоқ иплари ташкил этиб,
бунинг ҳисобига матонинг ишқаланишга чидамлилиги ва сирти ялтироқлигини
шакллантириш имконияти мавжуд.
Пахта газламаларидан бу жиҳати билан шойи газламаларда кўп ҳолларда
диаметрлар коэффициенти 1 дан кичиклиги кузатилади. 1-жадвалда шойи
газламаларнинг 8 та синфидан 3 та синфи яъни, соф табиий ипакдан, табиий ипак
билан кимёвий иплардан ва кимёвий иплардан ишлаб чиқариладиган
матоларнинг
айрим
артикуллари
келтирилган.
1-жадвал
Артику
л
Тўқима
номи
Тахтлаш кўрсатгичлари
К
d
Тт,
teks
Тa,
teks
Pт,
ип/10с
м
Pа,
ип/10с
м
ўрилиш
11001
креп-
шифон
2,33х
2
2,33х2
380
380
полотно
1
11005
креп-
жоржет
2,33х
4
2,33х4
380
380
полотно
1
11006
креп-
дешин
2,33 2,33х4
360
330
полотно/реп
с
0,24
11007
креп-
дешин
2,33 2,33х5
440
300
полент(репс
)
0,2
21004
кўйлакбоп
2,33х
4
16,7х2
в
840
250
майда нақш
0,27
4
22007
атлас
2,33
18,2 п
1600
340
атлас 2/3
0,12
6
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 3
76
Synapses:
Insights Across the Disciplines
31010
крепсатин
13,3.
в
13,3х2
в
800
200
атлас 2/3
0,51
2
адрас
сотувдаги
17
54
769
430
адрас
0,31
4
адрас
сотувдаги
9
53
1054
426
адрас
0,16
3
адрас
сотувдаги
7
50
1109
445
адрас
0,14
Жадвал тахлилидан Соф табиий ипакдан ишлаб чиқарилган артикули
11001 креп-шифон ва креп кичик синф тўқималардан фақат 11005 артикулли
креп-жаржет матосида диаметрлар коэффициенти 1 га тенг, креп-дешинларда эса
K
d
=0,2-0,274.
Айниқса, тандаси табиий ипак, арқоғи эса бошқа толалардан
тўқилган 21004, 22007 ларда диаметрлар коэффициенти анча кичик бўлиб, бу
тўқималарнинг сиртини асосан қимматбаҳо табиий толалар ташкил этади.
Шунингдек 1-жадвалда, бозордан харид этилган 3 хил адрас матоларининг
тахтлаш кўрсаткичлари ва диаметрлар коэффициенти келтирилган. Улардахам
арқоқ ипларининг йўғонлиги танда ипи йғонлигига нисбатан уч тўрт маротаба
катта.
Тўқималарда танда ва арқоқ иплар диаметрлар коэффицентининг тўқима
тузилиши ва аҳамиятли хоссаларига тасирини ўрганиш мақсадида,
экспериментал тадқиқотлар ўтказилди. “Тўқимачилик матолар технологияси”
кафедраси ўқув лабораториясида ўрнатилган дастгоҳда уч вариантда синов
намуналари ишлаб чиқилди. Намуналарнинг танда ипи чизиқий зичлиги 20 текс,
арқоқ ипларнинг чизиқий зичликлари эса 15,4; 20х2; 50х2 текс, 10 см даги иплар
сони Рт=250, Ра=200 ип/10см. Ўрилиши 3/5 саржа.
Экспериментал намуналарда ипларнинг жойлашишларини таърифловчи
танда ва арқоқ ипларнинг тўлқин баландликлари ва геометрик зичликлар
хисобий аниқланди, хамда танда, арқоқ иплари ва экспериментал намуналар
хоссалари институт қошидаги “Сentexuz” сертификация лабораториясида
аниқланди. Натижалар 2-жадвалда келтирилган:
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 3
77
Synapses:
Insights Across the Disciplines
2-
жадвал
Тўқима тузилишини ифодаловчи омиллар ва мато хоссалари жадвали
Кўрсаткичлар
Белг
и
I
II
III
экс
экс
1-га
нисбата
н фарқи
экс
1-га
нисбата
н фарқи
2-га
нисбата
н фарқи
Арқоқ ипи
чизиқий
зичлиги, текс
Т
а
15,4
40
24,6
100 84,6
60
Диаметрлар
коэффициенти
К
d
1,3
0,5
0,8
1,1
0,3
Тўқима
зичлиги
Р
т
259
257
2
250 9
7
Р
а
212
217
5
227 15
10
геометрик
зичлиги
l
т
0,18
2
0.17
l
а
0,24
3
0.34
2
Арқоқ
ипларининг
мустаҳкамлиги
мутл
оқ,
сН
230
568
146,96% 105
9
360,43%
86,44%
узилишдаги
узайиши, %
15,59 14,7
5,71%
9,84 24,31%
19,72%
Тўқима
мустаҳкамлиги,
Н
Q
т
230,5 274
18,8 %
313 35,8 %
14,3 %
Q
а
213
401
88,3 %
920
332,08
%
129,4 %
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 3
78
Synapses:
Insights Across the Disciplines
узилишдаги
узайиш, %
∆
т
5,79
10,8
5,01
4,2 1,59
6,6
∆
а
8,5
7,1
1,4
11,4 2,9
4,3
Ипларнинг
қисқариши, %
а
т
2,48
3,92
1,44
10,3 7,78
6,43
а
а
4,32
5,41
1,09
3,63 0,69
1,78
Ҳаво
ўтказувчанлиги,
см
3
/см
2
∙сек
236,7 112,4 124,3
10,7
1
225,99
101,69
Сирт зичлиги,
г/м
2
89,6
151,2 61,6
288 198,4
136,8
Қалинлиги, мм
0,35
0,5
0,15
0,8 0,45
0,3
Диаметрлар коэффициенти K
d
>1 бўлган (1-вариант) тўқималарга нисбатан
K
d
<1 бўлган тўқималарда танда иплари тўлқин баландлиги ошиб бориши, арқоқ
иплари тўлқин баландлиги эса камайиши кузатилмоқда. Демак иккинчи ва
учинчи вариантларда шаклланаётган тўқималарда танда ипларнинг эгилиши
арқоқ ипларнинг эгилишига нисбатан камаймоқда. Бу ҳолда танда иплари
қисқаришининг ошиши билан бирга тўқима сиртини кўпроқ танда иплари
ташкил этмоқда.
Диаметрлар коэффициенти кичрайиши билан тўқиманинг танда геометрик
зичлиги Lт танда иплари диаметрига яқинлашади. Арқоқ бўйича геометрик
зичлик эса диаметр коэффициенти кичрайиши билан катталашиб боради.
Технологик зичлик эса камаяди.
Тўқималардаги танда ва арқоқ ипларининг диамертлар коэффициенти
нафақат ипларни жойлашишига, балки тўқима хоссаларига хам тасир этмоқда.
Масалан, 3-вариант экспериментал намуналарнинг арқоқ бўйича мустахкамлиги
2- вариантга нисбатан 129% га ошганлиги 2-вариант эса 1-вариантга нисбатан
88% га ошганлиги ишлатилган ипларнинг мустаҳкамлиги билан бевосита
боғлиқ. Танда бўйича мустахкамлик ўзгариши, ўзгариш қонунияти арқоқга
нисбатан фарқланиб, бу танда иплари арқоқларни қамраболиш даражасини
катталашиши билан боғлиқлиги кузатилмоқда. Бу ўзгариш қонуниятлари
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 3
79
Synapses:
Insights Across the Disciplines
тўқиманинг хаво ўтказучанлиги, сирт зичлиги ва қалинлигининг ўзгаришларида
хам қайтарилмоқда.
Бу тадқиқотлардан, тўқима тандадаги ва арқоқ иплар диаметрлар
коэффициенти бўйича керакли хоссаларга эга бўлган тўқимани лойиҳалаш
тавсия этилади.
Адабиётлар
1. Сурнина.Н.Ф “Проектирование ткани по заданным параметрам” Москва,
”Легкая индустрия” 1973.
2. Букаева.П.Т. “Хлопкоткачества” Москва, Легпромбытиздат 1987.
