SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 3
147
Synapses:
Insights Across the Disciplines
ҚОН ҚУЮҚЛАШИШИНИНГ ДАСТЛАБКИ БЕЛГИЛАРИ ВА
САБАБЛАРИ.
Нуруллаева Рухшона Абдугоффоровна, Тураева Умида Шакаровна,
Ўроқов Шерозжон Шокирович
(
Самарканд давлат тиббиёт университети талабаси
)
Илмий рахбар:
Мусаев Обид Сайдалиевич
.
Аннотация:
Ушбу мақола инсон танасидаги қоннинг қуюлашиш
сабаблари ва унинг бошлангич белгилари, қоннинг суюлтиришнинг бир қанча
усуллари хакида тавсиялар келтирилган.
Калит сузлар:
плазма, ҳужайралар, қон таначалари, моддалар,
кислород, Қон томир, инфарк ёки инсулт, глюкоза ёки натри хлорид, галит
минерали, тромбопол, тромбоаст, муҳим ноорганик компонент.
Кириш:
Эътибор бериб қарайдиган бўлсак хозирги пайтларда ёши 50 га
бормаган одамлар ўртасида юрак хасталиги билан оламдан ўтибди деган
гапларни эшитамиз ва хайратга тушамиз. Бундай одамларни иш фаолиятига
қарасак бир жойда ўтириб ишловчи ёки кам харакат қилувчи касп эгалари бўлиб
чиқади. Бундай хасталикларни пайдо бўлиши устига- устак соглом турмуш
тарзига амал қилмаслик эканлигини кўрамиз. Ишни биринчи ўринга қўйиб уйим
жойим деб ўзида кузатилаётган хасталик белгиларини сезсада эътибор бермай
келаётган оддий одамлар орасида бундай нохуш холатлар афсуски тез тез учраб
турибди. Организимда қоннинг қуюклашиб кетиши ва бу холатга беэътибор
бўлаётган айрим кишилар ўз тенгдошларига нисбатан эрта оламдан ўтиб
қоладиган холатларни курамиз. Биз ушбу мақоламизда қоннинг қуюклашиш
сабаблари ва қонни қандай қилиб ўз танамизда безарар усуллар орқали
суюклаштириш йўлларини айтиб ўтамиз.
Юқорида айтиб ўтганимиздек бундай хасталикларини негизида
организмимизда қон айланишни бузулиши ётади. Мия ва юрак ўзларига керакли
қонни ололмай қолиб, тусатдан улим юзага чикади. Мисол учун сиз қон
олдирганингизда ёки анализ учун қон топширганингизда қонингиз қуюк экан ,
анча қорайиб кетибди деган гапларни эшитамиз. Бу гапда хам жон бор, сабаби
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 3
148
Synapses:
Insights Across the Disciplines
қон 60% плазмадан иборат. Бу сарғиш-оқ суюқлик бўлиб, у ўз навбатида асосан
сувдан, шунингдек турли хил оқсиллар, тузлар, микроелементлар ва
витаминлардан иборат. Қоннинг тахминан 40% ҳужайралардан иборат бўлиб,
улар қон ҳужайралари ёки қон ҳужайралари деб аталади. Қон таначаларининг тўк
қизил тусга кириши хам мана шунда Таначалар бир бировига якин жойлашса
улар тўқ қизил тусга кириб харакатланиши секинлашади ва аксинча қон
таначалари бир- бировидан узоқ жойлашса қоннинг ранги узгаради, бу эса
қоннинг танада харакатланиши яхшиланади дегани. Қоннинг икки хил тусда
булишлигида сувнинг ўрни мухумдир. Сувнинг нима учун камайиб кетишлигини
кўриб ўтамиз. Қон томирда айланиши учун коннинг сув кисми булади. Юкорида
айтиб ўтдик плазма деб оддий тил билан айтганда қоннинг суви. Тасаввур қилинг
юрак қонни узидаги жараёндан ўтказиб инсон танасидаги бир қанча органларга
етказиб бериши керак. Айтайлик буйрак , жигар ёки миянгизга.
Қон тананинг бундай органларига борганда узи билан озуқа моддалари ва
кислородни олиб бориб беради. Юрак ишлаш жараёнида қон қуюқлашган бўлса,
юрак маълум микдорда босим билан ишлайди.Чунки бечора юрак қийналсамда
қонни керакли жойга вактида етказиб берай деб харакат қилади.
Демак юрак босим билан ишлайди, бу вактда томирлар хам ёш ўтган сайин
деворлари зайифлашади натижада қуюқ қон эластиклиги йўқолиб бораётган қон
томири уртасида мувозанат бузилиб қон босими кўтарилади (томир ичида қон
харакатланиши ёмонлашади).
Натижада тана аъзолари жигарми ёки буйракми яхши ишламайди сабаби
унга маълум керакли суюқ қон ва у билан келадиган озуқа ва кислород миқдори
кам бўлганлиги сабаб инсон танасидаги барча органларнинг ишлаш фаолияти
ёмонлашади. Қонни қуюқлашганлигидан дарак берувчи асосий белгиларни
айтиб утамиз.Қон доим қуюклашиб танада оқадиган бўлса, энг асосий иккита
асоратни биламиз.
Биринчиси юрак хуружи, инфарк тусатдан улим ёки инсулт мияга қон
бормай қолиши ёки кон томир ёрилиб мия хужайраларини улдириш окибатда
инсултдан кейин ногирон бўлиб қолади ёки ўлим холати юзага келади.
Танамиздаги қоннинг қуюлашганлигини билсак албатта унинг суюлтириш
чораларини кўриш талаб этилади. Қон қуюқлашишининг белгилари, бармок ва
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 3
149
Synapses:
Insights Across the Disciplines
оёкларимиз увишиб қолиши, бир жойда купроқ ўтириб қолсак , турган
пайтимизда буни узимизда кузатишимиз мумкин. Бу танада қон айланишнинг
бузилишининг биринчи белгиси хисобланади. Иккинчиси оёқ ва қўл учлари
бармоқларни музлаши. Бу холат қулоқнинг юмшоқ қисмида ва бурун учларида
хам кузатишимиз мумкин. Шу билан бирга тананинг юқорида айтилган
қисимлари қулоқнинг юмшоқ кисми, бурун учлари ва лабларда тананинг ранги
хам узгарган холатни куришимиз мумкин.Учинчи белги юрак қуюқ конни
хайдаш жараёнида зуриқиш хосил бўлиб маълум вақт ораликларида огриқ хосил
бўлиб юракни уриши бузилиши кузатилади. Юқорида кайт этилган қонни
қуюклашиш белгиларидан бирортасини сезгудек булсак албатта қонни
қуюклашишини текшириш учун лабораторияга қон ивиш тести тахлилини
топшириш керак бўлади. Қонни қуюқлашиш белгиларидан яна бири
холсизланиш, тез чарчаб қолиш ва уйкучанликдир. Айтайлик кўп каватли
уйларга чиқиш пайтида зиналардан кўтарилиш давомида юракни тез-тез уриши,
чарчаб колиш ва нафас олишга қийналишимиз бу қонни қуюклашиб кислорд
миқдорининг камлиги белгисидир. Кўпчиликда кузатиш мумкин, ёшидан қатъий
назар юракни тез уриши, куюклашган конни танага етказиш учун юракни
зуриқиши натижасида тахикардия холати вужудга келиши мумкин. Одатда бир
дакикада 70 дан 78 гача нормада юрак уриши кузатилади. Қонни қуюқлашиши
наижасида бир дақиқада 90-95,100 марта уриши, юракни кучли босим остида
ишлаётганидан дарак беради.
Юрак уришини улчаб курсак дақиқасига 80 дан юкори эканлигини
кўрамиз. Бунинг натижасида юқорида айтганимиздек инфарк ёки инсулт
холатлари юзага келиши мумкин. Яна шундай холатни кузатиш мумкин, қорин
оч қолган пайтда овқатланиш жараёнида бош айланиши ва танадан муздек тер
чикиши хам қонни қуюқлашганидан дарак белади. Кейинги навбатда албатта қон
қуюқлашганда қон босим ошади. Қонни ичидаги зичлик ортиб бориш
натижасида қон томир деворларига берилаётган босим, қон босимнинг
кутарилиши билан номоён бўлади. Диккатлироқ эътибор берадиган булсак айрим
кишиларда эснаш холатларини кузатамиз. Бу белги мияга кислород
етишмаётганлиги билан қон қуюқлашганлиги белгисидир. Бундай кишиларда
жиззакилик, асабийлашиш ва қуполлик белгилари хам кузатилади.
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 3
150
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Хуш қонни суюлтириш учун кандай дори дармонлардан фойдаланиш
максадга муофик.
Албатта қонни суюлтириш учун суюклик керак. Бу сув ичиш дегани эмас.Бу
500мл сигимдаги тузли эритма (физ раствор) си, глюкоза ёки натри хлорид
эритмаси. Натрий хлорид ( НаCл) - хлорид кислотанинг натрий тузи. Кундалик
ҳаётда "стол тузи" номи остида маълум бўлиб, унинг асосий компоненти
ҳисобланади. Натрий хлорид денгиз сувида жуда кўп миқдорда мавжуд . У
табиатда галит минерали (тош тузи) шаклида учрайди. Соф натрий хлорид
рангсиз кристаллдир, аммо турли хил аралашмалар билан унинг ранги кўк,
бинафша, пушти, сариқ ёки кулранг рангга эга бўлиши мумкин.
Натрий хлорид қон плазмаси ва тана суюқликларида (контсентрацияси
тахминан 0,9%) мавжуд бўлиб, қон плазмаси ва ҳужайрадан ташқари
суюқликнинг тегишли осмотик босимини сақлайдиган энг муҳим ноорганик
компонент ҳисобланади.
Бу эритма қон томир деворлари орқали қонга қўшилгач қуюклашган қонни
суюклашиши тезлашади. Агарда бу эритмаларни олиш пайтида эритма
таркибига 2мл битта ампула витамин “С” ни қушсак қон томир деворларининг
эластиклигини яхшилайди ва бу айтиб утилган инсулт ва инфркни олди олинган
булади. Қон қуюқлашиши дегани қон таначаларининг бир-бирига ёпишиб қон
томир деворига тикилиши тромп деб аталади. Қонни суюлтирадиган бир канча
таблетка шаклидаги дарилар мовжуд. Булар тромбопол, трамбоаст ёки
кардиомагнил ва бошка дори турлари бўлиб қонни суюлтиришга хизмат килсада
қоннинг суюлиши жуда қийин токи қонга юкорида айтилган эритмалар
кирмагунча. Лекин бу дорилар ошқозондан қонга сурилгунча маълум муддат
керак булади. Яхшиси қонни суюлтириш учун тузли эритмалар мақул деб
ҳисоблаймиз. Буларни олиш жараёнида қўшимча тарзда юкорида номлари
айтилган тромбопол, тромбоаст ва бошкалар дориларга караганда оддий
ацетилсалиц кислота таблеткасини олиб, ушани тўрт бўлакка бўлиб, хар хафта
бир бўлагини тилни тагига ташлаб шимиб сув қилиб ўтказиб юборсак овқатдан
кейин бу эса қон айланишни яхшиланишига кумаклашади. Савол тугилиши
мумкин качонгача дорини ичиб юриш мумкин деб ? Ацетилсалиц кислотанинг
туртдан бир кисми қон таначаларининг ичида бир хафтагача уз кучини сақлаб
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 3
151
Synapses:
Insights Across the Disciplines
туради. Демак уни хар куни ичишдан максад йук. Агарда хар куни бундай
дориларни ичиб юрсак ёмон окибатларга олиб келиши мумкин. Қонни
суюлтиришни юзлаб усулари бўлиб буларни биз онгли равишда ҳис килиб унга
қарши курашиб туришимиз керак.
Шулардан энг оддиси бир таблетка аскарбин кислотасини 300 г сувга солиб
хафтада бир маротаба авкақдан кейин ёки овқатланиш пайтида ичиш тавсия
этилади. Бу майда қон томир деворларини ёрилиб кетиш хавфини олдини олади.
Қон таначаларини бир бировига ёпишиб қолмаслиги учун авқатланиш рационига
амал қилиш керак бўлади. Бунинг учун хам жуда кўплаб тавсиялар бўлиб,
улардан айримларини сизга ёритиб ўтамиз. Авкатланиш рационимизда пиёз ва
саримсок пиёзи кўп бўлсин. Бу эса пиёз таркибидаги элементлар қон
таначаларини бир бировига ёпишиш эхтимолини камайтиради.
Биз юқорида айтиб ўтганимиздек қоннинг қуюқлашиш белгилари ва
уларни бартараф килиш усулларини айтиб утдик. Биз айтиб ўтган амалларга риоя
қилиб соглом турмуш тарзига амал килсак жамиятни асраган бўламиз. Жамиятга
соглом инсонлар зарур.
Натижа:
Навбатдаги белгилардан бири кўздаги намликни камайиши, огиз
бушлигида намликни пасайиши билан номоён бўлиб, бу холатда эса чанкаш
кузатилади. Сахрни текширтирсак яхши, лекин оғиз куриб туради яъни
чанкаймиз. Бу хам қонни қуюқлашганидан дарак хисобланади. Кейинги ўринда
сурункали касаллиги бор одамларда яъни жигар, ошқозон ёки қандли диабети
бор бўлса юқорида айтиб ўтилган белгиларни афсуски доимий ёки иккита,
ичтаси балким барчаси бўлиши мумкин. Улар ўз ўрнида асоаий негизидаги
касалликни даволашади.
Хулоса:
Кон куюклашишининг асосий белгиларини англаган холда шифокорга
мурожаат килишимиз керак. Акс холда ёмон окибатларга олиб келиши мукаррар.
Жиддий касаллиги йўк кишилар эса юкорида айтиб ўтилган белгилардан
бирортасини сезгудек бўлса, оилавий врач куригидан ўтиб қонни суюлтириш
чораларини кўриш тавсия этилади.
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 3
152
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Адабиётлар:
1.
Гостищев, В. Клиническая оперативная гнойная хирургия / В.
Гостищев. - М.: Гэотар-Медиа, 2016. - 448 c.
2.
Бенсман, В.М. Хирургия гнойно-некротических осложнений
диабетической стопы.: Руководство для врачей. 2-е перераб. Доп / В.М. Бенсман.
- М.: Медпрактика, 2015. - 496 c.
3.
Гостищев, В. Клиническая оперативная гнойная хирургия / В.
Гостищев. - М.: Гэотар-Медиа, 2016. - 448 c.
4.
Загрядский, Е. Малоинвазивная хирургия геморроидальной
болезни / Е. Загрядский. - М.: Гэотар-Медиа, 2017. - 224 c.
