SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 3
166
Synapses:
Insights Across the Disciplines
O’ZBEKISTON TANLAGAN HUQUQ OILASI ROMAN-GERMAN
OILASI. JAHON HUQUQ OILASI BILAN SOLISHTIRMA
Musurmonova Xolida Alisherovna
Termiz Pedagogika Instituti Milliy goya,
ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi yo’nlishi
1-kurs talabasi
ANNOTATSIYA Ushbu maqolada davlatimiz tanlagan huquq oilasida
mavjud yozilgan kodekslarning borligi bilan ajraladi. Boshq huquq oilalariga
nisbatan shaxslarga bog’liq bo’lmaydi. Bu huquq oilasini tanlagan davlatlarning
deyarli barchasida yozma konstitutsiyalar mavjud. Bu davlatlarda oddiy qonunlar
konstitutsiyaligini sud orqali nazorat qilish asosida amalga oshirishda roman-german
oilasida qonun chiqarish amaliyoti 3 xil ko’rinishda –kodekslar,maxsus
qonunlar,normalar to’plami ajratib ko’rsatadi.Bu oilaga kiruvchi davlatlar fuqarolik
,jinoyat va ma’muriy kodekslar qabul qiladi.Roman-german oilasida sud amaliyoti
ancha muammoli hisoblanadi.Mamlakatimiz tanlagan huquq oilasi o’zbekiston uchun
ancha qulay oiladir.Jahon huquq oilalari ko’p va davlatlar o’z mentaliteti asosida
tanlov qilishadi.
ANNOTATION In this article the family of law chosen in our country is
distinguished by the existence of existing written codes. Other law it will not depend
on individuals in realition to families. Almost all the countries that have written
constitutions .In these countries ,ordinary laws are implemented on the
constitutionality .The law-making practice in the Roman-germic family is divided into
3 differentforms codes, special laws, and set of norms show.The countries belonging
to the family have adopted civil criminal and anministrative codes.The Roman-
germanic family is considered very problemtic in judicial practice.The family of law
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 3
167
Synapses:
Insights Across the Disciplines
chosen by our country is a very convenient family for Uzbekistan.There families in the
world and countries make choices based on their mentality.
Tayanch so’zlar ;roman-german,kodeks,totalitar,sud presenedenti,shariat,kasta-
varna ,skandinaviya.
Keywords; Roman-germanic,codes,totalitarian,court present,sharia, caste
varna,Scandinavia.
Mamlakatimiz mustaqil bo’lgan buyon tanlagan huquqiy oilasi bu roman-
german.Tarixan bu oilada asosan yevropa davlatlarida shakllangan bo’lib,muqqadas
diniy va mahalliy a’nanalari asosida kelgan tizimlarni o’z ichiga oladi. Asosan 12-16
asrlarda
italyan,
fransuz,
nemis
universitetlarida
qonun
sifatida
to’plangan.Keyinchalik yevropada shakllanib Rim huquqini vujudga keltiradi.Yozma
tarzdagi huquqning mavjudligi ,huquq manbalarning yagona tizimi ,uning ommaviy va
xususiy huquqqa bo’linishi ,huquq tizimining tarmoqqa ajratilganligi roman-german
huquqiy oilasining o’ziga xos belgilaridir. Turli Yevropa mamlakatlari huquqiy
oilasiga mansubligi milliy huquqiy tizimlar o’rtasida muayyan farqlarni istisno
etmaydi.CHunonchi birinchi tomondan fransuz huquqi, ikkinchi tomondan german
huquqiy guruhining ajralishini olib kelgan roman guruhiga Fransiya,
Belgiya,Niderlndiya,Italiya,Portugaliya,Ispaniya,german guruhiga Germaniya bilan
birga Avstriya ,SHvetsariya va boshqa ba’zi mamlakatlar kiradi.O’zbekiston ham
shu oilaning bir bo’lagi desak ham bo’ladi.Yildan-yilga rivojlanib borayotgan
mamlakatimiz huquq tizimi vz unga bo’lgan qarashlar davomiy ravishda
o’zgarib boryapti.Huquqiy tizimi islohotlarini kopdan-ko’p misol qilsak
bo’ladi.So’nggi yilda huquqmizning poydevori konstitutsiyamiz ham
yangilanadi.Bizning tanlovimizda ko’ringan roman-german oilasida qonunni ustuvor
hisoblaydi.Bugungi kunda jamiyatning o’zi xohlaydiki huquqiy qonunlar va
qarorlar ularni himoya qilishini.Zamonaviy davr qurar ekanmiz jamiyatning o’zi
inkor etadi yakka shaxslarning qarorlarini, turli huquqiy oilarni tahlil qilar
ekanmiz misol qilar ekanmiz ingliz-amerika huquqiy oilasi kodekslar bo’lmay ,
sudyalar tomonidan ularning qarorlarida tariflangan normalar huquqning asosini
tashkil qiladi. Angliya va Amerika kabi davlat larda asrlar davomida shakllangan
ko’ra Qirollik sudi qarorlari keyinchalik hududiy sudlar ham amal qiladi.
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 3
168
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Bu davlatlarda ko’pgina muammolarni sud qarori asosida hal
etiladi.Mazkur oilada sud himoyasi vosiyasi huquqdan muhimroq degn g’oya
yillar davomida shakllandi.Bu huquq oilasining hududiy suddan yuqoriroq sudga
murojaat qilish qiyinroq hisoblanadi.Bu huquq oilasida ommaviy va xususiy
huquqlarga bo’linmasligi biln boshqa oilardan farq qiladi.Turli inqiloblar
ro’y berishi fonida AQSH da amerika huquqini vujudga keltiradi.Ingliz huquqidan
qisman bo’lsa ham yiroqlashdi ammo roman-german huquqi o’tmadi.Keyinchalik
AQSH da xuddi ingliz larga o’xshash present huquqi ya’ni oldingi tizimdan
ozroq farq qildi.Xuddi ingliz huquqshunoslari kabi Amerika huquqshunosi
uchun ham sud amaliyoti eng yaxshi huquq bo’lib qolaverdi.SHunday ekan
ingliz-amerika oilasida shu davlatlarda shaxslarga bergan huquqiy erkinliklari
ko’proq hisobga olinadi.SHunday ekan ingliz-amerika oilasi shu davlatlarda
shxslarga bergan huquqiy erkinliklari ko’proq hisobga olinadi.SHunday oilalar
borki ular qisman Yevropa huquqiy oilalari bir jihatdan ingliz huquqiy oilasiga
ham yaqin bu- oila Lotin Amerika huquq oilasi hisoblandi.Bu davlatlarda ham
kodekslashtirish yuqori o’rinda turadi mustaqillikdan keyin ko’pgina Lotin
merika davlatlari fransuz va german huquqiy oilasi shakllandi deb ayta
olamiz.Ayrim huquqiy oilalari misol Skandinaviya davlatlar tanlovida keltirilgan
har ikkalasini mujjasamlashtiradi.Daniya va Islandiya kabi davlatlar kiradi.Ularda
ham tizim deyarli farqi ham hisoblanadi.Ammo ko’proq hududiy jihatdan
Germaniyag yaqin hisoblangani uchun roman-german huquq oilasi yuqorida
turadi.Ayrim vaziyatlar taqazo etganda ingliz huquqiy oilasidan ham
foydalanadi.SHunday tizimlar jamiyatlar borki ularni shariatsiz tasavvur etib
bo’lmaydi,ularda asosan ko’proq o’rinda shariat yuqoriroq bo’lishi kerak deganda
g’oyalar o’rin tutadi.Bu huquq oilasi asosan musulmon davlatlar va urf-odatlarni
yuqori o’rinda qo’yuvchi davlatlar kiradi.
Musulmon davlatlar huquqi kabi ayrim tushunchalar shu huquq oilasi ya’ni
shariat huquq oilasida shakllanib borib hozirgi kunda qaror topdi deb ayta
olamiz.Bu huquq oilasi asosan arab dunyosi va Eron davlatlarida shakllangan
hisoblanadi ya’ni ko’zga tashlanadigan huquq oilalaridan biri hind huquq
oilasidir.Uzoq davrlarga borib tarqaluvchi oila bo’lgan bu iolada asosan
qadriyatlarga ustun turgan kasta varna kabi tabaqalarning ajralishi ham qisman
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 3
169
Synapses:
Insights Across the Disciplines
bu tizimga ta’sir qilgan .Asosan Rimda hm bu normalar ancha oldin bo’lgan
ammo yillar o’tib yo’qolib bordi lekin Hindistonda bu shakllanib huquqiy
rasmiylashtirildi ham va shu oilaning asosini tashkil qildi.Biz Afrika qit’a huquq
tizimiga ham qisqacha to’xtalamiz mustahkamlaka tizimi barham topishidan
shakllanib yangi huquq eski diniy huquqiy bilan uyg’unlashib ketdi.Deyarli siz
bilan barcha davlatlar huquqiy tizimi va oilasi bilan tnishib ularda taqqoslaydigan
bo’lsak mamlakatimiz huquq tizimida kodekslar va qonunlar borligi ancha
yaxshi. O’zbekiston amaldagi huquq oilasi roman-german tizimida ko’pchilikning
fikrlari asosida qonun va kodekslar qabul qiladi.Ingliz-amerika huquq oilasida
sud amaliyoti o’rni katta bo’lsada ma;lum cheklovlar bor.SHaxs hayotini shaxs
hal qilishi turli jamiyatdagi tushunmovchiliklarni keltirib chiqaradi.Aslini olganda
o’zbekiston musulmon davlat ammo biz dunyoviy va huquqqa tayanuvchi
davlatmiz.Biz mustaqil bo’lganimizda o’zbekistonni dunyoviy davlat deb e;lon
qilganmiz shunday ekan shariat qoidlari hukmron bo’lgan oilaga kirmaymiz bu
oilada inson erkinligi taminlanavermaydi.O’zbekiston tarixiga nazar tashlar
ekanmiz biz sovet davlati tarkibida bo’lganmiz o’z davrida sovet davlati ning
ham totalitar huquq oilasi shakllandi va biz ham istaymizmi yo’qmi shu oilaga
kirdik. Bu oila ham roman-german oilaga o’xshash biroq totalitar tuzum huquqiy
tizimida tor normtiv tushunchalar hukmron edi.Xususiy huquq har doim o’z
o’rnini ommaviy huquqq bo’shatib berardi.Buyruq, amri-farmon berish xususiyatiga
ega bo’lib davlat siyosati bilan chambarchas bog’lanib ketgandi va huquqni
muhofaza etish organlari ning majburlov kuchi bilan taminlanardi.
So’nggi yillarda mamlakatimizda qonun hujjatlari yangilanyapti va qonun
ustuvorligi shaxsning huquq va erkinliklariga ta’minlash olib borilyapti.Asosan sud
hokimiyatida o’zgarishlar olib borilyapti 2017-yida 12-apreldan sud tizimi
yangilandi. Prezidentimizning OLIY MAJLISga murojatnomasida shu jihatni
e’tiborga oling so’nggi 4 yilda sud-huquq tizimi isloh qilish muhim qadamlar
tashlandi .Mazkur sohada yig’ilib qolgan muammolarni hal etish borasida 40
qonun qabul qildik. Bu mavzu haqida biz Yangi O’zbekiston strategiyasida ham
bilishimiz mumkin.Qisqacha qilar ekanmiz hozirda inson huquqlari rivojlangan
davrda huquq tizimining o’rni beqiyosdir. Biz qabul qilayotgan qonun lar barchasi
inson manfaatlariga ishlashi zarur.
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 3
170
Synapses:
Insights Across the Disciplines
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR
SHavkat Mirziyoyev ning Oliy Majlisga murojaatnomasi 2020 yil 31 dekabr
LEX.UZ. sayti malumotlari
Z.ISLOMOV. Davlat va huquq nazariyasi .Toshkent 2007. 843-bet
