SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
101
Synapses:
Insights Across the Disciplines
ANOR MEVASI PO`STLOG`IDAN TURLI RANGLARNI ISHLAB
CHIQARISH USULI
TDMAU “Avtomatlashtirish va boshqarish” kafedrasi o`qituvchisi:
Mengatova Xurshida Toshmuxamatovna
+99890519 00 72
TDMAU talabasi: QM24B guruh talabasi
Axmatov Farux
Kalit so`z
:
Anor
,
korxona
,
Filtrlash- ekstraktsya,
Modifikatsiya va boyash
,
o
ʻ
lchamli chizmalar
,.
Anotatsiya:
Anor mevasi po`stlog`idan sifati a`lo, narxi arzon, ishlab
chiqarishda qo`llaniladigan rangni qayta ishlash jaroyoni, Gollandiya va Xitoy
davlatlari texnologiyalari va maxalliylashgan usuldan foydalanish usullari yoritilgan.
Jannatmakon yurtimizda juda koplab meva va sabzavotlar tabiiy xolda
yetishtirish va xalqimizga etkazib berishda ilg`or mamlakatlardan qolishmaydi.
Afsuski xar yili meva va sabzavodlar isrof boladi.lekin biz bularni isrof qilmasdan har
bir narsadan foydalansak boladi.
Biz bu jarayonni anor mevasi misolida ko`rib chiqaylik. Anor yurtimizda juda
koplab yetishtiriladigan serxosil va shifobaxsh mevalar turiga kiradi. Bu daraxt bir davr
ichida ikki martra xosil tugadi. Ikkinchi tugun mevasi sovuq tushgan vaqtiga to`g`ri
keladi, shuning uchun juda kop isrof boladi. Bunday vaziyztlarda koplab hashoratlarni
oziga jalb etadi va ekologiya atrof – muhitga kata zarar yetgazadi.bunday vaziyatlarni
nazoratga olish yani togri foydalanish ucun anordan rang olish tehnalogyasini joriy
qilishni amalga oshirilsa maqsadga muvofiq bolardi. Dalada nisbatan kichik bolib
qolgan va sifatini yoqotgan anorlarni yigishtirib jamlasak yani kichchik rang ishlab
chiqarish korxonasini tashkil qilsak. Bu yurtimizga, ham halqimizga ham foydali
boladi.
Rang ishlab chiqarish tehnalogyasi;
Barcha anorlar toplanadi va ortiqcha elementlardan tozalanadi, po`stloqlar
yuviladi va quritiladi.quritilgandan song anor postlogi kichik bolaklarga bolinadi va
maxsus ultratovush qurilmasiga solinadi. Malum tolqin uzunligida shakl beriladi. Bu
ultratovush tolqinlar postloq ichki qismini yorib,pigmentlarni tezroq chiqaradi bunda
uskuna hajmiga qarab 20-30 gr anordan foydalaniladi. Pigmentlarga suv yoki etonal
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
102
Synapses:
Insights Across the Disciplines
eritmasidan qoshsak yaxshi ajraladi.maydalangan anor qobogiga eritma qoshiladi
(masalan;1:10 nisbatda ,yani 1 gr postloq uchun 10 gr eritma ishlatiladi).va quydagi
jarayonlardan o`tiladi.
Filtrlash- ekstraktsya jarayonidan song, eritma filtrlanadi jarayonda qattiq
qoldiqlar ajratib olinadi. Filtrlashdan keyin eritmada faqat anorning tabiiy pigmentlari
qoladi. Gollandiyaliklar anor qobig'idan tabiiy rang olish usulini qadimda ishlab
chiqqan va bu jarayon matolarni bo'yashda foydalanilgan. Ular anorning qobig'idan
foydalanib, boy jigarrang va oltin ranglarga o'xshash tabiiy tuslarni olishgan.
Anorni tayyorlash: Gollandiyaliklar anorning faqat qobig'idan foydalanishgan,
chunki qobiq rangli pigmentlarga boy. Anor qobig'i avval quritilib, keyin maydalangan
qobiq quydagi jarayonlardan o`tadi:
2. Ekstraksiya jarayoni: Qobiq qaynoq suvda bir necha soat davomida
qaynatilgan, shu orqali suvga pigmentlar chiqadi. Keyin bu suyuqlik tozalanib,
suziladi.
3. Modifikatsiya va boyash: Rangni mustahkamlash va turli rang tuslariga
erishish uchun, ular alum kabi mordantlardan foydalanishgan. Mordantlar matoga
rangni yaxshi singdiradi va bardoshlilikni oshiradi.
4. Matoni bo‘yash: Matoni anor qobig‘idan olingan suyuqlikka solib, bir necha
soat yoki hatto bir necha kun davomida bo‘yashgan.
Natijada, u jigarrang yoki oltin tusdagi boy tabiiy rangni oladi. Oʻzbekistonda
bu usul ko‘pincha xalq hunarmandchiligi, xususan, to‘qimachilik va gilamchilikda
ishlatilgan. Bu tabiiy usul ranglarning barqarorligi va tabiiyligi bilan ajralib turadi:
Anor qobig‘ini tayyorlash: quritilgan anor qobig‘idan foydalaniladi. Anor
qobig‘ini quritib, mayda bo‘laklarga bo‘lib olishadi. Qobig‘ini quyoshda yaxshi
quritish rangi yanada to‘yingan qilishiga yordam beradi. Suvda qaynatish: Qobiq katta
mis qozonda sovuq suvda namlanadi va asta-sekin qaynatishga qo‘yiladi. Qaynatish
vaqti ko‘pincha 3-4 soat davom etadi. Suvning rangga boy bo‘lishi uchun qaynoq
suvda qaynatish jarayoni uzoq vaqt davom etadi, bu vaqt ichida pigmentlar suvga
o‘tadi. Mordant qo‘shish: Rangni yanada mustahkamlash va to‘yinganroq qilish uchun
mis sulfat (kuporos), osh tuzi yoki temir kukuni kabi mordantlar qo‘shiladi. Bu
moddalar rangni matoga yaxshiroq singdirib, yanada yorqinroq va chidamliroq qiladi.
Temir kukuni qo‘shilganda rang quyuqroq jigarrangga aylanadi, mis sulfat bilan esa
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
103
Synapses:
Insights Across the Disciplines
oltinsimon tus paydo bo‘ladi. Bo‘yash jarayoni: Tayyorlangan suyuqlikka mato, ip
yoki jun solinadi. Mato yoki ip bo‘yash suyuqligida bir necha soat yoki kun davomida
qoladi. Matoning rangi bir tekisda va chuqur singishi uchun vaqti-vaqti bilan
aralashtiriladi. Yuvish va quritish: Bo‘yalgan matoni bo‘yoqdan chiqarib, yaxshi
yuviladi va quyoshda yoki soyada quritiladi. Quyoshda quritish matoning rangini
yanada to‘yingan qiladi.
Eski usulda olingan ranglar tabiiy jigarrang, oltin yoki sariq rang tuslariga ega
bo‘lib, ekologik jihatdan toza hisoblanadi. Bu usul, ayniqsa, atlas va adras kabi tabiiy
matolarni bo‘yashda keng qo‘llangan. Ushbu ranglar o‘zining bardoshliligi bilan
ajralib turadi va vaqt o‘tishi bilan o‘z rangini deyarli yo‘qotmaydi.
Suyultirish va konsentratsyani oshirish.
Ekstraktsya qilingan suyuqlikda pigmentlar suyultirilgan holatda boladi. Shu
sababli rangning konsektratsyasini oshirish uchun eritmalarni biroz mudatda qizdirib ,
bir qismi buglatiladi.shu tarzda pigment miqdori yuqori konsentratsyada bolgan boyoq
olinadi
Pigmentlarni barqarorlashtirish.
Pigmentlarniuzoq mudat saqlab qolish uchun barqarorlashtiruvchi moddalar
qoshiladi. Masalan kam miqdorda sirka kislatasi yoki glyukozani aralashtirib
pigmentning oksiddan himoyalanishi taminlanadi
Qoshimcha tozalash va mikropulatsiya qilish.
Ekstraktsiya qilingan oigmentni yanada sifatli va uzoq muddatli qilish uchun ;
mikropulatsiya usulidan foydalaniladi. Bunda pigment mikroskopik kapsulalar ichiga
joylashtiriladi.bu kapsulalar matoga juda yaxshi singadi va pigmentni quyosh nuri yoki
suvlar tasiridan himoya qiladi.
Ishni yakunlash; Olingan pigmentni eritmasini endi turli hil materiallarni
boyashda qollanishi mumkin. Agar matoni boyash kerak bolsa, eritma eritma bilan
matoni qaynatish yoki tindirish usulidan qollanilad.
Ultratovushli ekstratsiya usuli afzalligi; Tezkorlik;pigment olish jarayoni odatiy
qaynatishdan ancha tez boladi. Rangning sifati va barqarorligi; pigmentlar yuqori
haroratga tushmasdan ajratib olinadi bu esa tabiiylikni saqlab qolishga yordam beradi
Ekalogik tozaligi; bu jarayon uchun kopimcha suv yoki etolendan
foydalaniladi.kimyoviy moddalar esa kam qollaniladi.Bu usulda anordan olinadigan
SYNAPSES:
Insights
Across the Disciplines
Volume 1, Issue 4
104
Synapses:
Insights Across the Disciplines
rang juda barqaror, yorqin va ekalogik toza bolib,u mato, yogoch ,kosmetikada va turli
xil sohalarda qurilishlarda ham foydalansa boladi.
1 kg bo‘yoq kukuni olish uchun kerak bo‘ladi:
1. Anor qobig‘i: 10 kg
Izoh: Anor qobig‘idan taxminan 10% miqdorda toza bo‘yoq kukuni olinadi. Shu
sababli 1 kg tayyor bo‘yoq kukuni uchun 10 kg anor qobig‘i kerak bo‘ladi.
2. Suv: 15litr. 10 kg qobiqni yaxshi qaynatish uchun 15 litr suv kerak bo‘ladi.
3. Mordantlar (ixtiyoriy):
Mis sulfat: 50 gramm (oltin yoki sarg‘ish tus olish uchun)
Temir sulfat: 20-30 gramm (quyuq jigarrang rang uchun)
1. Qobiqni tayyorlash: Anor qobig‘ini yaxshi quritib, maydalanadi.
2. Qaynatish: Qobiqni qozonga solib, 15 litr suv qo‘shiladi va 3-4 soat davomida
o‘rtacha olovda qaynatib pigmentlarini suvga chiqaradi.
3. Suvni bug‘lantirish: Suzilgan suyuqlikni yana qaynatib, suyuqlik miqdorini
sezilarli darajada kamaytiring. Taxminan 1-2 litr quyuq ekstrakt qolishi kerak.
4. Kukun olish: Qolgan ekstraktni yupqa qilib yoyib, quyoshda yoki maxsus
quritgichda to‘liq quriting. Quruq massani maydalab, elakdan o‘tkazing.
Tayyor bo‘yoq kukuni: 10 kg anor qobig‘idan taxminan 1 kg tabiiy bo‘yoq
kukuni olinadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
https://srcyrl.joyful-printing.net/info/color-technology-foundation-
https://srcyrl.joyful-printing.net/info/color-technology-foundation-
3.
https://uz.wikipedia.org/wiki/RGB_rang_modeli
4.
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0
