SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
137
Synapses:
Insights Across the Disciplines
MAKTABGACHA VA KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARNING
ENERGIYA TAQSIMOTI. BILISH JARAYONLARI
Axmadjonova Diyora
Chirchiq Davlat Pedagogika Universiteti
Pedagogika fakulteti Logopediya yo`nalishi
1 – kurs 24.6 – guruh talabasi
axmadjonovadiyora070@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqola maktabgacha va kichik maktab yoshidagi
bolalarning energiya taqsimoti va bilish jarayonlarining o'zaro aloqasi haqida.
Maqolada, bolalarning miya rivojlanishi va ta'lim jarayonida energiyaning qanday
taqsimlanishi tahlil qilinadi. Maktabgacha va boshlang'ich sinfdagi bolalarning
energiya taqsimoti nafaqat ularning jismoniy faolligi, balki intelektual va emotsional
holati bilan ham chambarchas bog'liq.
Kalit so`zlar
: Maktabgacha yosh, kichik maktab yoshlari, energiyaning
taqsimoti, bilish jarayonlari, miya rivojlanishi, ta'lim jarayoni, intelektual faollik,
emotsional holat, o`yin faoliyati, ta`lim metodlari.
Kirish
Maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalarning rivojlanishi – bu miya
faoliyatining, jismoniy faollikning va bilish jarayonlarining uyg‘unlashgan jarayonidir.
Ushbu davrda bolaning kognitiv (bilish) qobiliyatlari, ruhiy va jismoniy holati,
o‘zgarib boradigan muhitda o‘zini qanday tutish kabi omillar energiya taqsimotiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bolaning organizmi har kuni turli faoliyatlarga energiya
sarflaydi, bunda o‘rganish va o‘rganish jarayonlari, o‘yin, jismoniy mashqlar, ijtimoiy
va emotsional aloqalar kabi bir qator omillar o‘rin tutadi. Maktabgacha yoshdagi
bolalar o‘zlarining jismoniy energiyasini ko‘proq o‘yin orqali sarflasalar, kichik
maktab yoshidagi bolalar esa kognitiv faoliyatlar – o‘qish, yozish, hisoblash va
mantiqiy fikrlash kabi mashqlar orqali ruhiy energiyalarini sarflaydilar
.
Kichik maktab
yoshidagi o ‘quvchilar tafakkurining rivojlanishini yirik psixolog L.S.Vigotskiy
tushunchalarning shakllanishi hamda nutqning o‘sishi bilan uzviy bog`liq holda
o‘rgangan.
P.P.Blonskiy mazkur yoshdagi o‘quvchilar tafakkurining o`sishiga,
xotiraning taraqqiyotini, tafakkuming ta'sir etishini genetik metod yordamida ochib
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
138
Synapses:
Insights Across the Disciplines
beradi.
1
Ayniqsa, tafakkuming "intizomlilik" sifatining namoyon bo‘lishini inson
tomonidan tafakkumi boshqarish va nazorat qilish faoliyatidan aniqlash mumkinligini
P.P.Blonskiy alohida ta’kidlaydi.
Energiyani taqsimlashning ahamiyati
Maktabgacha yoshdagi bolalar va kichik maktab yoshidagi o'quvchilar o'z
faoliyatlarida yuqori energiyaga ega bo'lib, bu energiya turli jihatlarga taqsimlanadi:
jismoniy, psixologik va intellektual. Bolalar o'z energiyalarini o'quv jarayonlariga
qanday taqsimlashni o'rganadilar. Ularning bilish jarayonlari, masalan, xotira, diqqat
va idrok qilish, shuningdek, o'yinlar va o'qish faoliyatlari orqali rivojlanadi.
Bolalarning bilish jarayonlari
Bilish jarayonlari kichik maktab yoshida yuqori intensivlikka ega bo'ladi,
chunki bu yoshdagi bolalar o'zlarining mantiqiy tafakkurini rivojlantiradilar, yangi
ma'lumotlarni o'rganishga intilishadi va o'z his-tuyg'ularini aniq ifodalashga harakat
qiladilar. Shu bilan birga, bu jarayonlarda energiya taqsimoti ham muhim rol o'ynaydi,
chunki bolalar diqqatini va xotirasini samarali ishlatishlari uchun energiyani to'g'ri
taqsimlashlari kerak. Bolalar bilish jarayonlarini boshqarishda kognitiv va psixologik
salohiyatlarini rivojlantiradilar, bu esa ularning ta'lim jarayoniga to'g'ridan-to'g'ri ta'sir
qiladi. Quyida bolalar bilish jarayonlarining asosiy turlari va ularning rivojlanishiga
oid ma'lumotlar keltirilgan:
Diqqat (Attention
)
Diqqat – bu bolaning o'z faoliyatiga yoki muayyan ob'ektga yo'naltirilgan ruhiy
holatidir. Bolalar diqqatni jamlash orqali o'rganish, eslab qolish va muammolarni hal
qilishni o'rganadilar. Maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalar diqqatni qisqa
muddatga jamlashga qodir, chunki bu yoshda diqqatning konsentratsiyasi hali to'liq
rivojlanmagan bo'ladi. Biroq, o'zining qiziqishlari va rag'batlantirilgan faoliyatlar
yordamida, bolalar o'z diqqatlarini uzoq vaqt davomida saqlashni o'rganadilar.
Diqqatning asosiy turlari:Volontar diqqat (majburiy diqqat): Bola o'zining istagi yoki
tashqi rag'batlarga asoslanib, diqqatini ma'lum bir faoliyatga yo'naltiradi. Pasiv diqqat
(automatik diqqat): Bola noxush sharoitda yoki yuqori darajadagi qiziqish tufayli,
diqqatini biror narsaga o'zidan-o'zi yo'naltiradi.
1
E.G`oziyev, Ontogenez psixologiyasi, Toshkent
–
2020
“NIF MSH”
112 - 140
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
139
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Xotira (Memory)
Xotira – bu bolalarning o'z tajribalari, o'rganishlari va kechikkan hodisalar haqida
ma'lumotni eslab qolish, saqlash va qayta ishlash qobiliyatidir. Bolalar xotira orqali
o'ziga kerakli ma'lumotlarni saqlashni o'rganadilar, bu esa ularning bilim olish va
qobiliyatlarni rivojlantirish jarayonida muhimdir. Xotiraning turlari: Qisqa muddatli
xotira: Bu turdagi xotira bolalar uchun ayniqsa maktabgacha davrda muhimdir, chunki
ular ko'proq qisqa muddatli ma'lumotlarni eslab qolishadi (masalan, raqamlar, nomlar,
o'yin qoidalari). Uzoq muddatli xotira: Bu xotira turida bola o'zining uzoq muddatli
esdaliklarini saqlaydi, masalan, oilaviy hodisalar, o'qish materiallari yoki ko'nikmalar.
3.
Tasavvur va Kreativlik (Imagination and Creativity)
Bolalar o'z dunyosini anglashda tasavvur va kreativlikka katta o'rin beradilar.
Tasavvur – bu bolaning haqiqiy hayotda mavjud bo'lmagan narsalarni fikrlashi,
yaratishi va ifodalashidir. Kreativlik esa tasavvurdan farq qilib, yangi g'oyalar yaratish,
muammolarni yangi va ijodiy tarzda hal qilish qobiliyatidir. Maktabgacha yoshdagi
bolalar uchun tasavvur o'yinlarda, hikoya qilishda va rassomlik faoliyatlarida katta
ahamiyatga ega. Tasavvur va kreativlik: Ijodiy fikrlash: Bolalar muammolarni
an'anaviy usullardan farqli ravishda hal qilishni o'rganadilar. Masalan, ular o'yin orqali
yangi qoidalar va yechimlar yaratishadi. Tasavvur orqali o'rganish: Bolalar o'yinlarda
va kunlik faoliyatlarda tasavvurlarini rivojlantiradilar, bu esa ularga o'z dunyosini
anglashda yordam beradi. Idrok (Perception) Idrok – bu bolaning atrofdagi dunyoni
sezish va uni tushunish qobiliyatidir. Idrok qilish orqali bolalar tashqi dunyoni sezish
va o'zlarining hissiy va aqliy holatlarini moslashtirishni o'rganadilar. Maktabgacha va
kichik maktab yoshidagi bolalar uchun idrok qilish juda muhimdir, chunki ular
atrofdagi ob'ektlar va hodisalar haqida yangi ma'lumotlarni o'zlashtiradilar. Idrokning
asosiy turlari: Vizuallar (ko'rish): Bolalar ob'ektlarni va ranglarni farqlashni
o'rganadilar. Auditorlar (eshitish): Ular tovushlarni ajratish va eshitilgan ma'lumotlarni
anglashni o'rganadilar. Taktiklar (teginish): Bolalar harakat va tuyg'ularni sezish orqali
materiallarni va ob'ektlarni anglashadi. Qaror Qabul Qilish (Decision-Making) va
Muammolarni Hal Qilish (Problem Solving) Bolalar o'zlarining muammolarini hal
qilish va qarorlar qabul qilishni o'rganadilar. Bu jarayonlar bolaning mantiqiy
fikrlashini va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradi. Maktabgacha yoshdagi bolalar
o'zlarining tajribalariga asoslanib, oddiy qarorlar qabul qilishni o'rganadilar, masalan,
o'yinlarni qanday o'ynash yoki kiyimni tanlash. Muammolarni hal qilishning turlari:
Oddiy muammolarni hal qilish: Bolalar o'zlarining kundalik faoliyatlari va o'yinlarida
oddiy qarorlar qabul qilishni o'rganadilar. Murakkab muammolarni hal qilish: Kichik
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
140
Synapses:
Insights Across the Disciplines
maktab yoshidagi bolalar bir nechta fikrlarni birlashtirib, murakkab muammolarni hal
qilishga intilishadi. O'rganish – bu bolaning yangi ma'lumotlarni o'zlashtirish va o'z
ko'nikmalarini rivojlantirish jarayonidir. Bolalar o'zlarining o'qish, o'yin va kundalik
faoliyatlari orqali yangi bilimlarni o'rganadilar. O'rganish jarayoni bolaning bilish
jarayonlarining asosiy komponentidir, chunki u orqali bola yangi bilimlarni
o'zlashtiradi va ularni amalda qo'llashni o'rganadi. O'rganishning turlari: Tajriba orqali
o'rganish: Bolalar o'z tajribalari orqali o'rganadilar. O'yinlar va amaliy mashg'ulotlar
ular uchun o'rganishning samarali usuli bo'ladi. Ijtimoiy o'rganish: Bolalar
atrofdagilaridan o'rganadilar, masalan, ota-onalari, o'qituvchilari va tengdoshlari bilan
muloqot qilish orqali.
Energiya taqsimoti va o'qish faoliyati
Maktabgacha yoshdagi bolalar va kichik maktab o'quvchilari uchun o'qish faqat
kitob o'qish yoki dars eslab qolishdan iborat emas. Bu jarayon bolalarning psixologik
va kognitiv salohiyatlarini sinovdan o'tkazuvchi faoliyatdir. Energiya taqsimoti
bolalarning diqqatini saqlashga yordam beradi, shuningdek, yangi materialni o'rganish
va uzoq muddatli xotira uchun zaruriy shartlarni yaratadi. Bolalar o'qish vaqtida o'z
energiyasini qanday boshqarishni o'rganishlari, o'z navbatida, ularning o'qish
samaradorligini oshiradi.
Jismoniy faoliyat va energiya taqsimoti
Faoliyat maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalar uchun ayniqsa
muhimdir. O'yin va harakatlar bolalarning nafaqat jismoniy salomatligi, balki kognitiv
rivojlanishiga ham ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Jismoniy faoliyat orqali bolalar o'z
energiyalarini to'g'ri taqsimlashni o'rganadilar, bu esa o'z navbatida, ularning diqqat va
xotira kabi bilish jarayonlarini samarali boshqarishga yordam beradi. Jismoniy
Faoliyat va Ta'lim jismoniy faoliyatning ta'lim jarayonidagi o'rni juda katta.
Maktabgacha yoshdagi bolalar o'zlarining rivojlanish bosqichida ko'pincha o'yinlar va
harakatlar orqali o'rganadilar. Bu o'yinlar nafaqat ular uchun qiziqarli va motivatsiya
beruvchi bo'ladi, balki bilish jarayonlarini ham rag'batlantiradi. O'qish va yozish
faoliyatlarini bajarishdan oldin qisqa tanaffuslar va harakatlar bolalar diqqatini oshiradi
va ularning energiyasini to'g'ri taqsimlashga yordam beradi. Jismoniy faoliyat va
sog'liq bolalar uchun jismoniy faoliyat nafaqat intellektual rivojlanishga yordam
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
141
Synapses:
Insights Across the Disciplines
beradi, balki ularning umumiy salomatligini ham yaxshilaydi. Muntazam jismoniy
mashqlar bolalarning yurak va qon tomir tizimini kuchaytiradi, ortiqcha vazn va
semirishning oldini oladi, shuningdek, immun tizimini mustahkamlaydi.
Psixologik jihatlar va energiya taqsimoti
Psixologik jihatdan, maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalar uchun
ruhiy holatlarning o'zgarishi energiya taqsimotiga katta ta'sir ko'rsatadi. Agar bola
stress yoki tashvishda bo'lsa, uning energiyasi o'rganish yoki o'qish faoliyatiga ta'sir
qilishi mumkin. Shu sababli, bolaning psixologik holatini barqaror saqlash, uning
energiyasini to'g'ri taqsimlashga yordam beradi. Bu, ayniqsa, o'qish jarayonida
muvaffaqiyatga erishadi. Diqqatning jamlanishi energiya taqsimotiga to'g'ridan-to'g'ri
ta'sir qiladi. Bolalar uchun uzoq vaqt davomida biror ishga diqqatini jamlash o'ziga xos
qiyinchiliklarni tug'dirishi mumkin. Masalan, maktabgacha yoshdagi bolalar ko'pincha
qisqa muddatli diqqatga ega bo'ladilar, shuning uchun ularning energiyasi qisqa vaqt
ichida to'liq sarflanadi. Shu bilan birga, agar bola o'z diqqatini muayyan faoliyatga
jamlasa, uning energiyasi samarali ravishda ishlatiladi, bu esa o'rganishni va boshqa
faoliyatlarni samarali bajarishga yordam beradi.
Xulosa
Maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalarning energiya taqsimoti va
bilish jarayonlari bir-biri bilan chambarchas bog'liq. Bolalar o'zlarining energiyalarini
to'g'ri taqsimlashni o'rganishlari, ularning o'qish faoliyatini samarali qilishga yordam
beradi. Shuningdek, jismoniy faoliyat, psixologik holat va bilish jarayonlarining
rivojlanishi o'rtasidagi uyg'unlik bolalar uchun muvaffaqiyatli ta'limning asosini
tashkil etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati :
1.
E.G`oziyev, Ontogenez psixologiyasi, Toshkent – 2020 “NIF MSH” 112 – 140
2.
Qodirova, (2018). Bilish jarayonlari va ularni maktabgacha ta'limda
rivojlantirish. O'zbekiston pedagogika jurnali, 39(1), 89-94.
