SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
176
Synapses:
Insights Across the Disciplines
TERI SARATONI: EPIDEMIOLOGIYA, XAVF OMILLARI,
DIAGNOSTIKA VA DAVOLASHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI
Najmiddinov Asliddin Xamiddin o'g'li
Toshkent tibbiyot akademiyasi Termiz filiali
2-son Davolash fakulteti anatomiya va klinik
anatomiya kafedrasi assistenti
Annotatsiya
Teri saratoni dunyo bo‘ylab eng keng tarqalgan onkologik kasalliklardan biri
bo‘lib, har yili millionlab yangi holatlar qayd etiladi. Ushbu maqolada kasallikning
dolzarbligi, asosiy xavf omillari, diagnostika va davolash usullari, shuningdek,
zamonaviy yondashuvlar tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari teri saratonini erta
bosqichda aniqlash, oldini olish choralari va innovatsion terapiya usullarining
samaradorligi haqida ma’lumot beradi.
Kalit so‘zlar
Teri saratoni, melanoma, bazal hujayrali karsinoma, squamoz hujayrali
karsinoma, ultrabinafsha nurlanish, xavf omillari, immunoterapiya, dermatoskopiya,
krioterapiya, onkologiya.
Mavzuning dolzarbligi
Teri saratoni bugungi kunda onkologiya sohasidagi eng dolzarb muammolardan
biri hisoblanadi. Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, har
yili 3 milliondan ortiq yangi teri saratoni holati qayd etiladi. Kasallik quyidagi
sabablarga ko‘ra muhim tibbiy va ijtimoiy ahamiyat kasb etadi:
Kasallikning keng tarqalganligi – teri saratoni eng keng tarqalgan o‘sma
kasalliklaridan biri bo‘lib, har uchinchi tashxislangan onkologik kasallik shu turkumga
kiradi.
Ultrabinafsha (UB) nurlanishining salbiy ta’siri – so‘nggi yillarda ozon
qatlamining yemirilishi va quyosh nurlari ta’sirining ortishi kasallik ko‘rsatkichlarini
oshirmoqda.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
177
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Erta tashxislash imkoniyatining mavjudligi – boshqa saraton turlariga nisbatan,
teri saratoni vizual tekshiruv yordamida erta bosqichda aniqlanishi mumkin, ammo
ko‘pchilik holatlarda beparvolik yoki yetarlicha tibbiy bilimning yo‘qligi sababli
kasallik kech bosqichda aniqlanadi.
Davolash usullarining rivojlanishi – zamonaviy tibbiyotda immunoterapiya va
molekulyar terapiya teri saratoniga qarshi samarali vositalar sifatida rivojlanmoqda.
Ushbu omillarni hisobga olgan holda, teri saratonining oldini olish, diagnostikasi
va davolash strategiyalarini o‘rganish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.
Tadqiqot maqsadi
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi teri saratonining turli shakllari, xavf omillari,
diagnostika usullari va davolash strategiyalarini keng qamrovli o‘rganishdir. Tadqiqot
quyidagi yo‘nalishlarga qaratilgan:
1. Epidemiologik tahlil – teri saratonining dunyo bo‘ylab tarqalish
ko‘rsatkichlarini o‘rganish.
2. Asosiy xavf omillarini aniqlash – ultrabinafsha nurlanish, genetik moyillik va
turmush tarzi bilan bog‘liq omillarni baholash.
3. Diagnostika usullarining samaradorligini baholash – dermatoskopiya, biopsiya
va molekulyar tekshiruvlarning ahamiyatini tahlil qilish.
4. Zamonaviy davolash usullarini o‘rganish – immunoterapiya, fotodinamik
terapiya va gen terapiyasining samaradorligini baholash.
5. Kasallikning oldini olish strategiyalarini ishlab chiqish – quyoshdan himoya
choralarining samaradorligi va aholining xabardorligini oshirish yo‘nalishlari.
Tadqiqot natijalari
1. Teri saratoni turlari va ularning tarqalishi
Teri saratoni uch asosiy turga bo‘linadi:
1. Bazal hujayrali karsinoma (BCC) – eng keng tarqalgan teri saratoni turi bo‘lib,
invaziv bo‘lmagan xarakterga ega.
2. Squamoz hujayrali karsinoma (SCC) – hujayralar terining yuqori qatlamidan
tarqaladi va metastaz berish xavfi yuqori.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
178
Synapses:
Insights Across the Disciplines
3. Melanoma – eng xavfli va agressiv shakli bo‘lib, metastaz berish ehtimoli juda
yuqori.
So‘nggi yillarda melanoma holatlarining o‘sishi kuzatilmoqda. Ayniqsa, och terili
odamlarda, haddan tashqari quyoshga ta’sirlangan insonlarda va genetik moyillikka
ega shaxslarda melanoma xavfi yuqori.
2. Xavf omillari
Teri saratonining rivojlanishiga sabab bo‘ladigan asosiy omillar quyidagilardan
iborat:
Ultrabinafsha nurlanish (quyosh yoki solyariy) – UB nurlar DNK mutatsiyasiga
olib kelishi va saraton rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Genetik moyillik – BRCA gen mutatsiyalari va oilaviy anamnez melanoma
xavfini oshiradi.
Immunitetning pasayishi – OIV bilan kasallangan bemorlar yoki
immunosupressiv dorilar qabul qilgan shaxslarda teri saratoni xavfi yuqori bo‘ladi.
Kimyoviy moddalarga ta’sir – ba’zi sanoat kimyoviy moddalari (arzil, katran) teri
saratoni xavfini oshirishi mumkin.
3. Diagnostika usullari
Teri saratonini erta aniqlash uchun quyidagi usullar qo‘llaniladi:
Dermatoskopiya – teri yuzasini maxsus asbob yordamida tekshirish.
Biopsiya – shubhali hududdan to‘qima namunalarini olib laborator tekshirish.
Molekulyar testlar – genetik o‘zgarishlarni aniqlash va individual davolash
strategiyalarini ishlab chiqish.
4. Davolash usullari
Zamonaviy davolash usullari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1. Jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash – kichik o‘lchamdagi o‘smalar uchun eng
samarali usul.
2. Radioterapiya – operatsiya imkonsiz bo‘lganda qo‘llaniladi.
3. Kimyoterapiya – melanoma va agressiv SCC holatlarida qo‘llaniladi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
179
Synapses:
Insights Across the Disciplines
4. Immunoterapiya – PD-1/PD-L1 inhibitorlari (Keytruda, Opdivo) kasallikka
qarshi immun javobni kuchaytiradi.
5. Fotodinamik terapiya – saraton hujayralarini maxsus yorug‘lik yordamida yo‘q
qilish.
Xulosa
Teri saratoni onkologik kasalliklar orasida eng keng tarqalgan turlardan biri
bo‘lib, uning erta tashxislanishi va zamonaviy davolash usullari kasallikning oldini
olish va hayot sifatini yaxshilashga yordam beradi. Skrining dasturlari va
immunoterapiya kabi yangi yondashuvlar ushbu kasallik bilan kurashishda katta
istiqbolga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. WHO – Skin Cancer Statistics (2024)
2. National Cancer Institute – Advances in Melanoma Therapy (2023)
3. Smith, R. & Brown, J. – "Genetic Factors in Skin Cancer," Oncology Journal,
2024
4. Peters, M. – "Modern Approaches in Skin Cancer Therapy," Oncology Reports,
2023
