SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
194
Synapses:
Insights Across the Disciplines
JIGARNING TUZILISHI VA FUNKSIONAL BIRLIKLARINI
GISTOMORFOLOGIK O'RGANISHNI BAHOLASH
Xudoyberdiyeva Adiba
Termiz iqtisodiyot va Servis unversiteti o'qtuvchisi
adibaxudoyberdiyeva63@gmail.com
Kenjayev Yodgor
Termiz iqtisodiyot va Servis unversiteti o‘qituvchisi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada jigarning tuzilishi va funksiyalari haqida ma'lumotlarga ega
bo'lishimiz mumkin.Hozirgi kunda tibbiyotni rivojlantirish bo'yicha qator ishlar olib
borilmoqda.Jigarning tuzilishi va funksional birligi gistomorfologiyasini o'rganish
haqida bir qancha olimlarning fikirlarini va ilmiy ishlarini ham ko'rib chiqamiz.
Kalit so'zlar:
Jigar, jigarning tuzilishi, funksiyasi, gistomorfologik birliklar, baholash
tizimi,jigar ahamiyati.
АННОТАЦИЯ
В данной статье мы можем получить информацию о строении и функциях
печени. В настоящее время проводится ряд работ по развитию медицины.
Ключевые слова:
печень, строение печени, функция, гистоморфологические
единицы, система оценки.
ABSTRACT
In this article, we can have information about the structure and functions of the
liver. Currently, a number of works are being carried out on the development of
medicine.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
195
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Key words:
liver, liver structure, function, histomorphological units, assessment
system.
Muhokama
Jigar faqat umurtqali hayvonlarda joylashgan asosiy metabolik organ boʻlib, u
organizmni detoksifikatsiya qilish, hazm qilish va oʻsish uchun zarur boʻlgan oqsillar
va biokimyoviy moddalarni sintez qilish kabi koʻplab muhim biologik funksiyalarni
bajaradi. Odamlarda u qorinning oʻng yuqori kvadrantida, diafragma ostida joylashgan
va asosan pastki oʻng qovurogʻa bilan himoyalangan. Uning boshqa metabolik
rollariga uglevod almashinuvi, gormonlar ishlab chiqarish, glyukoza va glikogen kabi
ozuqa moddalarini aylantirish va saqlash va qizil qon hujayralarining parchalanishi
kiradi. Jigar odam va hayvonlarda ovqatning hazm boʻlishi va soʻrilishida qatnashadi,
yogʻ va uglevodlarni zaxiraga yigʻadi. Xordali hayvonlar va odamda jigar —
murakkab, hayot uchun muhim aʼzo. Baliq va amfibiyalarda jigar sudralib yuruvchilar,
qushlar va sut emizuvchilardagiga nisbatan kattaroq; yirtqich hayvonlarda oʻtxoʻr
hayvonlarnikiga nisbatan katta. Jigar shakli hayvonning gavda tuzilishiga bogʻliq.
Odamda jigar — organizmdagi eng katta bez (vazni 1200–2200 g). Qorin
boʻshligʻida, diafragmaning tagida, oʻng qovurgʻalar va qisman chap qovurgʻalar
ostida yotadi. Rangi qizgʻish-qoʻngʻir, kattaroq oʻng boʻlagi bilan kichikroq chap
boʻlagi bor. Oʻrta qismining pastki yuzasidagi koʻndalang chuqurcha jigar darvozasi
yoki qopqasi deb ataladi. Shu joydan jigarga arteriya, darvoza venasi, nervlar kiradi va
jigarning oʻt yoʻli, jigar venasi chiqadi. Bu oʻt yoʻli oʻt pufagidan chiqqan yoʻlga
qoʻshilib, oʻn ikki barmoqli ichakka quyiladigan umumiy oʻt yoʻlini hosil qiladi.
Uzoq muddatda jigar funksiyasining yoʻqligini qanday qoplash mumkinligi
ma’lum emas, ammo qisqa muddatda jigar dializ usullaridan foydalanish mumkin.
Jigar yoʻqligida uzoq muddatli almashtirishni ta’minlash uchun sun’iy jigar ishlab
chiqilmagan. 2018-yildan boshlab, jigar transplantatsiyasi toʻliq jigar yetishmovchiligi
uchun yagona imkoniyat boʻlib qolmoqda.
Jigar toʻq qizil-jigarrang, xanjar shaklidagi organ boʻlib, hajmi va shakli teng
boʻlmagan ikkita boʻlakka ega. Odam jigarining ogʻirligi odatda, taxminan 1,5
kilogramm va kengligi taxminan 15 santimetrni tashkil qiladi. Jismoniy shaxslar
oʻrtasida sezilarli darajada farq bor, standart mos yozuvlar diapazoni erkaklar uchun
970–1860 gramm va ayollar uchun 600–1770 g ni tashkil qiladi. Bu inson tanasidagi
eng ogʻir ichki organ va eng katta bezdir. U qorin boʻshligʻining oʻng yuqori
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
196
Synapses:
Insights Across the Disciplines
kvadrantida, diafragma ostida, oshqozonning oʻng tomonida va oʻt pufagi ustida
joylashgan.
Jigar ikkita yirik qon tomirlari bilan bogʻlangan: jigar arteriyasi va portal vena.
Portal vena butun oshqozon-ichak traktidan, shuningdek, taloq va oshqozon osti
bezidan hazm qilingan oziq moddalarga boy qonni olib yuradi. Ushbu qon tomirlari
jigar sinusoidlari deb ataladigan kichik kapillyarlarga bo'linadi, keyinchalik ular jigar
lobullariga olib keladi.
Jigar lobulalari jigarning funksional birliklari hisoblanadi. Har bir lobula asosiy
metabolik hujayralar boʻlgan millionlab jigar hujayralari (gepatotsitlar)dan iborat.
Lobulalar britaniyalik shifokor Frensis Glisson nomidan Glisson kapsulasi deb
ataladigan butun jigarni qoplaydigan tolali kapsuladan choʻzilgan nozik, zich, tartibsiz,
fibroelastik biriktiruvchi toʻqima qatlami bilan birlashtirilgan. Bu toʻqima jigar
hilusidagi qon tomirlari, kanallari va nervlari bilan birga jigar tuzilishiga tarqaladi.
Jigarning butun yuzasi, yalangʻoch joydan tashqari, peritondan olingan seroz qoplama
bilan qoplangan va bu ichki Glisson kapsulasiga mahkam yopishadi.
Mikroskopik nuqtai nazardan, har bir jigar boʻlagi jigar boʻlaklaridan iborat.
Lobulalar taxminan olti burchakli boʻlib, gepatotsitlar plitalari va markaziy venadan
interlobulyar portal triadalarning xayoliy perimetri tomon tarqaladigan sinusoidlardan
iborat. Markaziy vena jigardan qonni olib oʻtish uchun jigar venasiga qoʻshiladi.
Lobulaning oʻziga xos tarkibiy qismi — bu lobulaning har bir burchagi bo'ylab
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
197
Synapses:
Insights Across the Disciplines
joylashgan portal triadasi. Portal triada jigar arteriyasi, darvoza venasi va umumiy o't
yoʻllaridan iborat. Jigar ultratovush tekshiruvida triadani Mikki Sichqoncha belgisi
sifatida koʻrish mumkin, bunda boshi darvoza venasi, jigar arteriyasi va umumiy oʻt
yoʻli quloqlaridir.
Jigar organizmning markaziy biokimyoviy laboratoriyasi boʻlib, turli-tuman
funksiyalarni bajaradi; Jigar boʻlmasa, odamlar, hayvonlar yashay olishmaydi. Jigar bir
sutkada 600–700 g oʻt (safro) ishlab chiqarib, ovqat hazm boʻlishida va oziq
moddalarning ichakdan qonga soʻrilishida muhim rol oʻynaydi; oqsillar, yogʻlar va
uglevodlar almashinuvida qatnashadi; bundan tashqari, moddalar almashinuvida hosil
boʻladigan yoki tashqaridan kirgan zaharli moddalarni zararsizlantirib, himoya
funksiyasini bajaradi. Jigarning maxsus yulduzsimon hujayralari fagotsitozga va anti-
telolar hosil qilishga qodir. Jigar qonni yigʻib tura oladi. Jigar embrional rivojlanishda
qon elementlari va gemoglobin hosil qilishda ham ishtirok etadi. Organizmdagi jami
qonning 1/5 qismi jigar tomirlariga sigʻishi mumkin. Qondagi ortiqcha suv qisman
jigarda ajralib chiqib, oʻt va limfa hosil boʻlishiga ketadi. Jigar oʻtni uzluksiz ishlab,
oʻzining oʻt yoʻli orqali chiqaradi; oʻn ikki barmoq ichakka oʻt kirishi ovqatlanish
vaqtida boshlanib, meʼda ovqatdan boʻshamaguncha davom etadi. Boshqa vaqtda esa
umumiy oʻt yoʻlining halqasimon muskul (sfinkter)i qisqarib, shu yoʻlning teshigini
berkitib turadi. Jigarda hosil boʻladigan oʻt pufagiga kirgach, quyulib qorayadi, chunki
undagi suv va qisman boshqa baʼzi moddalar oʻt pufagi devoridan qonga oʻtadi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
198
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Hazm sistemasidan qonga oʻtgan hamma moddalar jigarga kelib, qisman
murakkab moddalar tuzilishiga sarf boʻladi, qisman esa parchalanadi. Masalan, qon
bilan kelgan amino kislotalardan qon oqsillari (albuminlar, globulinlar va boshqalar)
hosil boʻladi, bir qancha moddalar (fruktoza, galaktoza, laktoza, glitserin)dan jigarda
glyukoza sintezlanadi, bundan esa glikogen vujudga keladi. Glikogen jigar
hujayralarida zaxirada turadi va organizm koʻproq energiya sarflayotgan vaqtda
glyukozaga aylanib, qonga oʻtadi.
Jigar pigmentlar almashinuvida qatnashadi; unda gemoglobin yemiriladi va
bilirubin hosil boʻlib, eriydigan holga keladi. Jigarda yogʻsimon moddalar (lipoidlar)
ishlanib chiqadi va qon bilan boshqa aʼzo, toʻqimalarga borib, moddalar
almashinuvida. qatnashadi. Jigarda xolesterin, protrombin va geparin ham sintezlanadi.
Qon bilan jigarga keladigan moddalardan baʼzilari organizmga zararli boʻlishi
mumkin. Shu moddalarni zararsizlantirish, qisman esa oʻt bilan chiqarib yuborish
jigatning vazifasidir. Masalan, qoʻrgʻoshin, mishyak va boshqa zaharli moddalar
jigarda ushlanib qoladi, soʻngra bezarar organik moddalar (koʻpincha, oqsil moddalar)
shaklida organizmdan chiqib ketadi. Organizmda oqsillar parchalanishidan hosil
boʻladigan ammiak, qisman siydik kislota ham jigarda mochevinaga aylanib,
organizmdan siydik bilan chiqib ketadi (mochevina esa kamroq zaharli va yaxshi
eriydigan moddadir).
Organizmda zararli moddalar koʻplab paydo boʻlganda (masalan, hazm
aʼzolarining surunkali kasalligida, alkogolizmda) jigar funksiyalari buziladi, bu esa
ogʻir kasalliklarga olib keladi. Jigar kasalliklaridan oʻtkir va surunkali yalligʻlanish
jarayonlari, shuningdek, parazitar kasalliklar uchraydi (qarang Gepatit, Jigar sirrozi,
Exinokokkoz).
Mazkur maqolada tirik organizmlaning ichki organlaridan biri jigar haqida
haqida fikr yuritilgan. Jigar tanamizdagi eng katta ahamiyatga ega bo‘lgan
organlaridan biri. U ovqatni hazm qilishga yordam beradi, hayot uchun zarur bo‘lgan
moddalarni sintezlaydi, organizmdan toksinlarni siqib chiqaradi. Jigar, asosan, o‘t
(safro) ishlab chiqarib, ovqat hazm bo‘lishi va oziq moddalarni ichakdan qonga
so‘rilishida muhim rol o’ynaydi. Bundan tashqari jigar moddalar almashinuvida hosil
bo’ladigan yoki tashqaridan kirgan zaharli moddalarni zararsizlantirib himoya
vazifasini bajaradi. Mabodo jigar ishdan to’xtasa, bu butun organizm uchun jiddiy
muammolarni chaqiradi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
199
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Har bir bunday hujayra — kichik «kimyoviy laboratoriya» bo’lib, u organizmga
tushuvchi barcha zararli moddalarni va zaharlarni zararsizlantiradi. Jigarning maxsus
yulduzchasimon hujayralari fagositlarga va antitelalar hosil qilishga qodir. Jigar qonni
yig’ib tura oladi, embryonal rivojlanishda qon elementlari va gemoglobin hosil qilishda
ham ishtirok etadi. Organizmdagi qonning 1/5 qismi jigar tomirlariga sig’ishi mumkin.
Qondagi ortiqcha suv qisman jigardan ajalib chiqib, o’t va limfa hosil bo’lishiga ketadi.
Jigar o’tni uzluksiz ishlab o’zining o’t yo’li orqali chiqaradi. O’n ikki barmoqli o’t
kirish ovqatlanish vaqtida boshlanib, me’da ovqatdan bo’shagunicha davom etadi.
Boshqa ovqatda esa umumiy o’t yo’lining halqasimon muskuli qisqarib, shu yo’lning
teshigini berkitib turadi. Jigarda hosil bo’lgan o’t-o’t pufagiga kirgach, boshqa ba’zi
moddalar o’t pufagi devoridan qonga o’tadi. Jigar organizmdagi eng kata parenximator
organ bo’lib, 300 mlrd jigar hujayralaridan tashkil topgan. Bu hujayralarda 2000
turdagi fermentlar joylashgan bo’lib, ular organizmdagi hamma bioximik reaksiyalarda
vositachi bo’lib organizmdagi hayotiy jarayonlarda ishtirok etadi. Shuning uchun
jigarni «organizmning kompleksli kimyo fabrikasi» deb atashadi. Hozirgi vaqtda jigar
jarrohligining muvaffaqiyatli rivojlanishi bilan jigarning segmentar tuzilishi haqidagi
tushunchalar keng tarqalgan. Segment — jigarning yaqqol, alohida o’z qon aylanishi
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
200
Synapses:
Insights Across the Disciplines
innervatsiya, o’t va limfa yo’llariga ega bo’lgan sohasidir. Bu jigarning shunday
sohalarini qo’shni segmentlarga zarar yetkazmasdan jarrohlik yo’li bilan olib
tashlashga yordam beradi. Segment — faqat fazoviy tushunchagina emas, u darvoza
sistemasining tarmoqlanish xususiyatlarini ham o’zida aks ettiradi. Segmentga darvoza
venasining yirik shoxi, jigar arteriyasining shoxi bilan bilan birga kiradi, o’t yo’li
hamda limfa tomirlari esa segmentdan chiqadi. Darvoza venasining tarmoqlanishi
doimiy bo’lmaganligi sababli, ilmiy izlanuvchilar jigar segmentlari sonini turlicha
keltiradi. Hozirgi vaqtda qon bilan ta’minlash, o’t va limfa oqish soxalariga mos
keluvchi jigarning segmentar bo’lishining bir qancha sxemalari keltirilgan. Lekin eng
keng tarqalgani Kuino sxemasi bo’lib, unga ko’ra jigarda 8 ta segmentga ajralib, ular
bir-biridan farq qiladi. Jigar organining joylashuvi. Jigar qorin bo’shlig’ida,
diafragmaning tagida o’ng qovurg’alar ostida yotadi. Jigar o’rta ichak (epiteliysining)
boshlang’ich qismining endodermal epiteliysidan rivojlanadi. Jigar kurtagi homila
hayotining uchunchi haftasida o’rta ichak ventral devorida bortma shaklida paydo
bo’lib, uni jigar harfaz deb ataladi. Bu bortma dastlab umumiy bo’lib, so’ngra ikkiga
yuqori va pastki bo’rtmalarga bo’linadi. Yuqori bo’rtmadan jigar nayi va jigar bez
to’qimasi paydo bo’lsa, pastki bo’rtmadan o’t pufagi rivojlanadi. Umumiy o’t yo’li esa
keyinchalik umumiy o’t yo’liga aylanadi. Homila hayotining uchinchi oyigacha
jigarning ikkala bo’lagi bir hil bo’ladi. Uchunchi oyning ohirida uning o’ng bo’lagi
kattalashib, dumli bo’lak taraqqiy eta boshlaydi. Yangi tug’ilgan embrionning jigari
kata va qonga to’lgan bo’lib, to’rt bo’lagi aniq ko’rinadi. U qorin bo’shlig’ining yuqori
qismini egallab turadi. Jigarning og’irligi o’rta hisobda 135 gr bo’lib, organism
og’irligining 4–4.5 % ni tashkil etadi. Jigarni qoplagan qorin parda yupqa boylamlari
bo’sh bo’lgani uchun u harakatchan bo’ladi. Chap bo’lagi o’ngiga teng bo’ladi yoki
kata bo’ladi. Chunki homila jigarning chap bo’lagiga kislorodga va ozuqaga boy qon
keladi. Embrion tug’ilgandan so’ng jigarda, ayniqsa chap bo’lakda qon aylanish
o’zgaradi va chap bo’lak o’sishi sekinlashadi. Yangi tug’ilgan embrionda jigar
to’qimasi yahshi takomillashmagan bo’ladi. Jigar organining vazifasi. Jigar
organizmda 500 dan ortiq funksiyani bajaradi. Jigarning asosiy vazifasi filtrlash bo’lib,
u qon orqali kelgan zararli moddalarni qondan tozalaydi. Unda oshqozon, ingichka
ichak, taloq, oshqozon osti bezi va o’t pufagidan qon keladi. Jigarda oshqozon tizimi,
immune tizimi va endokrin tizimi mavjud.
Jag’ hazm qilish, jigarning vazifalariadn biri yog’ hazm qilish. Jigar tomonidan
ishlab chiqilgan suyak mayin ichaklarda yog’ hosil qiladi va energiya uchun sarflanadi,
ishlatiladi. Jigar qonda CO 2, oqsil va lipidlarni metobolizlaydi, ular hazm qilish
paytida dastlab ishlov beriladi. Gepototsilar ovqat tarkibidagi karbongidratlarning
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
201
Synapses:
Insights Across the Disciplines
parchalanishidan hosil bo’lgan glukozani saqlaydi. Glukozaning ortiqcha qismi qondan
chiqariladi. Glukozaning ortiqcha qismi qondan chiqariladi va jigarda glikogen sifatida
saqlanadi. Glukoza kerak bo’lganda, jigar saqlagan glikogenni glukozaga aylantiradi.
Jigar aminokislotalarni hazm qilingan oqsildan metobolizlaydi. Bu jarayonda jigar
karbomidga aylanadigan toksik ammiak ishlab chiqaradi. Karbamid qonga o’tadi va
siydik orqali buyrakdan chiqib ketadi. Jigar yog’larni fosfolipidlar va kolestral
lipidlarini ishlab chiqish uchun qayta ishlaydi. Ushbu moddalar hujayra membranasi,
oshqozon, safro kislotasi, garmonlar ishlab chiqarish uchun zarur. Jigar qondagi
gemoglobin kimyoviy moddalar, dorilar, spirtli ichimliklar va boshqa preparatlarni
metoboliz qiladi. Jigar kerak bo’lganda ishlatish uchun qondagi oziq moddalarni
saqlaydi. Glukoza, temir, mis, vitaminlar va B 9 (qizil qon tanachalar sintezida) B 12
vitaminlarni saqlaydi. Jigar plazma oqsillarini sintezlaydi, shuningdek jigar garmonlar,
yog’ kislotalari, bilirubin, proteinlar ham ishlab chiqaradi. Zarur bo’lganda jigardan
garmonlar ham sintezlanib chiqariladi. Ishlab chiqargan garmonlar insulinga o’xshab
o’sish faktorini o’z ichiga oladi, bu esa erta o’sish va rivojlanishga yordam beradi. Jigar
hujayralari bakteriyalar, parazitlar, zamburug’lar kabi potogen organizmlardan qonni
filtrlaydi. Bundan tashqari o’lik hujayralar, eski qon hujayralar, saroton hujayralari va
hujayra chiqindilaridan ham qonni tozalaydi. Zararli moddalar va chiqindilar safro yoki
qonga chiqariladi. Safroga chiqarilgan moddalar va chiqindilar oshqozon-ichak orqali
chiqib ketadi. Jigarda regeneratsiya juda kuchli kichadi. Bu ayniqsa jigar jigar
jarohatlanganda yoki kesilgan jigar hujayralarida tezda bo’linib ko’payib,
jarohatlangan joy tezda bitib ketishida yaqqol ko’zga tashlanadi. Jigar shikastlanishi
va oqibatlari. Ko’pgina jigar kasalliklarini davolash mumkin bo’lgan bosqichda
yashirin ravishda kechadi. Alomatlar jigar allaqachon sezilarli darajada
shikastlanganda va jiddiy buzilishlar yuzaga kelganida sezila boshlaydi. O’ta
murakkab holatlar jigar kasalligi bemorning o’limiga olib kelishi mumkin. Ushbu
a’zoning keng tarqalgan va havfli sanaladigan potologiyalari orasida sirroz yetakchi
o’rinlardan birini egallaydi. Ammo sirroz juda kamdan-kam hollarda «o’z-o’zidan»
rivojlanadi. Hozircha ushbu muammolar bilan shug’ullanadigan alohida mutaxasislari
kamligi kabi, jigar kasalliklarining yagona tavsifi ham yo’q. Ko’pincha jigar
og’rig’idan shikoyat qiladigan bemorlarni infeksionni kasalliklar bo’yicha
mutahasislar va terepevtlar qabul qilishadi. Jigar hujayralariga zarar yetishiga
quyudagi omillar sabab bo’lishi mumkin: – Lipid almashinuvining buzilishi: natijada
jigar hujayralarida yog’ to’planib qoladi. Buning oqibatida birinchi navbatda steatoz,
so’ngra steatogepatit rivojlanadi. – Ko’p miqdorda glukoza va fruktoza istemol qilish.
Barcha uglevodlar orasida sof glukoza va fruktoza tezda yog’ kislotalarga aylanib,
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
202
Synapses:
Insights Across the Disciplines
jigarda saqlanish xususiyatiga ega. – Genetik toplanish kasalliklari. Masalan, Vilsov-
Konavalov kasalligiga mis metobolizmi buziladi va u jigar hujayralarida to’plana
boshlaydi. – Jigar ferment tizimlarining irsiy zaifligi jigar organining jiddiy
kasallanishiga olib keladi. – Turli etiologiyali gepatitlar: virusli, toksik (dori hamda
alkogol), ishemik, jigarning yallig’lanishio’tkir yoki surunkali kechishi mumkin. –
Sirroz: toksik moddalarning jigarda doim ta’siri natijasida kelib chiqadi, nekrotik
jarayonlar, qon kasalliklari, nsliy kasalliklar natijasida. – Jigarda kuzatiladian o’sma
kasalliklari: jigar yomon sifatli o’smalari, kistalar, to’qima absesi.
– Jigar to’qimalari infiltratsiyasi: amiloidoz, glikogenez, yog’li distrofiya,
granulematoz, limfomalar natijasida – Jigarning funksional kasalliklari: Jilber, Dubin-
Jonson, Kligler-Nayara sindromi. – Jigar ichi o’t yo’llari kasalliklari: xolongit, o’t
yo’llarida yallig’lanish jarayonlari, o’t-tosh kasalliklari natijasida o’t yo’llari
o’tkazuvchanligi buzilishi to’qimalar chandiqlanishi. – Jigar qon bilan ta’minlanishi
buzilishi: jigar venalari trombozi, yurak yetishmovchiligi natijasida dimlanish va sirroz
shakllanish, arteriavenoz oqmalar. Jigar organizmining shikastlanish mexanizmi
quyidagicha boradi: Shikastlanish → gepatit → fibroz → sirroz → jigar saratoni
Shikastlanishlardan eng ko’p uchraydigani gepatitdir. Gepatit — bu jigar
hujayralarining yallig’lanishi. Yallig’lanish — bu organizmning shikastlanishiga
bo’lgan universal reaksiyadir. Bunda organism zararlangan xududni cheklashga va
potogen bakteriyalar kabi kasalliklarning sababchilarini yo’q qilishga intiladi. Gepatit
o’tkir va surunkali ko’rinishda bo’lishi mumkin. O’tkir gepatit tezda yuzaga keladigan
yallig’lanish, agar ta’sir qiluvchi salbiy omil bartaraf etilsa, oqibatlarsiz tuzalib ketishi
mumkin. Agar yallig’lanish jarayoni 6 oy yoki undan ko’proq vaqtga cho’zilsa va
surunkali shaklga o’tsa, unda o’lik gapatotsitlar o’rnida asta sekin fibroz paydo bo’lishi
boshlaydi. Fibroz — jigar to’qimasi o’rnini biriktiruvchi to’qima tolalari bilan
almashtirilishi. Har qanday jarohatni tuzatishda bo’lgani kabi, jigardagi shikastlanish
joyida ham chandiq paydo bo’ladi. U kollogen, elastin va odatda hujayralararo
bo’shliqda joylashadigan boshqa moddalarga boy bo’lgan mustahkam to’qimadan
iborat. Chandiq to’qima yangi nobud bo’lgan jigar hujayralarining vazifalarini bajara
olmaydi. Fibroz jarayoni tez bo’lishi va juda uzoq vaqtgacha cho’zilishi mumkin.
Fibrozning yakuniy natijasi sirrozdir. Jigar serrozi. Jigarning surunkali kasalligi bo’lib
tiklanmaguncha ravishda jigar parenximatoz to‘qimasining fibroz biriktiruvchi to‘qima
yoki stroma bilan almashinuvi bilan kechadi. Sirrotik jigar hajmi kattalashgan yoki
kichraygan bo‘ladi, noodatiy zich, o‘nqir-cho‘nqir bo‘ladi. Turli hil vaziyatlarga qarab
2–4 yil ichida kasallikning terminal bosqichida bemor kuchli og‘riq sezishi,
azoblanishi bilan nobud bo‘ladi. Jigar saratoni. Omon qolgan jigar hujayralari vaziyatni
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
203
Synapses:
Insights Across the Disciplines
to’g’rilashga urunishiga harakat qiladi va faol ravishda bo’linishi boshlaydi. Ammo bu
boshqa omillar bilan birgalikda ko’pincha jigar saratoni rivojlanishiga olib keladi.
Xulosa qilib quyidagi fikrlarni bildirishim kerak: Jigarning tanadagi roli bu ovqat hazm
qilish bilan shug’ullanadi, oziq — ovqat, suv yoki havo bilan kiradigan zararli
moddalarning ko’pini zararsizlantiradi. Shuningdek metobolizm jarayonida katta rol
o‘ynaydi. Ichakdagi ovqat hazm qilishda ishtirok etuvchi safro jigar va yog‘on ichak
harakatini rag’batlantiradi. Barcha zarur oziq moddalar jigar orqali o’tadi va qayta
ishlanadi. Bundan tashqari jigar qonga aralashadi, ko‘p plazma oqsillarini sintezlaydi.
Jigar qon halok yoki shok paytida qon tomirlariga tashlanishi mumkin bo‘lgan katta
miqdordagi qon uchun depo vazifasini bajaradi. Zamonaviy dunyoda inson ifloslangan
muhitning salbiy oqibatlariga duch keladi va tez — tez stressli sharoitlarda mehnat
qilishi kerak va inson sog’ligini butunlay unutadi. Fuqarolar tomonidan sotib olingan
oziq-ovqat mahsulotlari ko‘pincha pestitsitlar, nitratlar, insektitsitlar, zararli
konservantlar va bo’yoqlar, og’ir metall tuzlari va boshqa toksik moddalarni o‘z ichiga
oladi. Bundan tashqari nazoratsiz dori–darmonlar, doimiy stress, depressiya, yomon
odatlardan voz kechmaslik, uyqu va noto‘g‘ri ovqatlanish tananing himoya
funktsiyasiga salbiy ta’sir qiladi va jigar yomonlashadi. Jigar tanadagi tabiiy filtir
vazifasini bajaradi.
Jigar — inson tanasining muhim ichki a'zosi bo‘lib, kasalliklarga moyil organ
hisoblanadi. 19 aprelda nishonlangan Butunjahon jigar kuni munosabati bilan biz
ushbu muhim organning kasallanish sabablari, xastalik alomatlari va ularning oldini
olish choralari xususida bilib olganimiz maqsadga muvofiqdir.
Jigar insonning kattaligi jihatidan ikkinchi eng yirik ichki organidir. U ovqat
hazm qilish tizimida muhim o‘rin tutadi. Biz iste'mol qilayotgan barcha narsa, hatto
dori-darmonlar ham jigar orqali o‘tadi.
U infeksiyalarga qarshi kurashadi, qondagi qand miqdorini me'yorlashtiradi, zaharli
moddalarni yo‘qotadi, xolesterinni nazorat qiladi, oqsillar, ovqat hazm qilishda yordam
beradigan o‘t suyuqligini ishlab chiqadi. Inson jigarsiz yashay olmaydi, ammo hayot
uchun muhim bo‘lgan organni, ehtiyot choralari ko‘rilmasa, osonlik bilan zararlash
mumkin.
Shu o‘rinda ta'kidlash joizki, jigarning zararlanganini bildiruvchi alomatlar juda
kech seziladi. Gepatitning A, V, S turlari, jigar saratoni va sirrozi noto‘g‘ri turmush
tarzi, haddan ortiq alkogol va giyohvand moddalar iste'mol qilish, uzoq vaqt
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
204
Synapses:
Insights Across the Disciplines
mobaynida zararli taomni yeyish, ko‘p o‘tirish va jismoniy yuklamalarning mavjud
emasligidan kelib chiqadi.
Hozirgi vaqtda, afsuski, jiddiy zararlangan jigarni tiklay oladigan malham
mavjud emas. Shu sababli ushbu ko‘p vazifalarni bajaradigan a'zo va o‘t pufagi haqida
oldindan qayg‘urish zarur. Jigar yetishmovchiligi ro‘y bergan holatda, undan
qutulishning birdan bir yo‘li, yangi jigarni ko‘chirib o‘tkazishdir.
Shunday ekan, o‘z jigaringizni tushunish va u haqda qayg‘urish lozim. Jigar
kasalliklari sabablari turlicha, irsiy yoki orttirilgan bo‘lishi mumkin:
Xususan, Nosog‘lom turmush tarzi va ovqatlanish
• A, V va S yuqumli gepatit kasalliklari
• Katta miqdorda alkogol ichish va xolesterini yuqori taomni ko‘p tanovul qilish
• Ikkinchi turdagi qandli diabet bilan bog‘liq vaznning haddan ortiq og‘irligi
• Semizlik
Jigar kasalliklari va saratoni alomatlari esa quyidagilardir:
• Ko‘ngil aynishi va qayt qilish
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
205
Synapses:
Insights Across the Disciplines
• Kutilmaganda vazn yo‘qotish
• Ishtaha yo‘qolishi yoki ozgina taomdan so‘ng to‘yish hissi paydo bo‘lishi
• Umumiy zaiflik va charchoq alomatlari
• Qorin bo‘shlig‘ining yuqori qismida og‘riq (o‘ng tomoni yoki o‘ng kurak
ostida)
• Jigarning kattalashishi (gepatomegaliya)
• Qorataloqning kattalashishi
• Qorinda suyuqlik to‘planishi (astsit)
Shunday ekan, jigarim sog‘lom bo‘lsin desangiz, quyidagi profilaktika choralari
va maslahatlarga amal qiling:
• Sog‘lom turmush kechiring va muvozanatli parhezga rioya qiling.
• Taomingizda barcha mahsulotlar: yormalar, oqsillar, sutli mahsulotlar,
sabzavotlar, mevalar va yog‘lar bo‘lsin. Bargli sabzavotlar, brokkoli, rangli karam,
sabzi, oddiy karam, olma va yong‘oqlarni ham unutmang.
• Yangi mevalar va sabzavotlar, kam yanchilgan bug‘doy noni, guruch va boshqa
yormali mahsulotlarni ko‘proq tanovul qiling.
• Qon quyishga to‘g‘ri kelsa, A, V yoki S gepatitidan zararlanib qolishdan
ehtiyot bo‘ling.
• Shaxsiy tozalikka rioya qiling, hojatdan so‘ng, qo‘lingizni albatta yuving.
• Safarga chiqqaningizda to‘g‘ri kelgan suvni ichmang.
• Alkogol, tamaki v giyohvandlardan voz keching.
• Doimiy ravishda jismoniy mashqlar qiling.
Maslahatlarga amal qilib, doimo sog‘lom bo‘lishingizga tilakdoshmiz.
Har safar inson tanasining biron-bir aʼzosi, uning tuzilishi va faoliyatini
oʻrganganimizda, uning moʻjiza ekaniga tan beramiz. Jigar ham bundan mustasno
emas. Bu tanadagi eng katta bez boʻlib, ogʻirligi boʻyicha miyadan keyingi eng ogʻir
aʼzodir. Inson jigarining oʻrtacha vazni taxminan bir kilogrammni tashkil qiladi.
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
206
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Oʻz vazifasini bajarishi uchun jigar shunday katta boʻlishi ham kerak. U ovqatni
hazm qilish uchun meʼda shirasini ishlab chiqaradigan, ichakdan keladigan barcha
ozuqaga (yogʻlardan tashqari) kimyoviy ishlov beradigan filtrdir. Jigar ichakda hazm
qilingan ovqatni oʻzlashtiradigan, qon bilan toʻldirilgan shimgichga oʻxshaydi.
Jigarda ozuqa bilan “qayta ishlash” deb atash mumkin boʻlgan narsa sodir
boʻladi. Begona oqsil inson oqsiliga aylantiriladi. Bundan tashqari, jigar ovqatni
zaharlardan tozalaydi. Tanaga nikotin va kofein tushganda, jigar bu “zaharni” zararsiz
birikmalarga aylantiradi. Shuningdek, jigar hujayralari tanaga tushishi mumkin boʻlgan
batsillalarni yoʻq qiladi.
Jigar ichak va yurak oʻrtasida joylashgani sababli biz ichadigan suyuqliklarga
nisbatan toʻgʻon vazifasini bajaradi. Koʻp miqdorda suyuqlik ichilganda, jigar tezda
kattalashadi. Jigar hujayralari safro deb ataladigan ovqat hazm qilish suyuqligini ishlab
chiqaradi. Safroning vazifalaridan biri yogʻlarni eritishdir. Bunda u hazm qilingan
ovqat tarkibidagi yogʻning katta zarralarini juda kichik zarrachalarga boʻlib, tanaga
yogʻlarni oʻzlashtirish imkonini beradi.
Darhol muhimidan boshlaymiz. Agar siz muntazam ravishda yoqimsiz —
zirqirab turuvchi, spazmatik, og‘riq beruvchi — noxush tuyg‘uni his qilsangiz, buni
zudlik bilan gepatolog, gastroenterolog yoki hech bo‘lmaganda terapevt ko‘rigiga
borishga turtki deb biling. Sabablarini tushuntiramiz.
Quyidagi suratda jigar tasvirlangan. Qo‘lingizni o‘ng biqiningizga qo‘ying, bu
holatda kaftingiz qovurg‘ani yopib, barmoqlar kindik tomon yo‘nalgan holatda
qovurg‘a ostida tuting — siz uni topdingiz.
Jigar juda yomon holatda bo‘lsa ham o‘z-o‘zidan og‘rishi mumkin emas: unda
og‘riq beruvchi retseptorlar yo‘q. Odatda ko‘ngilsiz holatlar faqatgina u yoki bu
kasallik yetarlicha avj olganda paydo bo‘la boshlaydi. Jigar shishadi, kattalashadi va
o‘zini o‘rab turuvchi qobiq (kapsula) devorlariga bosim o‘tkaza boshlaydi. Kapsulada
asabiy xotima vujudga keladi — shunday qilib og‘irlik yoki og‘riqlar boshlanadi.
Jigar faoliyatidagi kamchiliklar qancha erta aniqlansa, tiklash jarayoni ham
shuncha oson kechadi. Shuning uchun boshqa — bevosita va bilvosita — alomatlarni
bilish muhim. Bir vaqtda bir nechtasi paydo bo‘lishi esa iloji boricha tibbiy soha
vakillariga murojaat qilish kerakligidan ogohlantiradi.
Tez holdan toyish, uzoq vaqt — kunlab yoki hafta davomida besabab charchash;
Parhezda va hayot tarzida o‘zgarishlarsiz tana vazni kamayishi;
SYNAPSES:
Insights Across the
Disciplines
Volume 2, Issue 2
207
Synapses:
Insights Across the Disciplines
Doimiy ko‘ngil aynishi, bosh aylanishi;
Ishtaha yo‘qolishi, og‘izda achchiq maza saqlanishi;
To‘piq qismida muntazam paydo bo‘luvchi shishlar;
Qorin shishishi holati ko‘payishi;
Noma'lum sabab bilan boshlangan qichishishning kuchayishi — tananing har
qanday qismida kuzatilishi mumkin: yelka-bel sohasida, ko‘krak qafasi atrofida,
qo‘lda, oyoqda.
Agar yuqoridagi alomatlari siydik rangi to‘q, axlat rangi och tusga kirishi, teri
va ko‘z olmasi sarg‘ayishi, qorin sohasida birdan ta'sirchanlik kuchayishi (og‘riq
zo‘rayishi) va yumshashi sodir bo‘lganda shifokorga zudlik bilan murojaat qilish
kerak.
Xulosa
Xulosa qilib shuni aytish kerakki organizm uchun jigarning muhimligini
ko'rishimiz mumkin. Jigar inson organizmida himoya vazifasini bajaradi. Uni zararli
va turli xildagi odatlar, kasalliklardan saqlashimiz lozim. Albatta bularni bajarish
uchun yuqorida keltirganimizday har bir inson shaxsiy gigiyenaga e'tiborini qaratishi
kerak. Shuning sog'lom ovqatlanish va muvozanatli parhezga e'tibor qaratish kerak.
Inson ixtiyotkor bo'lishi bilan o'z sog'lig'iga zarar keltirishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
2.
Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005)
maʼlumotlaridan foydalanilgan.
3.
https://moluch.ru/archive/352/78210/
4.
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Jigar
5.
https://sinaps.uz/bilasizmi/15545/
6.
https://kun.uz/news/2019/09/01/jigar-nega-ogriydi-va-nima-qilish-kerak
