SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
161
TIL – MILLAT RUHI VA TAFAKKURINING ASOSIY IFODASI
SIFATIDA
Jumamuratova Ruxshona
Nukus davlat pedagogika instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15803544
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tilning millat hayotidagi o‘rni, uning milliy
tafakkur va ruhiyatni shakllantirishdagi beqiyos roli, madaniyat va tarix bilan
bog‘liqligi, globallashuv davrida ona tiliga tahdidlar, hamda o‘zbek tilining
asrash va rivojlantirish yo‘llari haqida fikr yuritiladi. Tilning oddiy muloqot
vositasi emas, balki milliy ong va qadriyatlar timsoli ekani asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar:
Ona tili, milliy tafakkur, ruhiyat, tarixiy xotira, til siyosati, til
madaniyati, globallashuv, o‘zlikni anglash.
Til har bir xalqning o‘zligini belgilovchi, uning tarixiy, madaniy va ma’naviy
taraqqiyotini ifodalovchi eng muhim hodisadir. Til bor joyda xalq, millat,
madaniyat yashaydi. Til yo‘qolsa, millat ham o‘zligini yo‘qotadi. Zero, til faqat
aloqa vositasi emas, u xalqning qalbi, ruhi va tafakkurining eng teran
qatlamlarini aks ettiruvchi ma’naviy boylikdir. Shu sababli ham ona tilini asrab-
avaylash, uni sevish, unga xizmat qilish – bu har bir ongli fuqaroning, ayniqsa
yosh avlodning muqaddas burchidir. Aynan til orqali inson dunyoni idrok etadi,
fikrini shakllantiradi, uni ifoda etadi va boshqa insonlar bilan muloqotga
kirishadi. Har qanday ijtimoiy ong shakllari – din, fan, san’at, falsafa – aynan til
orqali shakllanadi va jamiyatga yetkaziladi. Shu jihatdan til milliy tafakkurning
asosiy vositasi va tashuvchisi sifatida millat ruhining tirik ifodasidir.
Har bir xalq o‘z tarixiy taraqqiyoti davomida o‘ziga xos dunyoqarash,
turmush tarzini yaratadi. Bu dunyoqarashning ifodasi esa eng avvalo til orqali
namoyon bo‘ladi. O‘zbek tilidagi xalq maqollari, matallar, ertaklar, dostonlar,
qo‘shiqlar va she’riy misralar xalq tafakkurining eng nafis namunasidir. Misol
uchun, “El bilan maslahat – elga davlat”, “Odam bolasi – el ichida ulug‘” kabi
iboralar xalqning ijtimoiy ongini, jamiyatda insonning tutgan o‘rni va qadriyatlar
tizimini til orqali aks ettiradi. Shuningdek, o‘zbek tilidagi so‘zlarning ichki
ma’nosi, ularning fonetik tovush ranglari, badiiy obrazlar yaratish imkoniyati
tilning milliy tafakkur bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatadi. Shu sababli ham tilga
yengil qarash, uni zaruratga binoan emas, balki majburiyat sifatida ishlatish
milliy qadriyatlarning yemirilishiga olib keladi.
Globallashuv sharoitida ko‘plab tillar, ayniqsa, milliy tillar o‘z mavqeini
yo‘qotish xavfi ostida turibdi. Dunyo bo‘yicha har ikki haftada bitta til
yo‘qolayotgani haqidagi ma’lumotlar barchamizni jiddiy o‘ylantirishi kerak. Tilni
saqlash va rivojlantirish uchun uni nafaqat rasmiy hujjatlarda, balki kundalik
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
162
hayotda, oilada, ta’limda, ommaviy axborot vositalarida, internetda faol va to‘g‘ri
ishlatish zarur. Xususan, yoshlar tilini asrash, ularda ona tiliga nisbatan g‘urur va
hurmat tuyg‘usini shakllantirish zamonaviy til siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi lozim. Chunki bugun ona tiliga befarqlik bilan
qaragan avlod ertaga o‘z millatini ham tan olmasligi mumkin.
1
Til shunchaki aloqa vositasi emas, balki tarixiy xotiradir. Har bir so‘z, har
bir ibora xalqning o‘tmishini, bosib o‘tgan yo‘lini eslatadi. Masalan, o‘zbek
tilidagi “xalq”, “vatan”, “ozodlik”, “millat”, “e’tiqod” kabi so‘zlar ko‘p ming yillik
tarixiy tajribaning mahsulidir. Bu so‘zlar insonning qalbida iliqlik, iftixor, sharaf
tuyg‘ularini uyg‘otadi. Shuningdek, til – bu madaniyat manbai. Adabiyot, san’at,
teatr, kinematografiya, hatto texnologik sohalarning ham rivojlanishi til bilan
chambarchas bog‘liq. Til bor joyda ijod bor, til boy bo‘lsa, millat ham kuchli
bo‘ladi.
O‘zbekistonda davlat tilining maqomi mustahkamlanib borayotgani, so‘nggi
yillarda tilga oid qonunlar va dasturlar asosida turli islohotlar amalga
oshirilayotgani quvonarli hol. Lekin bu islohotlar real hayotda, odamlar ongida,
kundalik nutqida ham o‘z ifodasini topishi kerak. Tilga bo‘lgan hurmat
shunchaki tashqi ko‘rsatkich bilan emas, balki ichki ehtiyoj bilan yuzaga chiqishi
zarur. Buning uchun esa oilada, bog‘chada, maktabda, OAVda ona tilining
jozibasini oshiradigan, uni qadrlashga undaydigan muhit shakllantirilishi lozim.
Xulosa qilib aytganda, til – bu millatning ruhi va tafakkurining jonli
ko‘zgusidir. Tilni sevish – bu millatni sevish demakdir. Har bir o‘zbek farzandi
o‘z tilida bemalol va go‘zal ifoda qila olishi, u bilan faxrlanishi, uni
rivojlantirishga hissa qo‘shishi kerak. Zero, tilimiz boy, go‘zal va keng
imkoniyatlarga ega. Uni asrash, boyitish va kelajak avlodga yetkazish – bizning
tarixiy va ma’naviy burchimizdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Yusupova L. Til va jamiyat: tilning ijtimoiy funksiyalari. – Toshkent:
Ma’naviyat, 2017.
2.
Rasulov M., Moydinov M. Nutq madaniyati va notiqlik san’ati. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2019.
3.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
1
Yo‘ldoshev Q. Zamonaviy o‘zbek tilining dolzarb masalalari. – Toshkent: Fan, 2020. –B. 78.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
163
4.
“O‘zbekiston Respublikasining davlat tili haqida”gi qonun. – 1989; yangi
tahrir – 2019.
5.
Yo‘ldoshev Q. Zamonaviy o‘zbek tilining dolzarb masalalari. – Toshkent:
Fan, 2020.
