SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
154
AVTOBUS MARSHRUTLARIDAGI YO’LOVCHILAR OQIMLARINI
O’RGANISH.
Buranov S.B.
Katta o’qituvchi
Turayev O.U.
talaba
Тошкент архитектура-қурилиш унверситети
https://doi.org/10.5281/zenodo.15797533
Annotatsiya.
Maqolada shahar aholisining transportga bo’lgan
ehtiyojlarini tavsiflash, yo’lovchilarni tashish sharoitlarini tizimli tahlil qilish,
yo’nalishlarda avtobuslar harakatini tashkil etishning oqilona tizimini ishlab
chiqish masalasi qaralgan.
Аннотация.
В статье рассматриваются вопросы описания
потребностей городского населения в транспорте, системного анализа
условий перевозки пассажиров и разработки рациональной системы
организации движения автобусов по маршрутам.
Annotation.
The article discusses the description of urban residents'
transport needs, a systematic analysis of passenger transportation conditions,
and the development of a rational system for organizing bus movement along
routes.
Tayanch so‘zlar:
Transport tarmog‘i, yo’lovchilar oqimi, tashish hajmi,
yo’lovchi tashish, yo’l harakati, yo’lovchilar almashinuvi, avtobus marshruti.
Ключевые слова:
Транспортная сеть, пассажиропоток, объём
перевозок, перевозка пассажиров, дорожное движение, пассажирообмен,
автобусный маршрут.
Keywords:
Transport network, passenger flow, volume of transportation,
passenger transportation, road traffic, passenger exchange, bus route.
Kirish qismi
. Shaharlar ishlab chiqarish zonalari, yashash tumanlari,
ijtimoiy va madaniy muassasalar tarmog‘i, maishiy xizmat ko‘rsatish
korxonalari, transport, muhandislik infratuzilmasi va energetikani o‘z ichiga
olgan ratsional va kompleks tashkil topgan tuzilma bo‘lishi kerak. Bular
odamlarning mehnat, turmush va dam olishlari uchun eng yaxshi shart-
sharoitlarni ta'minlaydi.
Transport tarmog‘i esa shaharning hududiy rejalashtirish asosini tashkil
qiladi. Shaharlar uzluksiz rivojlanadi: aholi soni va shahar hududi kattalashadi.
Kichik shaharlarda aholining transport bilan ta’minlanishi nisbatan oson
bo‘lsada, yirik shaharlarda bu ancha murakkablashadi.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
155
Katta shaharlarda nafaqat aholining o‘sishi bilan harakatlar soni ortadi,
balki har bir yo‘lovchining safar masofasi ham uzoqlashadi. Shuningdek,
aholining transportdagi harakatchanligi — ya’ni bir shaharlik tomonidan yil
davomida amalga oshiriladigan o‘rtacha safarlar soni ham ortadi.
Shunday qilib, shahar kengaygani sari yo‘lovchi transportining ish hajmi
ham oshadi va transport tizimlariga qo‘yiladigan talablar ham o‘sadi: ularning
imkoniyati, harakat tezligi va muntazamligi tobora muhim bo‘lib boradi.
Asosiy qismi.
Shahar aholisining transportga bo’lgan ehtiyojlarini
tavsiflash, yo’lovchilarni tashish sharoitlarini tizimli tahlil qilish, yo’nalishlarda
avtobuslar harakatini tashkil etishning oqilona tizimini ishlab chiqish va joriy
etish uchun quyidagi ma’lumotlarga ega bo’lish kerak:
- yo’lovchilar oqimi
– ma’lum bir vaqtning o’zida bir yo’nalishda
haqiqatda sayohat qilgan yo’lovchilar soni. Yo’lovchi oqimlari har bir vaqt
oralig’ida (soat, sutka) harakat yo’nalishlari bo’yicha shahar transport
tarmog’ining yukini tavsiflaydi;
- yo’lovchilar almashinuvi
– yo’nalish bo’ylab to’xtash punktlarida
yo’lovchilarni almashtirish (kelayotgan va ketayotgan yo’lovchilar soni);
korrespondensiyasi;
- yo’lovchi qatnovlarining yozishmalari
- tashilgan yo’lovchilarning
qatnovlarini ularning jo’nash va belgilangan joyga yetib kelishning boshlang’ich
va yakuniy nuqtalari o’rtasida taqsimlash. Safarlarning muvofiqligi yo’lovchilar
oqimining shakllanish nuqtalarini, qatnovlarning asosiy yo’nalishlarini vaqtida
va yo’lovchilarning ommaviy chiqish nuqtalarini belgilashga imkon beradi;
-tashish hajmi
– avtobuslarda alohida yo’nalishlar bo’yicha va umuman
shahar bo’ylab maʼlum vaqt (kun, oy, yil) tashilgan (tashilishi rejalashtirilgan)
yo’lovchilarning umumiy soni;
- yo’lovchi qatnovining masofasi
- avtobusga dastlabki kirish (o‘tirish)
punkti va ushbu yo’nalish bo’yicha yo’lovchining avtobusdan oxirgi chiqish
nuqtasi orasidagi masofa;
- yo’lovchi tashish
- ikki yo’nalishdagi avtobuslarda yoki ikki yoki undan
ortiq turdagi shahar yo’lovchi transportida o’z manziliga ketayotgan yo’lovchilar
ulushini belgilaydi.
Avtobuslar harakatini oqilona tashkil etish masalalarini hal qilishda
transportni boshqarish xizmati va avtotransport korxonalarining ekspluatatsiya
bo’limlari zarur davriy ma’lumotlarga ega bo’lishi kerak. Tizimli tahlil qilingan
ma’lumotlar tashish jarayonini tashkil etishni asoslash, harakat tarkibidan
samarali foydalanish va yo’lovchilarga yuqori darajada xizmat ko’rsatishni
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
156
ta’minlashning dastlabki asosi hisoblanadi. Transport ehtiyojlari to’g’risida
ma’lumot olish uchun yo’lovchilar oqimini o’rganishning turli usullari
qo’llaniladi, ularni bir qator xususiyatlarga ko’ra tasniflash mumkin. O’rganilgan
davrning davomiyligiga qarab, so’rovlar tizimli va bir martalik bo’linadi. Tizimli
tekshiruvlar har kuni ekspluatatsiya xizmatining chiziqli ishchilari tomonidan
butun harakat davri davomida amalga oshiriladi. Bir martalik so’rovlar -
belgilangan maqsadlar bilan belgilanadigan ma’lum bir dastur bo’yicha qisqa
muddatli so’rovlar. Transport tarmog’ining qamroviga qarab, doimiy va tanlab
olib boriladigan so’rovlar farqlanadi. Uzluksiz tekshiruvlar bir vaqtning o’zida
xizmat ko'rsatilayotgan aholi punkti yoki hududining butun transport
tarmog’ida amalga oshiriladi. Ular ko’p sonli nazoratchilar va buxgalterlarni
talab qiladi. Tekshiruvlar natijalariga ko’ra transport tarmog’ining faoliyati,
masalan, uni rivojlantirish yo’nalishlari, turli transport turlarining ishini
muvofiqlashtirish, yo’nalishlar sxemasiga o’zgartirishlar kiritish, yo’lovchilar
oqimining sig’imiga muvofiq transport turlarini tanlash kabi qarorlar qabul
qilinadi. Mahalliy, xususiy, torroq va aniqroq muammolarni hal qilish uchun
alohida yo’l harakati zonalarida, ziddiyatli nuqtalarda yoki ma’lum
marshrutlarda tanlangan so’rovlar o’tkaziladi.
Biz tadqiqotimizda so’rovning vizual usulidan foydalanamiz. Kotiblar
shartli ball tizimidan foydalangan holda avtobuslarning bandligini vizual tarzda
aniqlaydi va bu ma’lumotlar maxsus jadvallarga kiritiladi. Ballar jadvalga
avtobusning markasi va modeliga qarab kiritiladi. O’tirgan sayohat uchun
o’rindiqlar sonini va ma’lum bir rusumdagi avtobusning sig’imini bilib, biz
punktlardan sayohat qilayotgan yo’lovchilar sonini bilishimiz mumkin. Bu usul
ko’proq namunaviy so’rovlarda qo’llaniladi.
O’rganilayotgan marshrut bo’ylab harakatlanadigan avtobuslarning soni
va markasidan kelib chiqib, tadqiqot materiallarini qayta ishlash uchun
hisoblagichlar va blankalar sonini aniqlashtramiz (1-jadval).
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
157
1-jadval
(Nomi)
Marshrut N
(Marshrut nomi)
O‘lchash kuni
Xafta kuni
№
Bekat nomi
B
ek
at
ga
ke
lg
an
vaqt
i
Yo‘lovchilar soni
Jami
1-eshik 2-eshik 3-eshik
ch
iqd
i
tu
sh
di
ch
iqd
i
tu
sh
di
ch
iqd
i
tu
sh
di
ch
iqd
i
tu
sh
di
Avt
ob
usd
a qold
i
Yuqoridagilardan foydalangan holda vizual usulidan foydalanib Toshkent
shahridagi 51-avtobus marshrutni tadqiqot obyekti sifatida urganib chiqamiz
(2-jadval boorish; 3-jadval qaytish).
2-jadval
(Nomi)
Marshrut N 51 borish
(Marshrut nomi) Yunusobod 6-daxa
O‘lchash kuni 2.04.2025y
Xafta kuni Chorshanba
№
Bekat nomi
Bekatg
a
kel
gan
vaq
ti
Yo‘lovchilar soni
Jami
1-eshik 2-eshik 3-eshik
ch
iq
di
tushdi
ch
iq
di
tushdi
ch
iq
di
tushdi
ch
iq
di
tushdi
A
vtob
usd
a
qoldi
1
Beshyog‘och maydoni
11:47 4
0
1
0
9
0
14 0
14
2
Zags
11:49 2
0
3
1
0
1
5
2
17
3
Xalqlar do‘stligi metrosi
11:50 2
0
2
0
6
0
10 0
27
4
O‘zbekiston metrosi
11:53 0
0
1
0
2
0
3
0
30
5
Paxtakor stadioni
11:54 0
0
1
0
0
0
1
0
31
6
Ko‘rgazma Zali
11:55 0
0
0
4
0
0
0
4
27
7
Sum toshkent
11:57 2
0
2
1
1
2
5
3
29
8
Foton zavodi
12:02 2
0
2
0
2
0
6
0
35
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
158
9
Shahar hokimligi
12:03 0
0
0
2
1
0
1
2
34
10 Dedeman mehmonxonasi
12:05 0
0
0
0
0
0
0
0
34
11 Oloy Bozori
12:07 2
2
7
5
3
1
12 8
38
12 Yulduz fabrikasi
12:08 0
3
1
1
1
2
2
6
34
13 Yunusobot Xokimyat
12:12 1
0
3
1
11 0
15 1
48
14 Geologik qidiruv
12:14 0
0
2
0
0
0
2
0
50
15 Akva bog‘i
12:15 0
0
1
3
0
0
1
3
48
16 TATU
12:17 0
0
0
0
0
0
0
0
48
17 Shaxriston ko‘chasi
12:20 4
0
6
1
2
2
12 3
57
18 Shaxriston metro
12:21 1
2
1
0
1
1
3
3
57
19 Yunusobot 2-daxa
12:23 0
0
1
1
0
0
1
1
57
20 Yunusobod dehqon bozori
12:24 1
2
1
11 3
9
5
22 40
21 Mebel do‘koni
12:28 2
0
2
0
0
0
4
0
44
22 Yunusobod dehqon bozori
12:29 0
0
6
2
0
1
6
3
47
23 Savdo markazi
12:31 0
0
1
1
2
4
3
5
45
24 Yunusobod 4-daxa
12:33 0
2
0
3
1
5
1
10 36
25 220-chi sonli maktab
12:34 0
3
0
8
0
2
0
13 23
26 Dom bita
12:36 0
2
0
9
0
2
0
13 10
27 Yunusobod 6-daxa
12:37 0
4
0
5
0
1
0
10 0
3-jadval
(Nomi)
Marshrut N 51 qaytish
(Marshrut nomi) Beshyog‘och maydoni
O‘lchash kuni 2.04.2025y
Xafta kuni Chorshanba
№
Bekat nomi
Bekatg
a kelg
an
v
aq
ti
Yo‘lovchilar soni
Jami
1-eshik 2-eshik 3-eshik
ch
iq
di
tushdi
ch
iq
di
tushdi
ch
iq
di
tushdi
ch
iq
di
tushdi
A
vtob
usd
a q
oldi
1
Yunusobod 6-daxa
10:59 4
0
3
0
0
0
7
0
7
2
Dom bыta
11:02 3
0
2
0
5
0
10 0
17
3
220-chi sonli maktab
11:03 3
0
11 0
7
0
21 0
38
4
Yunusobod 4-daxa
11:06 1
0
2
0
1
0
4
0
42
5
Savdo markazi
11:07 0
0
6
0
5
0
11 0
53
6
Yunusobod dehqon bozori
11:09 5
0
4
4
3
0
12 4
61
7
Yunusobot 2-daxa
11:10 0
0
4
2
0
4
4
6
59
8
Shaxriston metro
11:12 0
2
2
4
0
0
2
6
55
9
Shaxriston ko‘chasi
11:14 0
0
2
5
1
3
3
8
50
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
159
10 TATU
11:16 0
1
0
0
0
0
0
1
49
11 Akva bog‘i
11:17 0
0
0
0
0
2
0
2
47
12 Geologik qidiruv
11:19 0
0
2
5
0
1
2
6
43
13 Yunusobot Xokimyat
11:20 0
2
1
2
2
1
3
5
41
14 Qiyot 5-daxa
11:24 0
1
1
4
1
1
2
6
37
15 Oloy Bozori
11:25 0
1
4
4
0
2
4
7
34
16 Markaziy ofitserlar uyi
11:28 1
2
0
3
0
0
1
5
30
17 Shahar hokimligi
11:30 0
0
0
1
0
1
0
2
28
18 Foton zavodi
11:31 0
1
0
0
0
0
0
1
27
19 Sum toshkent
11:33 0
2
0
1
0
1
0
4
23
20 Paxtakor stadioni
11:35 0
0
0
1
0
1
0
2
21
21 O‘zbekiston metrosi
11:37 0
1
0
3
0
1
0
5
16
22 Xumo arena
11:38 0
0
1
0
0
0
1
0
17
23 Beshyog‘och maydoni
11:39 0
4
0
10 0
3
0
17 0
51-marshrut avtobusining yo’nalish xaritasi
2,3-jadvallarga muvofiq 51-avtobus yo’nalishning gistagrammasini tuzib olamiz.
Borish Qaytish
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
160
Ushbu gistagramma shuni ko’rsatadiki
Shaxriston metro bekati va Yunusobod
dehqon bozori bekati oraliqlarida yuqori yuklanganlikni ko’rishimiz mumkin.
Adabiyotlar:
1.
Мартяхин Д.С. Расчет пропускной способности городских
транспортных развязок. «Организация и безопасность дорожного
движения в крупных городах» сборник докладов восьмой международной
конференций. Санкт-Петербург, 18-19 сентября 2008 г.
2.
О.В. Алексеева “ПАССАЖИРСКИЕ ПЕРЕВОЗКИ” Методические
указания Екатеринбург 2023.
