SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
87
SHARQ UYG‘ONISH DAVRI O‘RTA OSIYO XALQLARI MUSIQA
MADANIYATI TARIXI
Shodiyeva Shahinabonu Shoirjon qizi
Farg‘ona davlat universiteti
Pedagogika-psixologiya va san’atshunoslik fakulteti
“Musiqa ta’limi va madaniyati” kafedrasi
2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15773256
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘rta Osiyo xalqlarining musiqa madaniyati
tarixiga doir qadimiy yozma manbalar va arxeologlari tomonidan topilgan
yodgorliklar va shu xalqlarning yuksak madaniyatga ega bo‘lganliklari hamda
Sharq uyg‘onish davri xususida ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
, qadimiy yodgorliklar, risola, ensiklopediya, nazariya,
estetika,sharq, O‘rta Osiyo, arxeolog
Qadimiy madaniyat o‘choqlaridan biri — O‘rta Osiyoda yashagan xalqlar
jahon fani va madaniyati xazinasiga salmoqli hissa qo‘shganlar. Ular musiqa
madaniyati sohasida ham juda boy va qadimiy merosga ega. O‘rta Osiyo
xalqlarining musiqa madaniyati tarixiga doir qadimiy yozma manbalar va
arxeologlari tomonidan topilgan yodgorliklar buning dalili bo‘ladi va shu
xalqlarning yuksak madaniyatga ega bo‘lganligini tasdiqlaydi. Lekin arab istilosi
davrida (VII—IX asrlar) boshqa madaniy yodgorliklar qatorida musiqaga doir
yozma manbalar ham kuydirilib, yo‘qotib yuborilgan. Shuning uchun O‘rta Osiyo
xalqlarining so‘nggi ming yillik madaniyati tarixiga oid yozma manbalargina
bizgacha yetib kelgan.
1
IX asrning ikkinchi yarmida Movarounnahr va Xurosonda
xalq ozodlik kurashining avj olishi, yerlik xalqlarning istilochilarga qattiq
qarshilik ko‘rsatishi va qo‘zg‘olonlari natijasida arab xalifaligi hukmronligi
ag‘darilib, mahalliy Tohiriylar va so‘ngra Somoniylar davlati barpo etildi. Bu
davrda fan, madaniyat va san’atning rivojlanishi uchun bir qator sharoit
yaratildi. O‘rta Osiyodan chiqqan qator olimlar xuddi shu davrlarda o‘rta asr fani
tarixida o‘zlarining ilmiy asarlari bilan jahonga mashhur bo‘ldilar. Fanning
boshqa sohalarida ham o‘lmas ilmiy asarlar yaratgan al-Forobiy, Ibn Sino, al-
Xorazmiy kabi ko‘pgina buyuk olimlar musiqa nazariyasi («Ilmi musiqiy»)
bo‘yicha ham ilmiy asarlar yaratdilar hamda Sharq musiqa fani taraqqiyoti
tarixida butun bir davr ochib berdilar. Bu olimlar Sharq xalqlarida qo‘llanilgan
musiqa nazariyasining yuzaga kelishida hal etuvchi rol o‘ynadilar.
Buyuk faylasuf-olim, o‘rta asr Sharq musiqa nazariyasining asoschilaridan
1
T.Ye.Solomonova. O‘zbek musiqasi tarixi. T. 1981.y.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
88
biri — Abu Nasr Muhammad al-Forobiy 871 yilda Sirdaryo yoqasidagi Forob
shahrida tug‘ilib, 950 yilda vafot etgan. U O‘rta Osiyo turkiy qabilalaridan
chiqqan bo‘lib, dastlabki ma’lumotni o‘z yurtida oladi. Durustgina bilim egasi
bo‘lgan al-Forobiy Bag‘dod, Damashq shaharlariga, so‘ngra Misrga boradi va u
yerlarda o‘z ma’lumotini oshiradi. Al-Forobiy ajoyib musiqachi va musiqa
nazariyachisi edi. U o‘z davrida mavjud bo‘lgan barcha musiqa asboblarida
chalardi. Kuylarni ayniqsa nay va tanburda katta mahorat bilan ijro etardi. Ba’zi
manbalarda ko‘rsatilishicha, al-Forobiy
q o n u n
asbobini ixtiro etgan, o‘sha
davrlarda mashhur bo‘lgan ud sozini takomillashtirishda juda katta ishlar olib
borgan.
Al-Forobiy falsafa, mantiq, matematika va boshqa fanlar bo‘yicha katta-
katta ilmiy asarlar yaratgan zamonasining yetuk olimlaridan edi. Musiqa ilmi esa
matematika fanlaridan biri hisoblanib, ularga arifmetika, geometriya,
astronomiya va musiqa ilmlari kirardi.
Al-Forobiy o‘zining musiqaga bag‘ishlangan risolalarida Sharq musiqa
nazariyasini asoslab berdi. Uning musiqa asarlari «Kitabul-musiqiy al-kabir»
(«Musiqaga doir katta kitob»), «Kitamu fil-musiqiy» («Musiqaning uslublari
haqida kitob»), «Qitabul-musiqiy» («Musiqa kitobi»), «Qitabun fi-ihsa’il — ulum»
(«Fanlar klassifikatsiyasiga doir kitob»)ning musiqaga bag‘ishlangan qismi,
«Kitabun fi-ixsa’il—iqa’» («Musiqa ritmlari — iqo‘ klassifikatsiyasi haqida
kitob
»
) va boshqalardir.
2
Al-Forobiy va o‘sha zamondagi boshqa olimlarning ilmiy-nazariy asarlari
zamonasi talablariga ko‘ra arab tilida yozilgan bo‘lib, Sharq musiqasi
nazariyasining tub masalalarini sharhlab beradi. Al-Forobiyning musiqa
nazariyasiga bag‘ishlangan kitoblari Sharqda bu haqda yozilgan asarlarning
eng mukammali va eng mashhurlaridan bo‘lib, o‘zidan so‘nggi davrlarda
yashab, ijod etgan musiqa olimlari kitoblarining yozilishida asos bo‘lib
xizmat qildi. Al-Forobiy yo‘lini davom ettirganlardan biri — Abu Ali ibn
Sino edi.
Abu Ali ibn Sino (980—1037) Buxoroga yaqin — Afshona qishlog‘ida
tug‘ilgan. U buyuk faylasuf, tabiatshunos, mashhur tabib, shu bilan birga ajoyib
musiqa nazariyachisi ham edi. Ibn Sinoning «Kitabush-shifa’» («Shifo kitobi»),
«Donishnoma» («Bilim kitobi»), «Risalatun fi-ilmil musiqiy» («Musiqiy ilmi
haqida risola») va boshqa kitoblarining musiqaga doir qismi al-Forobiy
asarlari qatorida jahon musiqa fani va madaniyati tarixida alohida
ahamiyatga ega.
2
I.Rajabov. Maqomlar masalasiga doir. T. 1963.y.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
89
Abu Ali ibn Sino musiqa haqida maxsus asarlar yozish bilangina
chegaralanmadi, balki u musiqa nazariyasiga bag‘ishlangan katta-katta
asarlarini tibbiyot kitoblariga ham kiritdi. Bu tasodifiy hol emas edi albatta.
Abu Ali ibn Sino o‘zining tibbiyotga oid o‘lmas asarlarida, musiqaning hissiy
ta’sir kuchiga katta baho bergani holda, ruhiy kasalliklarni davolashda uni
yuksak qadrladi. Xususan, Ibn Sinoning «Qonunu fit-tibb» kitobida bir necha
o‘rinda musiqa asarlarini ruhiy kasalliklarga «shifo dasturi» sifatida tavsiya
etiladi va uning shu kabi asarlarida musiqa nazariyasini sharhlab beradigan
alohida bo‘lim ajratiladi.
Uning «Qitabush-shifa’», «Qitabun-najat» («Najot kitobi») asarlari shular
jumlasidandir. Manbalarda sharh etilgan musiqaning ayrim nazariy
masalalarini taqqoslab ko‘rish shuni isbotlaydiki, Abu Ali ibn Sino o‘zining
musiqa haqidagi asarlarida al-Forobiyning musiqaviy-estetik qarashlarini
yanada rivojlantirdi va uni yuqori bosqichga ko‘tardi.
IX—X asr musiqa madaniyati tarixida O‘rta Osiyodan chiqqan buyuk olim
Abu Abdulloh Muhammad ibn Yusuf al-Kotib al-Xorazmiyning «Mafatixul-
ulum» («Ilmlar kaliti») ensiklopediyasining musiqa nazariyasiga bag‘ishlangan
qismi ham alohida o‘rin tutadi. Al-Xorazmiyning asari O‘rta Osiyo xalqlari fan va
madaniyati tarixini yoritishda muhim manbalardan biridir.
Sharq olimlari o‘zlarining ensiklopediya tarzida yozilgan kitoblarida,
dastlab musiqani falsafa fanlaridan biri deb hisoblaganlar, shu bilan birga,
falsafa fanlarining biri sifatida o‘z asarlariga kiritganlar. Bunda ular, shubhasiz,
musiqaning badiiy-estetik kuchi va ijtimoiy-tarbiyaviy rolini hisobga olgan
bo‘lsalar kerak.So‘nggi davrlarda esa musiqa ilmi matematika fanlarining biri
sifatida ensiklopediya tarzidagi kitoblarga kiritilgan edi.
Al-Kindiy (IX asr), al-Forobiy, Ibn Sino, al-Xorazmiy kabi mashhur
olimlarning asarlari ko‘p asrlar davomida Sharq xalqlari musiqa nazariyasini
sharxlab berishda asosiy manba bo‘lib xizmat etdi va so‘nggi davrlarda
yaratilgan musiqa risolalarining mazmunini aniqlab berdi. Al-Forobiy
zamonasidan boshlab, qariyb XV asrlargacha yozilgan musiqaga oid nazariy
risolalarning mavzui, mundarijasi (ularning ichki mazmunidagi ba’zi
tafovutlardan qat’iy nazar) bir-biriga juda ko‘p masalalarda yaqin turadi.
Musiqa nazariyasiga bag‘ishlab turli davrlarda yaratilgan bu risolalarda
ayrim masalalar yuzasidan ba’zi ixtiloflar mavjud. XIII asrning ulkan olimi
Safiuddin Abdulmo‘min al-Urmaviy, al-Forobiyning nazariy mulohazalarini ba’zi
masalalarda to‘g‘ri kelmasligini isbotlashga harakat qilgan edi. Bunday ixtiloflar
musiqa akustikasi, musiqa tovushi (savt
yoki nag‘ma), ritm (iqo‘) ta’rifida, ud
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
90
asbobidagi ayrim pardalarning o‘rnini aniklashda va boshqa masalalarda o‘z
ifodasini topgan. Bunday ixtiloflarda qariyb, uch asrdan ko‘proq davr
musiqasining tarixiy. taraqqiyoti jarayonida yuzaga kelgan o‘zgarishlar o‘z aksini
topdi.Sharq musiqa risolalarida qo‘yilgan masalalar xozirgi zamon boshlang‘ich
musiqa nazariyasiga yaqin turadi.Lekin, o‘rta asr musiqa risolalarida Sharq
xalqlari o‘tmish musiqasining amaliy tomonlari bilan bog‘liq bo‘lgan masalalar
ham borki, hozirgi zamon musiqa nazariyasida bular umuman uchramaydi. O‘rta
asr musiqa olimlari nazariy masalalarda ko‘proq al-Forobiy, ibn Sino asarlarida
berilgan ta’rifni asos qilib olganlar. Musiqa nazariyasi so‘nggi davrlarda yashab,
ijod etgan olimlar— Safiuddin Abdulmo‘min, Mahmud bin Ma’sud ash-Sheroziy
(XIII—XIV), Xo‘ja Abdulqodir Marog‘iy (XIV asr), («Jamiul-alxan», «Maqasidul-
alhan» risolalari avtori), al-Husayniy, Abdurahmon Jomiy (XV asr) va
boshqalarning asarlarida yanada rivojlantirilgan edi. Bu olimlarning musiqa
risolalarida maqom masalasi musiqa nazariyasining eng yirik va tub
masalalaridan biri sifatida qaraladi. Chunki musiqa nazariyasini sharhlab
berishdan maqsad uni jonli musiqa asarlari — maqomlar bilan bog‘lashdan
hamda musiqa amaliyotini umumlashtirib tushuntirib berishdan iborat edi.
3
Forobiy (taxallusi, to‘la nomi esa Abu Nasr Muhammad ibn Uzlug‘ Tarxon
Forobiy) — O‘rta asr Sharq musiqa madaniyatining eng yirik namoyandasi.
Fanda, Forobiyning hayoti va faoliyatiga doir aniq ma’lumotlar, afsuski, juda oz.
U 873 yilda Sirdaryoning Forob deb nomlanuvchi joyida tug‘ilgan (xozirgi
Qozog‘istonni Chimkent viloyati xududi). Forobiyning otasi, harbiy xizmatchilik
qilgan. Uning yoshligi o‘z vatanida o‘tgani va yigitlik chog‘larida Toshkent,
Buxoro va Samarqandda bo‘lgani, unda taxsil ko‘rgani ma’lum. Keyinchalik
Forobiy o‘z bilimini oshirish maqsadida xalifalikning madaniy markazi
Bog‘dodga qarab yo‘l olgan. U Eronning Isfaxon, Xamadon, Ray shaharlarida ham
bo‘lgan. Taxminan 940 yildan u Damashqda yashagan. Forobiy umrining keyingi
yillari esa Xalab (Aleppo) shahrida o‘tgan. U Sayfuldavla Xamdamiy huzurida
xizmat qilib, uning iltifotiga sazovar bo‘lgan.
Manbalarda ko‘rsatilishicha, u zabardast bastakor hamda ud, tanbur, g‘ijjak,
nay, chang va qonun asboblarining mohir ijrochisi bo‘lgan. Forobiy o‘tkir didli va
ajoyib musiqaviy qobiliyati tufayli O‘rta va Yaqin Sharqda yashovchi turli
xalqlarning musiqa madaniyati bilan yaqindan tanish bo‘lgan. Uning musiqaviy
qarashlarining shakllanishida, ayniqsa O‘rta Osiyo va Eron xalqlarining musiqa
merosi katta ta’sir ko‘rsatgan. Bu xalqlarning musiqa merosini ilmiy va amaliy
tomonlarini chuqur o‘zlashtirganligi Forobiyning asarlarida ma’lum bo‘ladi.
3
O.Matyaqubov. Og‘zaki an’anadagi professional musiqaga kirish. T. 1983.y
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
91
Forobiy musiqa ilmi va amaliyotida bab-baravar dong taratgan. Uning ijrochilik
va bastakorlik ijodi shu qadar yuksak cho‘qqilarga erishganki, xatto bu to‘g‘rida
xalq orasida ko‘plab afsonalar yuza kelgan. Afsonalarni birida Forobiyni soz
chalib, kuy ijro etib, odamlarni sarosimaga solganligi, gohida jo‘shqin kishilarni
homush ahvolga tushirib, ba’zan esa ziyraklarni uxlatib, shinavandalarni
hayratda qoldirganligi to‘g‘risida rivoyatlar mavjud. Ilmda esa, u olam-shumul
ahamiyatga molik asarlar bunyod etib, musiqashunoslik tarixida so‘nmas iz
qoldirgan.
Forobiy musiqaga oid ko‘p asarlar yozgan. Manbalarda uning «Ilmlar
klassifikatsiyasi» («Ixso al-ulum»), «Katta musiqa kitobi» («Kitob al-musiqa al-
kabir»), «Musiqaga kirish» («Mad-qal fi-l-musiqa»), «Ritmlar klassifikatsiyasi
kitobi» («Kitob ixsa al-iko‘») va boshqa ko‘plab asarlari tilga olinadi. Bu
asarlarning ayrimlari qo‘l yozma sifatida dunyoning turli kutubxonalarida
saqlanadi. Zamonaviy ilmga Forobiyning asosan, ikkita musiqa asari keng joriy
qilingan. Ular — «Ilmlar klassifikatsiyasi»ning musiqaga bag‘ishlangan bo‘limi va
«Katta musiqa kitobi»dir.
Musiqa ilmi masalalarining atroflicha va chuqur yoritilishi jihatidan o‘z
davrida tengsiz bo‘lgan «Katta musiqa kitobi» jahon fanining shoh
asarlaridandir. Forobiy bu asarida oldinlari boshqa fanlarning tarkibiy qismi
bo‘lgan musiqani, mustaqil ilm darajasiga ko‘targan.
«Katta musiqa kitobi»ning dunyoning turli kutubxonalarida saqlanadigan
bir necha nushalari ma’lum. Forobiy tavalludining 1100 yilligi munosabati bilan
arab olimlari Zakariyo Yusuf hamda Mahmud Dafniy tomonidan mavjud
qo‘lyozmalar asosida kitobning mukammal matni tayyorlanib, nashr qilindi.Bu
kitob musiqa olamida ko‘p asrlar davomida mashhur. O‘rta va Yaqin Sharq
musiqa fanida u doimo eng nodir va markaziy asarlardan biri bo‘lib, xizmat qilib
kelgan. Sharq musiqa ilmida Forobiy ijodi bilan aloqador bo‘lmagan biron-bir
ko‘zga ko‘ringan olimni topish qiyin .«Katta musiqa kitobi» Yevropada ham
anchadan buyon ma’lum. U dastlab XII asrda Zohid Guldislav tomonidan lotin
tiliga tarjima qilingan edi.
So‘nggi vaqtlarda «Katta musiqa kitobi» bir qancha zamonaviy tillarga
ham o‘girilgan. 1840 yilda nemis sharqshunosi Land kitobning cholg‘u
asboblarga oid qismini lotin tiliga tarjima qilgan. XX asrning 30 yillarida «Katta
musiqa kitobi» baron Rudolf D.Erlanje tomonidan fransuz tiliga to‘la tarjima
qilinib, «Arab musiqasi» to‘plamida chop etilgan.Ushbu tarjima orqali Forobiy
merosi Yevropaga keng joriy qilingan. «Katta musiqa kitobi»ning turli boblari
fors va turk tillarida ham nashr etilgan. Bu asar rus, o‘zbek va qozoq tillariga
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
92
qisman tarjima qilingan.
Asar muqaddimasida, Forobiyning ta’kidlashicha, «Katta musiqa kitobi»
ikki qismdan iborat bo‘lgan. Birinchisida ushbu ilmning nazariy va amaliy
asoslari yoritilgan bo‘lsa, ikkinchisi — o‘tmish olimlarining musiqa ilmidagi
«xatolariga» izohlar berishga qaratilgan. Kitobning ana shu so‘nggi qismi
bizgacha yetib kelmagan.
«Katta musiqa kitobi»ning hozirgacha saqlangan nushasining o‘zi ham
ikki qismdan iborat. Birinchisi — «Musiqa san’atiga kirish» («Madham sinaatu fi-
l-musiqa»), ikkinchisi — «Asosiy qism («Juzvi asl») deb nomlanadi. O‘z
navbatida «Musiqa san’atiga kirish» har biri ikki bobdan iborat bo‘lgan ikki
faslga ajratiladi. Asosiy qism esa birinchisi—ikki, ikkinchisi— uch, uchinchisi
ham uch bobdan iborat uch faslni tashkil qiladi. Shunday qilib, «Katta musiqa
kitobi» jami 12 bobdan iborat.
4
Yuqorida qayd etilganidek, Forobiy musiqa ilmini
nazariy va amaliy qismlarga ajratadi. Nazariy ilm musiqani asoslari (tub
qonunlari) va ularni o‘rganish uslublari haqida fikr yuritadi. Har qanday nazariy
ilmda insonning kamol topmog‘i uchun uch narsa kerak deydi:
1. Uning asoslarini egallash.
2. Shu fan asoslaridan kerakli natijalar chiqara bilish.
3. Shu fanga oid xato natijalarni topa olish, o‘zga olimlar fikrini chuqur tushuna
olish, ularning yomon fikrlaridan yaxshilik kashf eta bilish, yo‘l qo‘yilgan
xatolarni tuzata olish»—-deb yozadi «Katta musiqa kitobi»ning debochasida Fo-
robiy.Forobiy ilmu ta’lifning yuqorida zikr etilgan har bir kategoriyasini keng va
mukammal bayon qiladi. Ilmu ta’lif dastlabki tushuncha—tovushning musiqaviy
va fizik xususiyatlarini o‘rganishdan boshlanadi. Tovush — biron-bir qattiq yoki
yumshoq tananing tebranishidan xosil bo‘ladigan fizikaviy xodisa, deb
ta’riflanadi.
Keyinchalik tovushning akustik xususiyatlari, ya’ni tebranuvchi tananing
hajmi va tovush baland-pastligi o‘rtasidagi munosabatlar, turli cholg‘u asboblari
misolida ochib beriladi hamda ularning miqdorlarini matematik uslubda
ifodalash omillari tushuntiriladi. «Kuylar qasida va she’r bilan qiyoslanadi.
She’riyatda dastlabki element harflar bo‘lib, ulardan sabab, ularning
qo‘shilmasidan misra va baytlar hosil bo‘lgani kabi, kuylar tuzilishida ham
dastlabki va ikkinchi darajali elementlar borki, ulardan qasida va she’r bilan
solishtirilayotgan kuy kelib chiqadi. She’riyatdagi harflar vazifasini kuylarda
o‘taydigan narsa nag‘malardir»— deb yozadi Forobiy.
Demak, tovushdan kelib chiqadigan tushuncha — nag‘ma (musiqaviy
4
O.Matyaqubov. Maqomot. T. 2004. y.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
93
tovush, ton, parda)dir. Forobiy nag‘malarining past-balandlik sabablari,
mutanosiblik omillari va shu xususiyatlar orqali hissiyotga ta’sir ko‘rsatish
masalalari ustida mulohaza yuritadi (Forobiy. «Katta musiqa kitobi», Qohira,
1967 yilda chop qilingan). Bo‘d (interval) kategoriyasi ilm-u ta’lifning markaziy
tushunchalaridan hisoblanadi. Chunki, parda hali o‘zi, alohida kuy bo‘lagi bo‘la
olmaydi.
Intervallar hosil bo‘lishini Forobiy tebranadigan tananing hajmi va
miqdorini o‘lchash va yuzaga kelgan bo‘laklarni sonlar nisbatida ifodalash yo‘li
bilan tushuntiradi. Tovush baland-pastligini belgilovchi omillar turlichadir, torli
cholg‘ularda — torning uzunligi va yo‘g‘onligi, puflab ijro etiladigan asboblarda
havo tebranadigan tananing uzunligi, bo‘yi va eni. Ammo, bular orasida eng
muhimi uzunlikdir. Shuning uchun asosan uzunlik miqdori o‘lchanadi.
Shunday ekan, maqomlar haqidagi mulohazalarni bayon etishdan oldin
ularga bog‘liq bo‘lgan va qadimiy musiqa risolalarida sharh etilgan ba’zi
masalalar haqida qisqacha fikr yuritamiz. Bu masalalar maqomlarning nazariy
va amaliy tomonlarini va umuman sharq xalqlari jonli musiqa asarlarining
tashkil etadigan elementlarini ta’riflab beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
T.Ye.Solomonova. O‘zbek musiqasi tarixi. T. 1981.y.
2.
2. I.Rajabov. Maqomlar masalasiga doir. T. 1963.y.
3.
3. O.Matyaqubov. Og‘zaki an’anadagi professional musiqaga kirish. T.
1983.y
4.
4. O.Matyaqubov. Maqomot. T. 2004. y.
5.
M.Achildiyeva 2021 Academic Yunus Rajabi and His Scientific Heristage
Annals of Romanian Society for Cell Biology 25(4) 9092-9100
6.
Achildiyeva M, Xojimamatov A, Ikromova F (2022) Shashmaqom
saboqlari: "Navo" maqomi xususida. INTERNATIONAL JOURNAL FOR
ENGINEERING AND MANAGEMENT RESEARCH 11(01) 55-58
7.
Achildiyeva M, Ikromova F (2021) ABOUT MAHMUDJON TOJIBOYEVS
PEDAGOGICAL ACTIVITY GALAXY INTERNATIONAL INTERDISCIPLINARY
RESEARCH JOURNAL (GIIRJ) 9(5) 240-244
8.
Achildiyeva M, Ikromova F (2021) TANBUR ONE OF ANCIENT
INSTRUMENTS GALAXY INTERNATIONAL INTERDISCIPLINARY RESEARCH
JOURNAL (GIIRJ) 9(6) 302-308
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
94
9.
Achildiyeva M, Ikromova F(2022) CHOIR ART IN UZBEKISTAN BOTIR
UMIDJONOV (EURASIAN JOURNAL OF HUMANITIES AND SOCIAL SCIENCES 7
54-56
10.
Achildiyeva M, Ikromova F (2021) “The third renaissance towards
ascending” EUROPEAN SCHOLAR JOURNAL “An open access, peer reviewed
multidisciplinary journal” 2 (9) 17-20
11.
Maxfuzakhon Karimova, Muyassarkhon Achildiyeva, Farangiz Ikromova
(2021) USE FROM REDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN MUSIC LESSONS
EUROPEAN SCHOLAR JOURNAL “An open access, peer reviewed
multidisciplinary journal” 2 (4) 460-463
12.
Achildiyeva M, Xojimamatov A,Yuldasheva D, Ikromova F (2021) Uyghur
Folk Singing Genre Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry 12 (10) 3510-
3515
13.
Ikromova F O‘ZBEKISTON XALQ HOFIZI OCHILXON OTAXONOVNING
HAYOT YO‘LI CHIZGILARI. INNOVATIVE DEVELOPMENT IN THE GLOBAL
SCIENCE Vol. 1 No. 3 (2022): 151-156
14.
Achildiyeva M, Ikromova F РЕЙНГОЛЬД ГЛИЭР ВА ТОЛИБЖОН
СОДИҚОВНИНГ«ЛАЙЛИ
ВА
МАЖНУН»
ОПЕРАСИДА
МАҚОМ
ЙЎЛЛАРИНИНГ ҚЎЛЛАНИЛИШИ UIF-2022: 8.2 SCIENCE AND INNOVATION
ISSN: 2181-3337 INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL 2022 №4 23-28 bet
15.
Xojimamatov A, Ikromova F МУСИҚИЙ САҲНАВИЙ АСАРЛАРНИНГ
ИЖРОЧИЛИК МУАММОЛАРИ (ЎЗБЕКИСТОН КОМПОЗИТОРЛАРИ ИЖОДИ
МИСОЛИДА) UIF-2022: 8.2 SCIENCE AND INNOVATION ISSN: 2181-3337
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL 2022 №4 29-33 bet
16.
Ikromova F SHASHMAQOMDA TURKUM ASAR TARONALARI UIF-2022:
8.2 SCIENCE AND INNOVATION ISSN: 2181-3337 INTERNATIONAL
SCIENTIFIC JOURNAL 2022 №4 29-33 bet.
