SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
83
MAKTABGACHA TA’LIM YOSHDAGI ALLIANCE ZAIF BOʻLGAN
BOLALARGA TA’LIM- TARBIYA BERISH
Nuraliyeva Shirmonoy Ibragimovna
Quvasoy pedagogika kolleji
maxsus fan oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15773078
Annotatsiya:
Ushbu maqola maktabgacha ta’lim yoshidagi sogʻligʻi zaif
boʻlgan bolalarga ta’lim-tarbiya berishning oʻziga xos xususiyatlari, muammolari
va ularni hal qilish yoʻllarini koʻrib chiqadi. Tadqiqotda zaif bolalarning
psixologik, jismoniy va intellektual rivojlanish xususiyatlari tahlil qilingan.
Maqolada bunday bolalar bilan ishlashda pedagog va ota-onalarning roli,
individual yondashuv printsiplari, maxsus metodlar va vositalar haqida batafsil
ma’lumot berilgan. Shuningdek, zaif bolalarning ijtimoiy moslashuvini
ta’minlash, ularning salomatligini mustahkamlash va ta’lim jarayonida
individual ehtiyojlarini hisobga olish masalalari yoritilgan.
Kalit soʻzlar:
maktabgacha ta’lim, zaif bolalar, individual yondashuv, ta’lim-
tarbiya, maxsus pedagogika, sogʻliqni saqlash, psixologik yordam, ijtimoiy
moslashuv
Maktabgacha ta’lim tizimida sogʻligʻi zaif boʻlgan bolalar bilan ishlash
bugungi kunda alohida e’tibor talab qiluvchi muhim masalalardan biridir.
Statistik ma’lumotlarga koʻra, maktabgacha ta’lim muassasalariga qatnayotgan
bolalarning taxminan 15-20 foizi turli darajadagi sogʻliq muammolariga ega. Bu
bolalar odatda jismoniy rivojlanishda orqada qolish, tez-tez kasal boʻlish,
immunitet tizimining zaifligi kabi muammolarga duch keladi. Zaif bolalar
deganda, jismoniy rivojlanishi yosh me’yoridan orqada qolgan, tez-tez kasal
boʻladigan, uzoq muddatli davolashni talab qiladigan surunkali kasalliklarga
chalingan bolalar tushuniladi. Bunday bolalarning ta’lim-tarbiya jarayoni
maxsus yondashuv, individual dasturlar va moslashtirilgan metodlarni talab
qiladi.
Zaif bolalarning rivojlanish xususiyatlari.Jismoniy rivojlanish
xususiyatlari:
Sogʻligʻi zaif boʻlgan maktabgacha yoshdagi bolalar quyidagi jismoniy
xususiyatlarga ega boʻladi:
Jismoniy oʻsish sur’atining sekinlashuvi
: Bu bolalar oʻz tengdoshlariga
nisbatan boʻy va vazn koʻrsatkichlarida orqada qolishi mumkin
Mushak tizimining zaifligi
: Kichik va yirik motor koʻnikmalarining
rivojlanishida kechikish kuzatiladi
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
84
Tez charchaydigan tabiat
: Jismoniy faollikdan keyin tezda holdan toyish
va dam olishga ehtiyoj sezish
Koordinatsiya buzilishi
: Harakat muvofiqligining yetarli darajada
rivojlanmaganligi
Psixologik xususiyatlar.
Zaif bolalarning psixologik rivojlanishida
quyidagi oʻziga xos jihatlar kuzatiladi:
Emotsional beqarorlik
: Kayfiyatning tez-tez oʻzgarishi, qoʻrquv va
tashvish holatlarining koʻpligi
Oʻziga ishonchning yetishmasligi
: Boshqa bolalar bilan taqqoslaganda
oʻzini kichik his qilish
Diqqat markazlashtirish qiyinligi
: Uzoq vaqt bitta faoliyatga e’tibor
qarata olmaslik
Ijtimoiy muloqotdan qochish
: Guruh oʻyinlarida faol ishtirok etishdan
bosh tortish
Intellektual rivojlanish.
Sogʻliq muammolari bolalarning bilish faoliyatiga
ham ta’sir koʻrsatadi:
Xotira zaifligining kuzatilishi
: Ma’lumotlarni eslab qolish va qayta
tiklashda qiyinchiliklar
Nutq rivojlanishining sekinligi
: Soʻz boyligi va ogʻzaki ifoda etish
qobiliyatining cheklanganligi
Mantiqiy fikrlashning rivojlanmasligi
: Sabab-oqibat aloqalarini
oʻrnatishda muammolar
Ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil etish prinsiplari. Individual
yondashuv prinsipi
Har bir zaif bolaning oʻziga xos ehtiyojlari va imkoniyatlari mavjudligini
hisobga olgan holda individual ta’lim dasturlari ishlab chiqish zarur. Bu
dasturlar quyidagi omillarni hisobga olishi kerak:
Tibbiy koʻrsatmalar
: Shifokor tavsiyalari asosida jismoniy yuklamani
cheklash yoki yoʻnaltirish
Psixologik xususiyatlar
: Bolaning emotsional holati va shaxsiy
xususiyatlarini hisobga olish
Oilasining ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli
: Uy sharoitlari va ota-onalarning
ta’lim darajasini inobatga olish
Pedagoglarning roli va vazifalari. Maxsus tayyorgarlik talablari.
Zaif
bolalar bilan ishlaydigan pedagoglar quyidagi bilim va koʻnikmalarga ega boʻlishi
kerak:
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
85
Tibbiy bilimlarning asoslari
: Bolalar kasalliklari va ularning ta’lim
jarayoniga ta’siri haqida ma’lumot
Maxsus pedagogika
: Alohida ehtiyojli bolalar bilan ishlash metodlari
Psixologik bilimlar
: Bolalarning emotsional holatini tushunish va yordam
berish
Pedagogning asosiy vazifalari:
Kuzatish va tahlil qilish
: Har bir bolaning rivojlanish dinamikasini
doimiy kuzatib borish
Dasturlarni moslashtrish
: Umumiy ta’lim dasturlarini individual
ehtiyojlarga moslashtrish
Ota-onalar bilan hamkorlik
: Oila a’zolarini bolaning rivojlanishi haqida
xabardor qilish
Psixologik yordam
: Bolaning emotsional holatini qanday qoʻllab-
quvvatlash
Tibbiy tavsiyalar
: Shifokor koʻrsatmalarini qanday bajarish
Muvaffaqiyat mezonlari:
Jismoniy
rivojlanish
:
Sogʻliq
holatining
yaxshilanishi
yoki
barqarorlashuvi
Ijtimoiy moslashuv
: Boshqa bolalar bilan muloqot oʻrnatish qobiliyati
Ta’lim yutuqlari
: Yosh me’yoriga mos bilim va koʻnikmalarni egallash
Maktabgacha ta’lim yoshidagi zaif bolalar bilan ishlash murakkab va koʻp
qirrali jarayon boʻlib, bu sohadagi pedagoglardan yuqori malaka va maxsus
bilimlarni talab qiladi. Muvaffaqiyatli natijaga erishish uchun individual
yondashuv, sogʻliqni saqlash printsiplari va ijtimoiy moslashuv masalalariga
kompleks ravishda yondashish zarur. Zaif bolalarning toʻlaqonli rivojlanishi
uchun maktabgacha ta’lim muassasasi, oila va tibbiy xodimlar oʻrtasida uzluksiz
hamkorlik oʻrnatilishi muhim. Faqat bunday yondashuvgina har bir bolaning
individual imkoniyatlarini roʻyobga chiqarish va ularni keyingi ta’lim
bosqichlariga tayyorlashga yordam beradi. Kelajakda bu sohani yanada
rivojlantirish uchun pedagog kadrlarni tayyorlash, maxsus oʻquv dasturlari
yaratish va zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish masalalariga
alohida e’tibor berish lozim..
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligining "Maktabgacha ta’lim
tizimini rivojlantirish konsepsiyasi" (2019-2030 yillar).
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
86
2.
Oʻzbekiston Respublikasining "Maktabgacha ta’lim toʻgʻrisida"gi qonuni,
2019 yil.
3.
Абдуллаева, Ш.А. Болаларда нутқ ривожланишининг психологик
асослари. - Тошкент: Фан, 2018.
4.
Каримова, М.Х. Мактабгача ёшдаги болаларнинг жисмоний тарбияси.
- Тошкент: Ўқитувчи, 2020.
5.
Рахимова, Д.Н. Мактабгача таълим муассасаларида инклюзив таълим.
- Тошкент: Алоқачи, 2021
