SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
69
ЎҒИРЛИК ЖИНОЯТИ БЎЙИЧА ҲОДИСА СОДИР БЎЛГАН
ЖОЙНИ КЎЗДАН КЕЧИРИШ ТЕРГОВ ҲАРАКАТИНИНГ ЯНГИ
УСУЛЛАРИ
Усманалиев Нажмиддин Қўшбоқ ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
“Тергов фаолияти” кафедраси ўқитувчиси
Байназов Жаҳонгир Шароф ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
3-босқич курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.11649655
Аннотация:
Мақолада ўғирлик жинояти ва ҳодиса содир бўлган
жойни кўздан кечириш тушунчаси, уларнинг мазмун-моҳияти, аҳамияти
ҳамда ушбу тергов ҳаракатини самарадорлигини оширишда қўлланилган
усуллардаги камчиликлар ва уларни бартараф этишда қўлланиладиган
замонавий усуллар.
Annotation:
The article describes the concept of inspecting the scene of
the incident, its essence, importance, as well as shortcomings in the methods
used to improve the effectiveness of this investigation and examples of their
elimination.
Таянч сўзлар:
ўғирлик, ҳодиса, жой, кўздан кечириш, усул, тактика,
замонавий усуллари.
Keywords:
crime scene, surveillance, surveillance methods, crime scene
surveillance tactics.
Жиноят-процессуал қонунчилиги ва ҳозирги замон талаби ҳам шуни
аниқ кўрсатмоқдаки, жиноятларни тез ва тўла очишда жиноят ҳақидаги
хабар келиб тушган заҳоти тезкор-тергов гуруҳининг раҳбари терговчи
томондан тўғри қарорлар қабул қилган ҳолда кечиктириб бўлмайдиган
тергов ва процессуал ҳаракатларни ўз вақтида ҳамда сифатли
ўтказилишига боғлиқлигини англатмоқда. Шундан келиб чиқан холда
ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов ҳаракатини ўтказиш
вақтида; терговчи жиноятни "иссиқ изларидан" очишга қаратилган тактик
қарорларини тўғри қабул қилиши лозим.
Ўғирлик
бу ўзганинг мул-мулкини яширин равишда талон-тарож
қилишдир.
1
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш
- жиноят излари,
ашёвий далилларни топиш, ҳодиса содир бўлган вазиятни ва иш учун
1
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодекси 169-моддаси биринчи қисми.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
70
аҳамиятли бўлган бошқа ҳолатларни аниқлаш мақсадида терговга қадар
текширувни амалга оширувчи органнинг мансабдор шахси, суриштирувчи,
терговчи ёки суд томонидан ўтказиладиган тергов ҳаракатидир
2
.
Кўздан кечириш тартибининг умумий қоидаларига кўра, терговга
қадар текширув, суриштирув ёки дастлабки тергов босқичида кўздан
кечириш холислар иштирокида ўтказилади. Жиноят иши кўрилаётган
вақтда кўздан кечиришга зарурат туғилса, суд бу ҳақда ажрим чиқаради ва
кўздан кечиришни тарафлар иштирокида ўтказади. Ҳодиса содир бўлган
жойни кўздан кечириш айнан ана шу жойда жиноят содир этилганлиги
ёки унинг излари борлиги ҳақида маълумотлар бўлган тақдирда
ўтказилади. Катта майдонларни ва биноларни кўздан кечириш бир неча
суриштирувчи ёки терговчи томонидан амалга оширилиши мумкин, бунда
уларнинг ҳар бири камида икки нафар холис иштирокида кўздан
кечириши лозим. Ҳодиса содир бўлган жойдан олинган нарсалар,
ҳужжатлар ва излар ўралади ва муҳрланади. Катта ҳажмдаги нарсалар
олинмайди ва муҳрланмайди, лекин терговга қадар текширувни амалга
оширувчи органнинг мансабдор шахси, суриштирувчи ёки терговчи
уларни сақлаш чораларини кўриши лозим
3
.
Ушбу жиноят-процессуал қонун нормалари билан ҳодиса содир
бўлган жойни кўздан кечириш процессуал ҳаракати ўтказилади. Мазкур
тартибдан четга чиқиш қатъий ман этилади. Агарда ушбу кўрсатилган
тартибда процессуал ҳаракат амалга оширилмаган тақдирда номақбул
далил деб эътироф этилади. Шуни назарда тутиш жоизки ўтказиладиган
тергов ҳаракатида холис иштирок этиши қатийлиги белгиланган, лекин
хозирги технологияларнинг ривожланиши шуни кўрсатмоқдаки, инсон
омилини камайтириш ва унга енгилик мақсадида турли хилдаги
видеотасвирга
олувчи
қурилмалар
ишлаб
чиқилмоқда.
Ушб
видеотасвирлар орқали ҳодиса содир бўлган жойни холислар
иштирокисиз ҳам амалга ошириш мумкинлигини кўрсатмоқда.
Биламизки ҳозирги кунда ИИВнинг 102-электрон хабари орқали
фуқаролар куннинг исталган вақтида жиноят ҳақида хабар бермоқдалар
ва ушбу хабарлари асосида ТТГ ходимлари ҳодиса содир бўлган жойга
чиқиб ҳолатни ўрганмоқдалар ушбу жойда ИИБ ходимлари томонидан
холисларни топиш ва уларга ушбу тергов ҳарактига жалб қилишда
муаммолар мавжуд.
2
Шарафутдинов А.О. Кўздан кечириш тергов ҳаракатини ўтказиш ва расмийлаштириш тартиби: Ўқув қўлланма
3
Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодекси 16-боб, 135-137-моддалари.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
71
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тактикаси мазмунида
тактик усуллар ва услублар мажмуи назарда тутилган бўлиб, уларнинг
амалга оширилиши тергов ҳаракати мақсадига энг тез ва муваффақиятли
эришилишини таъминлайди.
4
Юқоридаги келтирилган фикирга қўшилган холда хар бир тергов
ҳаракатини амалга оширишда унинг тактикасини вазиятга қараб тўғри
қўллай олиши зарурдир.
Ҳодиса содир бўлган жой қаерда бўлишидан қатъий назар, терговчи
ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечиришдаги ҳаракатлар кетма-
кетлигини, бошқа иштирокчилари ҳаракатларининг аниқ, қатъий
белгиланган тартибини кафолатлайдиган ҳаракатларни таъминлаши
шарт.
Ҳодиса содир бўлган жойда вазиятни ўрганиш терговчи томонидан
бир қатор ташкилий-тактик тадбирларни амалга оширишни ўз ичига
олади. Ушбу тадбирлар бир-бири билан чамбарчас боғлиқ, бир-бирига
қарам ва бир-бири билан шартлашилган, фақатгина уларнинг бирлиги
“ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тактикаси” деб номланган
мажмуани ташкил қилади. Ташкилий тадбирларнинг мақсади ҳодиса
содир бўлган жойдаги вазиятни тўлиқ ва ҳар томонлама ўрганиш учун
зарур шарт-шароитларни яратишдир. Бунга қуйидагилар киради:
-кўздан кечиришнинг бошланғич нуқтасини танлаш;
-кўздан кечириш пайтида ҳодиса жойида ҳаракатланишнинг
мақсадга мувофиқ усулини танлаш;
-тергов ҳаракатлари иштирокчилари ўртасида вазифаларни
тақсимлаш (бу масала тергов-тезкор гуруҳи ёки бир нечта терговчилар
томонидан ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечиришда айниқса
долзарбдир).
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш турли усуллар билан
амалга оширилиши мумкин:
-субъектив ва объектив;
-статик ва динамик;
-эксцентрик ва концентрик;
-фронтал ва тугунли каби усулларни танлаш тергов вазиятларига
боғлиқ бўлади.
Субъектив усулда
терговчи ҳодиса содир бўлган жойни кўздан
кечиришни жиноятнинг содир этилиш механизмини ҳисобга олган ҳолда,
4
https://bestpublication.org/index.php/ozf/article/download/7368/7686/6970
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
72
жиноят содир этган шахснинг ҳудуд бўйича тахминий ҳаракатланиш
йўналишлари ҳамда у тегиши мумкин бўлган объектларни кўздан
кечириш орқали амалга оширади. Шу сабабли ҳам бу усул билан нафақат
ҳодиса содир бўлган жой, балки унинг атрофи ва алоҳида аҳамиятга молик
излар ҳам кўздан кечирилиши мумкин. Кўздан кечириш давомида
субъектив усул қўлланилганда ҳодиса содир бўлган жойдаги ва унинг
атрофдаги жиноятчининг ҳатти-ҳаракатлари билан бевосита боғлиқ
бўлмаган ёки ҳодисанинг бошқа иштирокчиларининг ҳатти-ҳаракатлари
билан боғлиқ бўлган ўзгаришлар ўрганилиши талаб этилмайди, ҳатто
улар иш учун муҳим бўлиши мумкин деб ҳисобланса ҳам.
5
Объектив усул
жиноят содир этган шахснинг тахминий
ҳаракатланиш йўналишлари ва ҳудудларидан қатъий назар, ҳодиса содир
бўлган жойни барча ҳолатларини тўлиқ ўрганишга қаратилган. Бу усул
ҳодиса содир бўлган жойнинг барча жиҳатларини, яъни жиноятга оид ҳар
қандай излар ва иш учун аҳамиятли бўлиши мумкин бўлган бошқа
нарсаларни ўз ичига олади. Бизнингча, ҳодиса содир бўлган жойни кўздан
кечиришда субъектив усулни қўллаш ва унинг талаблари доирасидан
чиқмаслик унчалик ҳам тўғри бўлмайди. Аксинча, объектив усулни
қўллаш тўғри ва мақсадга мувофиқ, чунки у ҳодиса содир бўлган жойдаги
вазиятни тўлиқ ўрганишни таъминлайди ва кўздан кечириш натижалари
барча талабларга мос бўлишига хизмат қилади.
Статик ва динамик усуллар
моҳиятига кўра ҳодиса содир бўлган
жойни ва унинг алоҳида элементларини ўрганишнинг аниқроқ усуллари
ҳисобланади.
Статик
усул
қўлланганда
кўздан
кечирилаётган
объектларнинг (излар ва иш учун аҳамиятли бўлган бошқа нарсалар) ҳеч
бирига тегинмасдан, уларнинг жойлашуви ўзгартирилмасдан кўздан
кечириш
амалга оширилади. Динамик
усул,
аксинча,
кўздан
кечирилаётган объектларни тўлиқ ва аниқ текшириш мақсадида уларни
қўлга олиш, жойлашувини ўзгартириш, ҳаракатлантириш, ағдариш, ўлчаш,
тортиш ва бошқа ҳаракатларни амалга ошириш орқали ўрганишни
билдиради.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш ҳар қандай муҳим
таркибий қисмлар ва деталларни кўздан қочирмаслик учун аниқ
белгиланган тизим асосида амалга оширилиши керак. Шунга кўра, ҳодиса
ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш вақтида турли хил
комбинацияларда ишлитиладиган ҳаракатларнинг қуйидаги тўртта
5
https://bestpublication.org/index.php/ozf/article/download/7368/7686/6970
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
73
асосий усули мавжуд: экцентрик, концентрик, фронтал ва тугунли (излар
ва бошқа нарсалар тўплами).
Юқорида келтирилган усуллар орқали ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатини ўтказишга масъул бўлган мансабдор
шахс ушбу тергов ҳаракатини ўтказишда юзаки ҳаракатларни амалга
ошириши натижасида жиноятнинг очилмаслигига ва далилларнинг
номақбул бўлишлиги сабабчи бўлиб қолмоқда. Мисол учун, ҳодиса содир
бўлган жойни кўздан кечириш тергов ҳаракатини ўтказишга масъул
бўлган мансабдор шахснинг баённома расмийлаштириш жараёнида
қўйядиган камчиларига тўхталадиган бўлсак, буларга баённомада умуман
ҳодиса содир бўлган жойни кўрмаган шахсларнинг холис сифатида
қатнашиши, баённомани расмийлаштиришда ҳодиса содир бўлган жой
тўлиқ ёритилмаслиги кабиларни келтиришимиз мумкин.
Ушбу ҳолатларни бартараф этиш учун қуйидаги таклифларни
бермоқчимиз, ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов
ҳаракатини амалга оширишда холисларни топиш иложи бўлмаган
тақдирда видеоёзув орқали ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш
кераклигини қонунчиликка киритиш.
Ушбу тергов ҳаракатини амалга ошириш усули қўйидагича бўлиши
лозим деб ҳисоблаймиз, мутахассис ҳодиса содир бўлган жойни кўздан
кечиришда қатнашаётган вақтида ҳодиса содир бўлган жойнинг ўзини
умумий кўринишини хамманинг ҳаракатини видео тасвир орқали қайт
қилиб борувчи видео камера ўрнатилиши, видео камеранинг тасвирга
олиш сифати яхши бўлиши ва тергов ҳаракатини амалга оширувчи масъул
мансабдор шахсни видео тасвирга тушуриш учун алоҳида видео камера
ишлатилиши керак деб ҳисоблаймиз.
Хулоса қилиб айтганда, ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш
тергов ҳаракатини ўтказишда терговчи томонидан қўлланиладиган
тактик усуллар келгусида жиноят ишини олиб боришда бошқа тергов
ҳаракатларини ўтказишда муҳим аҳамият касб этади.
Фойдаланилган адабиётлар:
1. Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодекси 16-боб,
135-137-моддалари.
2. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш: Ўқув-амалий
қўлланма/Генерал-майор Ш.Т.Икрамов умумий таҳририда. – Т.:Ўзбекитон
Республикаси ИИВ Академияси, 2014. – 79 б.
3. Шарафутдинов А.О. Кўздан кечириш тергов ҳаракатини ўтказиш ва
расмийлаштириш тартиби: Ўқув қўлланма
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
74
4. Чупина В.В Особенности осмотра места происшествия в уголовном
процессе // Вестник казахско-русского международного университета –
2017. - №2. – С. 283.
5. Муродов Б., Қулбеков О. Номусга тегиш жиноятларини тергов қилишда
исботланиши лозим бўлган ҳолатлар //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. –
Т. 3. – №. 1. – С. 98-104.
6. Муродов Б.Б. Основания прекращения уголовного дела в связи с
истечением срока давности привлечения к ответственности (опыт
Узбекистана) //Вестник экономической безопасности. – 2016. – №. 1. – С.
177-182.
7. Муродов Б.Б Совершенствование основания прекращения уголовного
дела в связи с истечением срока давности привлечения к ответственности
//Обзор законодательства Узбекистана. – 2016. – №. 3. – С. 47-50.
8. Муродов Б. Совершенствование основания прекращения уголовного
дела в связи с истечением срока давности привлечения к ответственности
//Обзор законодательства Узбекистана. – 2017. – №. 1. – С. 69-72.
9. Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в
уголовном процессе //Общество и инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-
176.
10. Суюнов Ш., Хусинов Ш. Рецидив жиноятчилик тушунчаси ва унинг
аҳамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 4. – С. 150-156.
11. Суюнов Ш., Исмайлова Ш. Бир гуруҳ шахслар томонидан содир
этиладиган жиноятларни тергов қилишда юзлаштириш тергов
ҳаракатининг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. –
Т. 3. – №. 4. – С. 140-144.
12. Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш
истиқболлари //Академические исследования в современной науке. –
2023.
Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
