SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
19
O‘RTACHA SHO‘RLANGAN O‘TLOQI TUPROQLARDA
SUG‘ORISHLAR SONINING G‘O‘ZANING O‘SISHI-RIVOJLANISHIGA
TA’SIRI
S.O.Xusanov
Andijon qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti.
Andijon tumani., O‘zbekiston
*e-mail: xusanovs600@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14375845
Аннотация.
В статье освещается влияние количества поливов на
рост и развитие хлопчатника в условиях умеренно засоленных луговых
почв в хозяйстве “Рузибону” Язьванского района Ферганской области.
Ключевые слова.
Почва, полив, количество поливов, рост и развитие
хлопчатник.
Annotation.
The article highlights the influence of the amount of
irrigation on the growth and development of cotton in the conditions of
moderately saline meadow soils in the Ruzibonu farm of the Yazvan district of
the Fergana region.
Key words.
Soil, watering, number of watering, growth and development
of cotton.
G‘o‘za o‘simligining o‘sishi, rivojlanishi, hosil to‘plashi bo‘yicha fenologik
kuzatuvlarda aniqlashimizcha, o‘rganilayotgan navda sug‘orish oldi tuproq
namligi tartibi yuqoriroq bo‘lganda umumiy qonuniyat aniqlanib, bosh poyaning
o‘sishi tezlashishi, ammo ochilgan ko‘saklar soni kamroq bo‘lishi aniqlandi.
Hindistonning masofaviy zondlash instituti (Indian Institute of Remote
Sensing) olimlari tadqiqotlarida qishloq xo‘jaligi ekin maydonlarini xaritalash,
sug‘oriladigan еrlarda ekiladigan ziroatlar tizimi (Crop classification, Cropping
system) tahlillarida fazoviy kema (sputnik, satellite images) rasmlaridan
foydalanib, kompyuter dasturlari (ArcGIS, ArcCatalog, ERDAS, ENVI) tahlillarida
o‘suv davri indekslari (NDVI Normalized Difference Vegetation Index)
ko‘rsatkichlarida ham ko‘proq sug‘orilgan va biomassasi yuqori bo‘lgan
o‘simliklar o‘zidan ko‘proq radiatsiya yorug‘ligini qaytarishi (Reflectance)
aniqlangan.
O‘simlikning biomassa to‘plashi va hosil elementlari mavjudligi bir-biriga
mutanosib ravishda bo‘lishi kerakligi ushbu tadqiqotlarda ham ta’kidlangan.
Bundan ko‘rinib turibdiki, har bir o‘tkazilishi rejalashtirilgan agrotadbirlar o‘z
vaqtida, muddatida va maqbul me’yor nisbatlarda bajarilishi o‘simliklar normal
o‘sishi va rivojlanishini ta’minlaydi. Har bir g‘o‘za navi o‘zining biologik
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
20
xususiyatlaridan kelib chiqib, turli omillarga talabi ham turlicha bo‘ldi.
Suvsizlikka chidamli navlar tuproq namligi past bo‘lganda hosil tugunchalarini
unchalik darajada ko‘p to‘kmaydi, aksincha suvsizlikka chidamsiz bo‘lgan
navlarda esa
suv tanqisligi sharoitida bosh poya balandligining past bo‘lishi
hamda hosil elementlarining ko‘proq to‘kilishi kuzatildi.
Ilmiy izlanishlar O‘zPITI da qabul qilingan “Metodika polevix opitov s
xlopchatnikom” (1981), “Dala tajribalarini o‘tkazish uslublari” (2007), bo‘yicha
uslubiy qo‘llanmalariga rioya qilingan holda o‘tkaziladi. Ma’lumotlarning
hosildorlik bo‘yicha statistik tahlili B.A.Dospexovning “Metodika polevogo opita”
(1979; 1985) uslubi bo‘yicha amalga oshiriladi (1-jadval).
1-jadval
Tajriba tizimi
№ G‘o‘za navi
Tuproqning sug‘orish oldi
tuproq namligi CHDNS ga
nisbatan, %
Tuproq
namligining
hisobiy qatlami, sm
1.
S-8290
65-70-70
50-70-50
2.
70-75-75
3.
75-80-80
Dissertatsiya mavzusi bo‘yicha qo‘yilgan masalalarni dalada o‘rganish
uchun Farg‘ona viloyatining o‘rtacha sho‘rlangan o‘tloqi tuproqlari tanlandi.
Tajribada 3 variantda, 4 ta takrorlanishda, g‘o‘zaning “S-8290” navi 3 xil
sug‘orish tartibi bo‘yicha sinaladi. 1ta takrorlanishda variantlar soni 3 ta. Bir
galgi sug‘orish me’yori va mavsumiy sug‘orish me’yorlari belgilangan
tuproqning sug‘orish oldi tuproq namliklarga ko‘ra hisoblanadi, bo‘lakchalar bir
qatorga (yarusda) joylashtiriladi. 1 ta bo‘lakchaning umumiy maydoni 240 m
2
,
xisobiy maydon 120 m
2
. O‘g‘itlar Yozyovon tumanida fermer xo‘jaliklarga
belgilangan me’yorlarda va muddatlarda amalga oshiriladi
Tadqiqotlarda g‘o‘zaning S-8290 ekib parvarishlandi. Sug‘orish oldi tuproq
namligi ChDNSga nisbatan 65-70-70 % da tartibida 1-3 iyul holatida hosil
shoxlari 6,5 donani, hosil elementlari 7,4 donani, 1-3 avgust holatida o‘simlik
bo‘yi 80,7 sm ni, hosil shoxlari 9,6 donani, ko‘saklar soni 6,8 donani, 1-3
sentyabr holatida ko‘saklar soni 8,6 donani, shu jumladan ochilgani 3,3 donani
tashkil etdi. ChDNSga nisbatan 70-75-75 % tartibda sug‘oriliganda 1-3 iyul
holatida hosil shoxlari 6,8 donani, hosil elementlari 8,3 donani, 1-3 avgust
holatida o‘simlik bo‘yi 84,0 sm ni, hosil shoxlari 10,3 donani, ko‘saklar soni 7,3
donani, 1-3 sentyabr holatida ko‘saklar soni 9,2 donani, shu jumladan ochilgani
2,8 donani tashkil etdi. ChDNSga nisbatan 75-80-70 % % tartibda sug‘oriliganda
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
21
1-3 iyul holatida hosil shoxlari 7,3 donani, hosil elementlari 8,4 donani, 1-3
avgust holatida o‘simlik bo‘yi 87,9 sm ni, hosil shoxlari 10,4 donani, ko‘saklar
soni 7,8 donani, 1-3 sentyabr holatida ko‘saklar soni 9,6 donani, shu jumladan
ochilgani 2,1 donani tashkil etdi. (2-jadval)
2-jadval
O‘rtacha sho‘rlangan tuproqlarda sug‘orishlar sonining g‘o‘zaning o‘sishi-
rivojlanishi 2022 yil
G‘o‘za
navi
Sug‘orish
tartibi
ChDNS ga
nisbatan,
%
1-3 iyun
1-3 iyul
1-3 avgust
1-3
sentyabr
B
o‘y
i,
sm
Ch
in bar
g,
dona
B
o‘y
i,
sm
H
os
il
sh
ox
i,
don
a
H
os
il
elemen
ti
,
dona
B
o‘y
i,
sm
H
os
il
sh
ox
i, d
on
a
K
o‘sa
k,
dona
K
o‘sa
k,
dona
Sh
.j.
oc
hi
lg
an
i,
dona
S-8290
65-70-70 12,8 4,3 47,1 6,5 7,4 80,7 9,6
6,8
8,6 3,3
70-75-75 13,9 4,9 48,4 6,8 8,3 84,0 10,3 7,3
9,2 2,8
75-80-80 14,3 4,6 50,0 7,3 8,4 87,9 10,4 7,8
9,6 2,1
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Shamsiev, A., et al. "Efficiency of the irrigation norm for winter wheat and
soy varieties in the typical land of Uzbekistan." IOP Conference Series: Earth and
Environmental Science. Vol. 1068. No. 1. IOP Publishing, 2022.
2.
Хусанов, С. О., and Г. Б. Тургунова. "ТУРЛИ СУҒОРИШ ТАРТИБЛАРИНИ
СОЯНИНГ “ТЎМАРИС” НАВИНИ ҲОСИЛ ЭЛЕМЕНТЛАРИ ВА ДОН
ҲОСИЛДОРЛИГИГА ТАЪСИРИ." Academic research in educational sciences 2.6
(2021): 1311-1315.
3.
Тешабоев, А., et al. "СОЯ ДЕФОЛИАЦИЯСИ ЎТКАЗИШ ҲОСИЛНИ
СИФАТЛИ ЙИҒИБ ОЛИШНИНГ ЗАМОНАВИЙ ЕЧИМИ." Science Promotion 1.1
(2023): 576-585.
4.
Тешабоев, А., et al. "ТАКРОРИЙ ЭКИЛГАН СОЯДА ДЕФОЛИАЦИЯ
АГРОТАДБИРИ ЎТКАЗИЛИШИНИНГ АХАМИЯТИ." Science Promotion 1.1
(2023): 539-548.
5.
Шамсиев, А. С., and С. О. Хусанов. "РОСТ И РАЗВИТИЕ СОИ СОРТА
«ТУМАРИС», ВОЗДЕЛЫВАЕМОЙ В КАЧЕСТВЕ ПОВТОРНОЙ КУЛЬТУРЫ, В
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
22
ЗАВИСИМОСТИ ОТ РЕЖИМА ОРОШЕНИЯ." Актуальные проблемы
современной науки 4 (2020): 64-65.
