SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
27
YANGI AVLOD MULTISIKLONLARINING SODDALASHTIRILGAN
KONSTRUKSIYALARI VA ULARNING EKOLOGIK TA’SIRINI
KAMAYTIRISHDAGI O‘RNI
Djurayev Sherzod Sobirjonovich
Sharibayev Nosir Yusubjanovich
https://doi.org/10.5281/zenodo.15039739
Yangi avlod multisiklon qurilmalarini sanoat korxonalarida qo‘llash
amaliyoti so‘nggi yillarda kengayib, havo tarkibidagi chiqindi gazlar va
ifloslantiruvchi zarrachalarni samarali ushlab qolish bo‘yicha ijobiy natijalarga
erishilmoqda. An’anaviy siklon tizimlari ko‘p yillik tajribaga ega bo‘lsa-da,
mayda zarrachalarni samarali ajratish, bosim yo‘qotilishini kamaytirish va
ekspluatatsiya xarajatlarini optimallashtirish nuqtayi nazaridan izchil
takomillashtirishga muhtoj edi. Shu sabab, bir nechta siklon elementlarini bitta
konstruktsiyaga birlashtirgan holda, aerodinamik oqim yo‘llarini yangicha
loyihalashtirgan multisiklon texnologiyalari rivojlana boshladi. Bunday
qurilmalar konstruksiyasi ilg‘or modulli yondashuv, oqim taqsimotining silliq
shakllar bilan optimallashtirilishi, ichki devorlarga qo‘llaniladigan maxsus
materiallar va boshqa yechimlar asosida, chiqarilayotgan ifloslantiruvchi
moddalar miqdorini jiddiy qisqartiradi.
Hozirgi paytda yangi avlod multisiklonlari an’anaviy tizimlarga xos bir
qator kamchiliklarni bartaraf etishga qaratilgani bilan ahamiyatlidir. Jumladan,
soddalashtirilgan konstruksiyalar ishlab chiqarish korxonalari uchun bosim
yo‘qotilishi bilan bog‘liq energiya sarfini kamaytiradi, kichik va o‘rta
zarrachalarni ushlab qolish samaradorligini 90–99 foiz oralig‘ida barqaror
ta’minlaydi. Yengil, lekin mustahkam materiallar joriy etilishi qurilmaning
umumiy og‘irligini kamaytirib, montaj va ta’mirlash ishlari jarayonini
yengillashtiradi. Modulli bloklardan iborat tuzilish esa siklon ichki
elementlarining birortasi ishdan chiqqanda yoki xizmat ko‘rsatish zarurati
tug‘ilganda to‘liq ishlash jarayonini to‘xtatmaslik imkonini beradi. Natijada
ishlab chiqarish sur’ati saqlanadi va korxonaga ortiqcha xarajatlar to‘planmaydi.
Mazkur soddalashtirilgan multisiklon qurilmalari ekologik ta’sirni
kamaytirish borasida juda dolzarb natijalar berishi mumkin. Gaz oqimida yirik
zarrachalardan tashqari mayda fraksiyalar ham ushlanib qolgani sabab,
atmosfera tarkibiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan changning katta qismi
korxonadan tashqariga chiqmaydi. Sanoat ishlab chiqarishida chiqindi
gazlarning zararli componentlarini keskin kamaytirish odamlar salomatligi,
atrof-muhit, iqlim va ekotizimlar uchun katta ahamiyatga ega. Yangi
multisiklonlar ushbu muhim vazifani hal qilishda energiya tejash qobiliyati,
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
28
qo‘shimcha filtrlash bosqichlariga bo‘lgan talabni pasaytirish va ekspluatatsiya
jarayonining barqarorligini ta’minlash bilan ajralib turadi. Shu bilan birga, juda
yuqori samara talab qilinadigan hollarda multisiklon texnologiyalari turli bag-
filler yoki elektrofiltr uskunalari bilan kombinatsiyalab, yig‘ma filtrlash tizimlari
yaratishda faol qo‘llaniladi. Bunda yirik zarrachalar multisiklonlar orqali
oldindan ushlanib, bag-filler yoki elektrofiltrda mayda zararli aralashmalar
tutiladi. Natijada ikki yoki ko‘p bosqichli filtrlash jarayoni atmosfera
ifloslanishini yuqori darajada cheklashga xizmat qiladi.
Shuningdek, yangi avlod multisiklonlari nafaqat texnik, balki iqtisodiy
samaradorlikni ham oshiradi. Qadimiy dizaynli siklonlar ichki devorlarning tez
ifloslanishi, oqim tezligidagi nomutanosiblik yoki bosimning haddan tashqari
yo‘qotilishi tufayli ko‘p energiya sarf etishi mumkin edi. Yangi multisiklonlar
ichki silliq yuzalarni, oqim taqsimotidagi burchaklarning optimallashtirilgan
shakllarini joriy qilgani, modulli alyuminiy yoki maxsus po‘lat qoplamalardan
foydalangani bois, energiya isrofi kamayadi va ventilyator hamda texnik xizmat
xarajatlari pasayadi. Shu orqali ekspluatatsiya jarayoni tejamkor, uzoq muddatli
va samarali bo‘ladi. Bunday korpusning yengilligi va oson tozalanishi silliqlash,
vibratsiya yoki havo puflash mexanizmlari bilan birga qo‘llanganda, xizmat
ko‘rsatish tezligini yana-da oshiradi. Demak, korxona ishlab chiqarishni tez
to‘xtatishga hojat qolmaydi, bu esa mahsulot tannarxiga ham bevosita ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi.
Yangi avlod multisiklonlarini joriy etish sanoat tarmoqlarida juda keng
qamrovga ega bo‘lmoqda. Qurilish materiallari ishlab chiqarishda klinker va
xom ashyo changlarini qisqartirish, metallurgiya sohasida shlak va kul
zarrachalarini ushlash, energetika korxonalarida ko‘mir yoki biomassa yoqish
natijasida hosil bo‘ladigan tutun tarkibidan turli ifloslantiruvchi moddalar
miqdorini sezilarli darajada kamaytirish – bularning barchasi ikki jihatdan katta
ijobiy samara beradi. Birinchidan, korxonalar ekologik xavfsizlik talablari hamda
atrof-muhitni muhofaza qilish standartlarini to‘liq bajarishga muvaffaq bo‘ladi.
Ikkinchidan, chunki bosim yo‘qotilishi nisbatan barqaror ushlab turilsa,
ventilyatsiya yoki aspiratsiya tizimlarining energiya sarfi sezilarli ravishda
qisqaradi. Buning natijasida sezilarli miqdorda iqtisodiy foyda yuzaga keladi.
Ba’zi ko‘rsatkichlar bo‘yicha bu foyda korxonaga 10–20 foizgacha energiya
tejash imkoni beradi.
Zamonaviy izlanishlar ko‘rsatmoqdaki, “yangi avlod multisiklonlari” deb
nomlanayotgan bu qurilmalarda barcha muhim texnologik jarayonni raqamli
boshqaruv va onlayn monitoring qilish imkoniyati ham paydo bo‘ladi.
SCIENCE AND INNOVATION IN THE
EDUCATION SYSTEM
International scientific-online conference
29
Qurilmaning real vaqt rejimidagi holati, bosim farqi, havo oqim tezligi, harorat,
namlik kabi parametrlar sensorlar orqali nazorat qilinib, har qanday og‘ish
holatlarida avtomatik ravishda korreksiya yoki xabar berish mexanizmlari ishga
tushishi mumkin. Bu yondashuv filtrlash jarayonining barqarorligini oshirish
bilan birga, to‘satdan yuz beradigan nosozliklar yoki ko‘ngilsiz avariyalarni
oldindan prognozlashga yordam beradi. Natijada texnik xizmatlar muddatidan
oldin aralashib, sistemani yaxshilash chorasini ko‘rishi va chiqindilar
konsentratsiyasining ortib ketishiga yo‘l qo‘ymasligi mumkin.
Shu tariqa, yangi avlod soddalashtirilgan multisiklon qurilmalari sanoat
korxonalaridagi chiqindi gazlarni tozalashda yuqori samaradorlik, energiya
tejamkorligi, ekspluatatsiya qulayligi va ekologik barqarorlik kabi muhim
omillarni o‘zida birlashtiradi. Hozirda ushbu texnologiyalar qurilish materiallari,
energetika, metallurgiya, kimyo va oziq-ovqat tarmoqlarida ham mukammal
filtrlash tizimlarini yaratish uchun keng foydalanilmoqda. Natijada atmosfera
havosiga zararli moddalar chiqarilishi keskin kamayadi, ishchi-xodimlarning
mehnat sharoiti yaxshilanadi va korxona iqtisodiy jihatdan alohida foyda
ko‘radi. Kelgusida materialshunoslik, aerodinamika, elektron boshqaruv
tizimlari singari sohalarda olib boriladigan yangi izlanishlar natijasida yana-da
soddalashtirilgan, massiv yoki modulli, shu bilan birga mustahkam va yengil
multisiklonlar paydo bo‘lishi kutilmoqda. Bu jarayon sanoatning barqaror
ekologik taraqqiyotiga bevosita hissa qo‘shadi va havo ifloslanishini
pasaytirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Yusupov, A. “Chang-gaz aralashmalarini tozalashning aerodinamik
usullari.” O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi To‘plami, 2019, №3, b. 45–54.
2.
Turobov, E. “Multisiklon qurilmalarida chiqindi gazlarni tozalash
samaradorligi va uni oshirish usullari.” Texnika fanlari jurnali, 2021, №4, b. 60–
65.
3.
Feinberg, A. Industrial Ventilation Design Guidebook. Elsevier, 2018.
4.
Perry, R.H. va Green, D.W. (tahr.). Perry’s Chemical Engineers’ Handbook.
8-nashr, McGraw-Hill, 2008.
5.
Kalandarov, Sh. “Multisiklon qurilmalarida energetik samaradorlikni
oshirish masalalari.” Oliy ta’lim muassasalari ilmiy-amaliy anjumani materiallari,
2022, b. 112–118.
