Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The Soviet Government's Agrarian Policy in Uzbekistan
and Its Impact on Social Life (1950
–
1960s)
Azizbek MAMAJANOV
1
Fergana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
This article examines the agrarian policy implemented by
the former Soviet government towards the Republic of
Uzbekistan in the late 1950s and early 1960s. It highlights the
contradictions in the reforms carried out under the leadership
of N.S. Khrushchev. The effectiveness of the Virgin Lands
campaign (Tselinny project) is critically evaluated, emphasizing
that, as acknowledged by all historians, it was implemented
through stringent state measures and forced labor. These
efforts resulted in a sharp decrease in fertile lands. The article
also notes the low standard of living among the peoples of
Central Asia. An analysis of the measures implemented in
Uzbekistan reveals that they led to further consolidation of
cotton monoculture and exacerbation of environmental
problems.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Agrarian reform,
cotton monoculture,
party,
virgin lands,
agro-town,
"Great Decade",
Union republics,
price scissors,
Khrushchev era,
state farms,
the Center.
Sovet hukumatining O
‘
zbekistondagi agrar siyosati va
uning ijtimoiy hayotga ta’siri (1950–
1960-yillar)
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
agrar islohot,
paxta monokulturasining
monopolizatsiyasi,
partiya,
cellinnik (betinxo‘r yerlarni
o‘zlashtiruvchi),
agrorayon,
“Buyuk o‘n yillik”,
ittifoq respublikalari,
narx qaychisi,
Ushbu maqolada Sobiq Sovet hukumati tomonidan
1950-yillarning oxiri
–
1960-
yillarning boshlarida O‘zbekiston
Respublikasiga nisbatan olib borilgan agrar siyosat aks
ettirilgan. N.S.
Xruşchev rahbarligida amalga oshirilgan
islohotlarning ziddiyatlari ko‘rsatib o‘tilgan. (betinxo‘r yerlarni
o‘zlashtirish) loyihasining
samarasi tanqidiy baholanib, u
barcha tarixchilarning tan olganicha keskin davlat choralari va
majburiy mehnat asosida amalga oshirilgani ta’kidlangan.
Mazkur ishlar natijasida unumdor yerlarning keskin kamayishi
1
PhD student, Fergana State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
95
Xruşchev davri,
sovxozlar,
markaz.
kuzatilgan. Shuningdek, Markaziy Osiyo xalqlarining turmush
darajasi pastligi ta’kidlangan. O‘zbekistonda amalga oshirilgan
chora-tadbirlar
tahlil
qilingan
va
ularning
paxta
monokulturasini yanada mustahkamlash hamda ekologik
muammolarning keskinlashuviga olib kelgani ko‘rsatilgan.
Советская аграрная политика в Узбекистане и её
влияние на общественную жизнь (1950–
1960-
е годы)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Аграрная реформа,
монокультура хлопка,
партия,
целлиник,
агроогрод,
«Великое десятилетие»,
Союзные республики,
ножницы цен,
хрущевский период,
совхозы,
Центр.
В данной статье отражена аграрная политика,
проводимая бывшим советским правительством в
отношении Республики Узбекистан в конце 1950
-
х
–
начале
1960-
х
годов.
Указаны
противоречия
реформ,
осуществленных
под
руководством
Н.С.
Хрущева.
Эффективность проекта «Целина»
(освоение целинных
земель) была подвергнута критической оценке, и было
отмечено, что он был реализован на основе жестких
государственных мер и принудительного труда, как
признают все историки. В результате этих работ
наблюдалось резкое сокращение плодородных земель.
Также отмечается низкий уровень жизни народов
Центральной Азии. Проанализированы меры, принятые в
Узбекистане, и показано, что они привели к дальнейшему
укреплению
монокультуры
хлопка
и
обострению
экологических проблем.
KIRISH
1950
–
1960-yillar Sovet Ittifoqi agrar siyosatining tubdan o
‘
zgarishiga guvoh
bo
‘
lgan davr bo
‘
lib, ayniqsa, sobiq ittifoq tarkibidagi respublikalar, jumladan O
‘
zbekiston,
bu islohotlarning kuchli ta
’
siri ostida bo
‘
lgan. Agrar islohotlar aslida
“
ideal jamiyat
”
qurish g
‘
oyasiga asoslangan edi, ammo bu amaliyot iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik
muammolarni hal etish o
‘
rniga ularni yanada chuqurlashtirdi.
TADQIQOT USULLARI
Tadqiqotda tarixiy-tahliliy metod, hujjatlar tahlili, statistik ma
’
lumotlarning
solishtirma tahlili va kontent-tahlil yondashuvi qo
‘
llanildi. Asosiy e
’
tibor 1946
–
1965-yillar oralig
‘
idagi rasmiy hujjatlar, ma
’
ruza matnlari, partiya qarorlari, gazetalar,
statistik hisobotlar va ilmiy manbalarga qaratildi.
O‘zbekiston agrar siyosatining holati
xalqaro miqyosdagi agrar islohotlar bilan solishtirilib tahlil qilindi.
NATIJA VA MUHOKAMALAR
1950-yillarning oxiri
–
1960-yillarning boshlarida sobiq SSSR tomonidan amalga
oshirilgan agrar islohotlar sosializmning
“
ideal dunyo
”
sifatidagi dastlabki utopik
xarakterini ochib berdi. Ushbu ijtimoiy tizimni barpo etish millionlab qurbonlarga sabab
bo‘lgan bo‘lsa
-da, u iqtisodiy, ijtimoiy va milliy muammolarni hal etishda
“
noj
о‘ya”
ekanligi namoyon bo‘ldi.
Markaz mamlakat hayotining barcha jabhalarini, jumladan, xalq xo‘jaligini ham
to‘liq nazorat qilib bordi. Sobiq ittifoq tarkibidagi respublikalar, shu jumladan,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
96
O‘zbekiston ham Markaz ko‘rsatmalarini so‘zsiz bajarishga majbur edi. Respublika
ko‘pincha uning manfaatlarini hisobga olmagan holda tashqarida ishlab chiqilgan
ijtimoiy-iqtisodiy dastur va rejalarni amalga oshirishi lozim edi.
Ushbu rejalar doirasida O‘zbekistonga xo
m ashyo bazasi sifatidagi rol yuklatildi.
Bu holat respublika iqtisodiyotining biryoqlama rivojlanishiga olib keldi, natijada ishlab
chiqarish texnologiyasi to‘liq bo‘lmagan, boy tabiiy xom ashyo resurslarini tayyor
mahsulotga aylantirish imkonini bermaydigan shaklda qoldi.
Urushdan keyingi yillar og‘ir kechdi, ayniqsa, qishloq xo‘jaligi sohasidagi ahvol
murakkablashdi: mehnat resurslari sezilarli darajada qisqardi, paxta xomashyosi va
boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi kamaydi. B
iroq, boshqa
sohalardagi kabi, qishloq xo‘jaligida ham siyosat partiya yo‘riqnomalari va qarorlari
asosida belgilab borildi.
1946-yilda qabul qilingan muhim partiya qarorlaridan birida 1946
–
1953-yillarda
paxtachilikni tiklash va
rivojlantirish choralari belgilandi. Biroq bu qarorlar O‘zbekiston
mahalliy aholisi manfaatlarini inobatga olmagan holda ishlab chiqilgan bo‘lib, amalda
paxta monomadaniyatini rivojlantirishga qaratilgan edi [1. C.45
–
108].
N.S.
Xruşchev rahbarligida olib borilgan islohotlar juda ziddiyatli bo‘ldi. 1953
-yil
sentyabr oyidagi KPSS Markaziy Qo‘mitasining plenumida u qishloq xo‘jaligini
rivojlantirish va dehqonlarning turmush darajasini yaxshilashga qaratilgan aniq chora-
tadbirlarni belgilab berdi. Ushbu chora-t
adbirlar asosan quyidagi yo‘nalishlarga
qaratilgan edi: kolxozchilarga soliq yukini kamaytirish; shaxsiy tomorqalardan davlatga
majburiy yetkazib berish me’yorlarini pasaytirish; chorvachilik mahsulotlarini davlatga
majburiy yetkazib berish bo‘yicha qarzdo
rliklarni bekor qilish; shuningdek, yirik chorva,
parrandachilik, sut, yog‘ va kartoshka uchun davlat xarid narxlarini oshirish.
1954-
yilda soliq solish tartibi o‘zgardi. Endi soliq shaxsiy tomorqasining
maydoniga qarab olinadigan bo‘ldi, ilgari esa chorva
mollari soni, bog‘dagi daraxtlar soni,
ari uylari va boshqa ko‘rsatkichlarga qarab olinardi. Xuddi shu yili soliq hajmi 1952
-yilga
nisbatan ikki baravar kamaytirildi. 1952
–
1958-yillarda xarid narxlari oshdi: yirik
qoramollarda o‘n ikki martaga, bug‘doyda
olti martaga oshdi [2]. Umuman olganda,
qishloq xo‘jaligi mahsulotlari uchun xarid narxlari deyarli uch barobar oshdi. Yangi xarid
narxlari shuningdek shaxsiy xo‘jaliklarda yetishtirilgan mahsulotlarga ham tatbiq qilindi.
O‘zbekiston Sovet Ittifoqi uchun,
deyarli sof paxta yetishtirishga ixtisoslashgan
hudud bo‘lib, markaziy hukumat uchun paxta manbai vazifasini bajargan.
1960
–
1990-
yillar oralig‘ida O‘zbekistonda sug‘oriladigan yer maydoni ikki million gektarga
kengaytirildi, bu esa Markaziy Osiyodagi jam
i sug‘oriladigan yerlarning taxminan
60 foizini tashkil etardi. Shu davrda respublikada Ittifoq bo‘ylab yetishtirilgan paxtaning
uchdan ikki qismi hosil bo‘lgan
[3.P.12-89]. Masalan, 1958-yilda Sovet Ittifoqida paxta
–
to‘qima mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 4 335 ming tonnani tashkil etgan bo‘lsa,
shundan 2
946 ming tonnasi aynan O‘zbekistonda yetishtirilgan edi
[4.C.47-49].
1959-yil 27-yanvardan 5-
fevralgacha o‘tgan SPSS XIX plenumi qarorida aniq
ta’kidlanganidek, “O‘zbekiston SSR bundan buyon ham ma
mlakatning asosiy paxta bazasi
bo‘lib qoladi. Shu bois kelasi yettinchi besh yillik rejada paxta yetishtirishni va unga
bog‘liq sanoat tarmoqlarini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratiladi. Katta miqyosda
sug‘orish infratuzilmasini bunyod etish rejalash
tirilgan. Paxta yetishtirishning
ehtiyojlarini qondiradigan mashinasozlik sohasi ham rivojlantiriladi. Ilgari yettinchi besh
yillik reja davomida sanoat mahsulotlari umumiy hajmi taxminan 1,8 baravarga oshadi”
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
97
[5.C.514]. Ushbu qaror O‘zbekiston paxtachilig
ini strategik ahamiyatli soha qilib
belgilashda muhim bosqich bo‘ldi.
Nikita Xrushchyov rahbarligida agrar sektorning davlatga qarashli qismiga
–
sovxozlariga
–
alohida e’tibor qaratila boshlandi. “Davlat xo‘jaligi” deb ataluvchi
sovxozlar vazifasi dehqonchilik sohasida xususiy va kolxoz tizimini surishtirib turuvchi
asosiy ishlab chiqarish birligi bo‘lib, ularga ko‘proq yer ajratish va ishchi kuchini
ta’minlash yo‘li bilan agrar sektor xavfsizligini mustahkamlash ko‘zda tutilgan edi. Shu
davrda yangi sovxo
zlar asosan “Целинный” (Bo’z va cho‘l) hududlarida bunyod etildi.
Bo’z yerlar –
bu uzoq yillardan beri ekilmagan, dehqonchilik qilinmagan dengiz sathidan
past, tekis tekis cho‘l hududlari edi. Bundan tashqari, moliyaviy jihatdan izdan chiqqan,
davlat qarzi
ga botgan ba’zi kolxozlar ham sovxozlarga aylantirildi
[6].
Xrushchyov davrining eng yirik agrar tashabbuslaridan biri bo‘lib, maqsad janubiy
va markaziy Osiyodagi hosildor bo‘lmagan cho‘l va celinniy maydonlarni ekin yerlariga
aylantirish edi. O‘zbekiston
SSR Markaziy Qomusiyeti va Vazirlar Soveti 1959-yil
3-
avgustda Markaziy Ferghana hududidagi Bo’z yerlarni egallash va sug‘orish bo‘yicha
1959
–
1965-yillardagi chora-tadbirlar rejasini tasdiqladi
[7.C.103]. Cho’l hududlarini
o’zlashtirish ishlarga jalb qil
ingan dastlabki guruhga 10 000 nafar yigit-qizlar yuborildi.
Ushbu ishlar keng miqyosda jamoatchilik, matbuot, radio va kinofilmlarda targ‘ib qilindi.
Yig‘ilish va propagandada yigit
-
qizlar «целинник» –
ya’ni “cho‘lda yangi sovxoz,
agrorayon barpo qilayotg
an yosh, malakali mutaxassis” obrazida tasvirlandi
[8.C.171].
1961-
yilda “Pravda” gazetasida e’lon qilingan “Cho‘llarni egallashga bostirib kirish”
nomli maqolada qayd etilganidek, O‘zbekiston hududining taxminan 70 foizi cho‘llardan
iborat bo‘lib, har bir
million gektar yangi sug‘oriladigan yerlardan taxminan 1,5 mln
tonna paxta, 500 ming tonna guruch hamda boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini
yetishtirish mumkinligi aytilgan. Maqolada shuningdek sug‘orish infratuzilmasiga
kiritilgan katta mablag‘ ortid
an ikki-
uch yil ichida qishloq xo‘jaligi mahsuloti qiymati
evaziga bu investitsiyalarni qoplash mumkinligi ta’kidlangan[9].
Shuningdek, 1959-yil 29-
oktabrda O‘zbekiston SSR Vazirlar Soveti tomonidan
qabul qilingan № 827 “O‘zbekiston SSR xalq xo‘jaligi rejasini (1960
-
yil uchun)” qarorida
yangi sug‘oriladigan va celinniy yerlarni egallash, ularda paxta yetishtirish bo‘yicha
3
500 ta xo‘jalikning (shundan 1
650 ta kolxoz, 1
850 ta sovxoz) ko‘chirilishi
rejalashtirilgan edi
[10]. Bu ham o‘sha payt
dagi uzoq muddatli agrar strategiyaning bir
bo‘lagi sifatida qaraldi.
Xalq xo‘jaligi rejasida belgilangan majburiy miqdorlarni bajarish maqsadida
markaziy hokimiyat 1960-yillar boshlaridan bolalarni ham paxta terimiga jalb eta
boshladi. Shu tariqa, kolxoz
va sovxozlarning majburiy paxta to‘plashi rejasini bajarish
uchun maktab yoshidagi o‘quvchilar ham mehnat qilardi. 1964
-
yilgi ma’lumotlarga ko‘ra,
qishloq maktablarining o‘quvchilari paxta yig‘im
-terimi vaqtida 45 dan 65 kungacha
“ishlash”ga majbur bo‘lgan, shahar maktablari o‘quvchilari esa 23 dan 45 kungacha terim
maydonlarida saqlangan [11]. Bunday shart-
sharoitda maktab o‘quvchilari o‘zlarining
to‘liq o‘quv dasturini egallash imkoniyatidan mahrum bo‘ldi, shuningdek agrar sohada
keng qo‘llanilgan pestitsid va kimyoviy o‘g‘itlar ularning salomatligiga jiddiy zarar
yetkazdi.
Stalin vafotidan so‘ng respublikalar o‘rtasidagi iqtisodiy o‘zaro bog‘liqlik yanada
mustahkamlandi
[12.C.80]. Masalan, O‘zbekiston Sovet Ittifoqi hududlari bo‘ylab
paxtaning 80 foizdan
ortig‘ini ta’minlardi, ammo shu bilan birgalikda respublika o‘z
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
98
iste’molchilari uchun zarur bo‘lgan don, go‘sht, ko‘mir kabi asosiy mahsulotlarni boshqa
respublikalardan import qilishga majbur bo‘ldi. Bunday siyosat orqali markaz (Moskva)
respublikalarni siyosiy va iqtisodiy jihatdan mustahkam nazorat ostiga oldi va ularni bir-
biriga bog‘lab qo‘ydi.
Xrushchyov tomonidan 1958
–
1963-yillarda amalga oshirilgan agrar siyosat,
afsuski, qishloq xo‘jaligi sohasini jiddiy inqirozga olib keldi. Bu holatni umumiy qish
loq
xo‘jaligi mahsulotlari yalpi qiymati o‘sish sur’ati ko‘rsatkichlari misolida kuzatish
mumkin:
1951
–
1955-
yillarda yalpi mahsulot 20,5 %ga o‘sgan;
1956
–
1960-
yillarda 30%ga o‘sgan;
1961
–
1965-
yillarda esa atigi 18%ga o‘sgan
[13].
1960-yillarning boshlariga kelib, ilgari olib borilgan siyosat natijasida yuzaga kelgan
kamchiliklar, shuningdek markazlashgan komandaviy iqtisod tizimining tug‘ma nuqsonlari
yaqqol namoyon bo‘ldi. Natijada ijro sur’ati sekinlashib, iqtisodiy o‘sish sur’ati uzluksiz
pasaya bordi. S
hu tariqa, Xrushchyov davri agrar siyosati o‘zining “Buyuk o‘n yilligi”ni
iqtisodiy ishonchning pasayishi va Xrushchyovning majburiy iste’fosiga olib kelgan.
Ko‘plab tarixchilarning ta’kidlashicha, celinniy ekin maydonlarini tez yuritishda
asosan majburiy
mehnat va xo‘jalikni topshirish tartibi qo‘llanilgan. Shu bois ortiqcha
yerni dehqonchilikka tortish hamda ekin aylanishini buzish ekologik muhitni keskin
yomonlashtirdi. Er yuzasi tuzsizlanib, unumdor qatlamini yo‘qotdi; qum bo‘ronlari avj
oldi; hosildorl
ik sezilarli darajada pasayib ketdi. Natijada bozorlarda go‘sht, sut va non
mahsulotlari kamligidan aholiga yetkazib berishda jiddiy qiyinchiliklar paydo bo‘ldi.
Hayot darajasining pastligi andisha uyg‘otib, aholining keng qatlamlarida
norozilikni kuchaytirdi. Bu norozi fikrlar ochiq namoyon bo‘ldi va Markaz hamda
Xrushchyov boshqaruviga ayon bo‘ldi. Masalan, Xrushchyov tashrif buyurgan ba’zi
shaharlarda aholi dehqonlarga qaratilgan siyosatni tanqid qilib, norozilik aksiyalarini
o‘tkazdi. Xususan, Toshkent shahrida ishchi shaharchalarda xo‘jalik hayvonlari boqishni
man qilish qaroriga norozi aholining ko‘chaga chiqishlari qayd etilgan
[14.C.99].
Keyingi davrlarda markaz siyosatining oqibati sifatida qishloq xo‘jaligi oyoqqa
turmas darajad
a inqirozga uchradi, O‘zbekiston esa aholi uchun zarur bo‘lgan asosiy
qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetkazib bera olmadi. Shuningdek, keng tarqalgan fikr
shuki, O‘zbekiston paxta –
to‘qima mahsulotlarini sug‘urtalab, o‘z mustaqilligini
ta’minlashi kerak
edi. “Oq oltin” deb nomlanuvchi paxta esa ko‘pincha majburiy usullar
bilan yig‘ib olinardi: qarshi chiqqanlar jazolandi, ularning o‘rniga “Kuyov
-
dog‘lar”
(mas’uliyatni qabul qilib, rejani tezroq bajarishga va’dalar bergan shaxslar) –
“Dovodont
va yetgunch
a yetamiz”, “Ikkita besh yillik rejani birikma bilan bajarib tashlaymiz” kabi
shiorlar ostida faoliyat yuritganlar qo‘yilar edi.
Xulosa qilib aytganda, tadqiq etilgan davr agrar sektorda markaziy boshqaruv,
majburiy yetkazib berish va monoekin siyosatining ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik
muammolarga olib kelganini ko‘rsatadi.
Birinchidan, O‘zbekiston paxta plantatsiyasi rolini bajarish jarayonida yuzaga
kelgan majburiy mehnat, bolalarning ishlatilishi, tuproq va suv resurslarining izdan
chiqishi natijasida respublika agrar tizimi uzoq muddatli inqirozga uchradi;
Ikkinchidan bu holatlar sotsializm konsepsiyasining utopik xususiyatini va agrar
siyosatni mahalliy sharoit va infratuzilma imkoniyatlarini hisobga olmagan holda amalga
oshirishning salbiy oqibatlarini aniq namoyon etdi. Shuning uchun kelajakda agrar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
99
islohotlarni rejalashtirishda
–
mahalliy ekologik, ijtimoiy-
iqtisodiy va madaniy omillarni
to‘liq inobatga olish hamda diversifikatsiya tamoyillariga rioya qilish zarur edi;
Uchinchidan, su
g‘orish infratuzilmasini kengaytirish, bo’z ekin maydonlarini
egallash va yangi paxta yetishtirish hududlarini yaratish paxta-monopoliya darajasini
yanada mustahkamladi. Biroq bu jarayon iqtisodiy va ekologik muammolarning hal
qilinmaganligiga olib keldi, respublikada oziq-ovqat yetishmovchiligi, tuproq
unumdorligining pasayishi va ijtimoiy-
tengsizlik darajasining ortishiga sabab bo‘ldi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
История
Узбекистана
:
Учебное
пособие
.
Часть 2. Абраров С.А. –ТашГУ, 2007.
-
С.45.
-10
8 с.
2.
Полынов М.Ф. Не повезло крестьянству в стране Советов. Аграрная
политика советского правительства в 1950
-
х –
первой половине 1980
-
х. //
Общество. Среда. Развитие (Terra Humana). C. 3
-18.
3.
Deniz Kandiyoti. Agrarian Reform, Gender and Land Rights in Uzbekistan. Social
Policy and Development Programme Paper Number 11, June 2002. -P.12.P-89.
4.
А.Алимов. Завтрашний день Узбекистана. М.,1959, с. 47, с.49.
5.
Внеочередной XXI съезд Коммунистической Партии Советского Союза. 27
января –
5 февраля 1959 года. Стенографический отчет. –
М.: Политиздат, 1959. Стр
514.
Сайт «Военная литература»:
6.
Советский Союз в годы реформ.
http://do.gendocs.ru/docs/index-
3757.html?page=2
7.
А.Таджибаев. Колхозное крестьянство Узбекистана в борьбе за внедрения
достижений научно –
технического прогресса в хлопководстве (1950 –
1970 гг.). Т.,
1986, с.103.
8.
П.Пихоя. Советский Союз: история власти (
1945-
1991). Н., 2000, с.171
9.
Газета Правда. №146. 26 мая 1961г.
10.
O
‘
z MA R.2948-fond, 1-ro
’
yxat, 68-ish, 1-bet.
11.
O
‘
z MA R.94-fond, 7-
ro’yxat, 788
-ish, 253-bet.
12.
Ф.Разаков. Коррупция в политбюро Дело «красного узбека». с.80. //
электронная библиотека
litru.ru
13.
«Экономическое и социальное развитие СССР в середине 1950 –
середине
1960-
х г.»
http://topref.ru/referat/66832.htm
14.
Пыжиков Александр. Хрущевская Оттепель 1953
-
1964 гг. М., 2002. с.99.
