Из истории тюркских хаджибов, служивших Саманидам: Алптегин

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

From the history of Turkic chamberlains who served the
Samanids: Alptegin

Mokhlaroy ABDUKAMOLOVA

1

Alfraganus university

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2025

Received in revised form

15 May 2025
Accepted 15 June 2025

Available online

25 June 2025

The 9th

–

10th centuries mark a period of significant political

and military transformations in Central Asia. One notable aspect

of this era was the rise of Turkic commanders who served

under the Samanid dynasty and gradually emerged as powerful

political actors. Among them, Alptegin stands out for having
risen through the ranks as a military slave (ghulam) and later

establishing an autonomous political authority in Ghazna. This

article explores Alptegin’s career, his relations with the

Samanids, his conquest of Ghazna, and his role in laying the
foundation of the Ghaznavid state. Drawing on key historical

sources such as Tarikh-i Bayhaqi, Zayn al-Akhbar, Tarikh-i

Yamini, and Siyasatnama, this paper highlights the

transformation of military slaves into political elites in early
Islamic Central Asia.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3-pp119-127

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Alptegin,

Samanids,

Ghazna,

Ghaznavids,

ghulam,

political elite,

9th

–

10th century,

Central Asia,

Transoxiana,

Khurasan,

Balkh,

Siyasatnama,

Tarikh-i Bayhaqi,

Tarikh-i Yamini,

Zayn al-Akhbar,

military slavery,

Turkic commanders,

hajib,

sipahsalar,

independent rule,

Islamic statecraft,

court officials,

medieval generals.

1

PhD Student, Fergana State University. E-mail: mohlaroyabdukamolova@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

120

Somoniylarga xizmat qilgan turkiy hojiblar tarixidan:

Alptegin

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

Alptegin,

Somoniylar,

G‘azna,

G‘aznaviylar,

g‘ulom,

siyosiy elita,

IX

–

X asr,

Markaziy Osiyo,
Movarounnahr,

Xuroson,

Balx,

Siyosatnoma,

Tarixi Bayhaqiy,

Tarixi Yaminiy,

Zayn al-Axbor,

harbiy qullik,

turk amirlari,

hojib, sipohsolor,

mustaqil hokimiyat,

islom davlatchiligi,

saroy amaldorlari,

o‘rta asr sarkardalari

.

IX

–

X asrlarda Markaziy Osiyo tarixida muhim siyosiy va

harbiy o‘zgarishlar yuz berdi. Ayniqsa, Somoniylar davlati

tarkibida xizmat qilgan turk sarkardalarining siyosiy kuchga

aylanishi bu davrning o‘ziga xos xususiyatlaridan biridir.

Ulardan biri

—

Alptegin bo‘lib, u dastlab Somoniylar xizmatida

g‘ulom

-har

biyning yuqori martabalariga ko‘tarilgan, so‘ng esa

G‘aznani egallab, u yerda mustaqil siyosiy hokimiyatni

shakllantirgan. Mazkur maqolada Alptegin shaxsiyati, uning

Somoniylar bilan munosabatlari, G‘aznani zabt etishdagi harbiy

-

siyosiy faoliyati va G‘azna

viylar sulolasining shakllanishiga

qo‘shgan hissasi tarixiy manbalar asosida tahlil qilinadi.

Ayniqsa, Tarixi Bayhaqiy, Zayn al-Axbor, Tarixi Yaminiy,

Siyosatnoma va boshqa muhim manbalar asosida Alpteginning

o‘rni aniq yoritiladi. Ushbu maqola Markaziy Osiyoda g‘ulomlar

tabaqasining siyosiy elita sifatida shakllanish jarayonini
tushunishga xizmat qiladi.

Из истории тюркских хаджибов, служивших Саманидам:
Алптегин

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

Алптегин,

Саманиды,

Газна,

Газневиды,

гулом,

политическая элита,

IX

–X века,

Средняя Азия, Мавераннахр,

Хорасан,

Балх,

Сиясатнаме,

Тарих

-

и Бейхаки,

Тарих

-

и Ямини,

Зайн ал

-

Ахбар,

военное рабство, тюркские
командиры, хаджиб,

сипахсалар,

независимая власть,

исламское государственное
управление,

придворные чиновники,

средневековые полководцы

.

IX

–X века в истории Средней Азии были временем

значительных политических и военных перемен. Особенно

примечателен рост политического влияния тюркских

полководцев, служивших в государстве Саманидов. Одним

из самых ярких представителей этого процесса был
Алптегин, который, начав как гвардеец

-

гулом в

Саманидской армии, сумел завоевать город Газна и

утвердить

там

независимую

власть.

В

статье

рассматриваются его личность, отношения с саманидскими

правителями, военные походы и вклад в формирование
Газневидского государства. Анализ основывается на таких

источниках, как Тарих

-

и Бейхаки, Зайн ал

-

Ахбар, Тарих

-

и

Ямини и Сиясатнаме. Работа проливает свет на

превращение гвардейцев

-

гуломов в политическую элиту

раннесредневековой Средней Азии

.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

121

KIRISH

Somoniylarga xizmat qilgan turkiy hojiblardan biri Alptegin (uning nomi ba’zan

Alptigin, Alp Tekin yoki Alp Takin deb ham yoziladi) dastlab qul sifatida faoliyatini
boshlagan va keyinchalik mustaqil yangi sulola asoschisi sifatida tarixda qolgan shaxs.

Somoniylar qoʻshinning asosini turkiy qul askarlari (gʻulomlar) tashkil etgan. Zarurat
tug‘ilganda, ya’ni shimoldagi ko‘chmanchilar bilan chegaralarda manfa

atlar tutashgan

paytlarda Somoniy amirlari dashtlarga yurishlarga boshchilik qilganlar. Masalan, amir
Ismoil ibn Ahmad 893-yilda Talasga katta ekspeditsiya olib borgan va natijada qarluq
turklarining poytaxti talon-taroj qilingan. Somoniylar qullar va chor

va mollarini o‘z ichiga

olgan katta miqdordagi o‘ljalarni olib kelishgan. Bu qullarning aksariyati Somoniylar
sulolasi yoki boshqa musulmon kuchlari, jumladan Bag‘doddagi xalifaning elita
qo‘shinlariga a’zo bo‘lish niyatida edi. Chunki, musulmon dunyosidag

i harbiy qullik

boshqa qullik turlaridan, ayniqsa g‘arbda amalda qo‘llaniladigan qullikdan juda farq
qilgan. Harbiy qullik o‘z jamiyatlarining ijtimoiy

-

harbiy elitasi bo‘lgan askarlar sinfini

yaratdi. Bu odamlar yaxshi o‘qitilgan, juda yaxshi maosh oladigan va o‘z shaxsiy

mulklariga, oilasiga ega edi. Ular faqat nomigagina qul edilar. Harbiy qullarning ishlari,
jasorati, aql-

zakovati va sadoqatiga qarab ko‘tarilib, mukofotlangan. Keyinchalik hatto

ma’lum hududlarni va qo‘shinni boshqarish huquqiga ham ega bo‘lganlar. Alptegin ana

shunday qullardan biri edi.

ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA

U haqida tarixiy manbalardan Narshaxiyning “Buxoro tarixi”, Nizomulmulkning

“Siyosatnoma”, Gardiziyning “Zayn

-

ul axbor”, Ibn al

-

Asirning “Al komil fit tarix”, Abu’l

-

F

azl Bayhaqiyning “Tarixi Bayhaqi”, Abu Nasr al

-

Utbiyning “Tarixi Yamini” asarlarida bir

qancha ma’lumotlar keltirilgan. Bulardan Nizomulmulk va Gardiziy asarlaridan nisbatan
batafsilroq ma’lumotlarni olamiz lekin ushbu ma’lumotlar tanqidiy tahlilga muhtoj.

Ibn al

Asir, Narshaxiy asarlarida qisqa faktlar uchraydi. Abu Nasr al-

Utbiy [2] va Abu’l

-Fazl

Bayhaqiy [4] asarlari Subuqtegin, Sulton Mahmud va Mas’ud G‘aznaviylar davrlariga
bag‘ishlangan hamda Alptegin haqidagi ma’lumotlar asosan, Subuqteginning hayot

i va

faoliyatini yoritish doirasida berilgan bo‘lib, Alpteginning shaxsiy hayoti yoki siyosiy
faoliyati haqida batafsil tafsilotlar keltirilmagan. Masalan, “Tarixi Yamini”da Alptegin
haqida quyidagicha ma’lumot keltirilgan: “Alptegin, Somoniylar davlatida

yuqori

lavozimda xizmat qilgan turk sarkardasi bo‘lib, keyinchalik G‘aznani egallab, u yerda o‘z
hukmronligini o‘rnatdi. U vafot etgach, uning o‘rniga Subuqtegin tayinlandi.”

Ushbu manbalarni qiyosiy va tanqidiy tahlil qilish orqali Alptegin hayoti va

fao

liyatiga oid tafsilotlarni keltirib chiqarishimiz mumkin bo‘ladi.

Alptegin hayoti va faoiliyatiga oid hozirgi zamon tadqiqotchilari tomonidan ham

bir qator ilmiy ishlar e’lon qilingan bo‘lib, ulardan eng asosiylari C.E. Bosworth –

“The

Ornament of Historie

s” [12] nomli Gardiziy asarining izohli tarjimasi, Jürgen Paul –

“Alptegin in the Siyāsat

-

nāma”[11] (“Alptegin Siyosatnomada”). Ushbu maqola Alptegin

obrazining tarixiy manbalarda, ayniqsa, Nizomulmulkning “Siyosatnoma” asarida qanday

tasvirlanganini tahli

l qiladi. Muallif Alpteginni sodiq xizmatkor sifatida ko‘rsatish orqali

hukmdor va uning eng yaqin yordamchilari o‘rtasidagi munosabatlar muammolarini
yoritadi. Maqola Alpteginning tarixiy shaxsiyatidan ko‘ra, axloqiy va siyosiy saboqlarni

yetkazishga qara

tilgan. “The Slave Who Founded an Empire”[13] Adam Ali tomonidan

yozilgan ushbu maqolada hech qaysi manbaga ishora berilmagan bo‘lsada, Gardiziy va

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

122

Nizomulmulk asarlari asosida yozilganligini taxmin qilish mumkin. Maqolada
Alpteginning quldan imperiya aso

schisigacha bo‘lgan hayot yo‘lini tasvirlaydi hamda

uning Samaniylar xizmatidagi faoliyati, G‘aznani egallashi va G‘aznaviylar sulolasining
asos solinishi haqida so‘z yuritiladi. Minoru Inaba tomonidan yozilgan “A Venture on the

Frontier: Alptegin's Conque

st of Ghazna and its Sequel” [10] (“Chegaradagi tashabbus:

Alpteginning G‘aznani zabt etishi va uning davomi”) maqolasida ham Alpteginning
G‘aznani zabt etishi va bu voqeaning keyingi tarixiy oqibatlari tahlil qilinadi. Alptegin,

Samaniylar davlatining yuq

ori martabali harbiy amaldori bo‘lib, siyosiy kurashlar

natijasida G‘aznaga yo‘l oladi va u yerda mustaqil hokimiyat o‘rnatadi. Bu harakat
G‘aznaviylar sulolasining asos solinishiga olib keladi. Juda ko‘p manbalar asosida

yozilgan ushbu maqolada, shuningdek, Alpteginning harbiy yurishlari, siyosiy

strategiyalari va G‘aznaning musulmon dunyosidagi o‘rni haqida batafsil ma’lumotlar

keltirilgan.

NATIJA VA MUHOKAMA

Alpteginning Somoniylar xizmatidagi faoliyatidan oldin kelib chiqishi haqida hech

narsa ma’lum

emas. U somoniylar tomonidan sotib olingan turk edi va Somoniylar

qo‘shinida g‘ulom sifatida xizmat qiladi. Alptegin dastlab amir Ahmad ibn Ismoil

(hukmronligi 907-914) tomonidan sotib olingan, Nasr ibn Ahmad (hukmronligi 914-
943)ga ham xizmat qilgan. Ammo uning faoliyati haqiqatan ham amir Nuh I (hukmronligi
943-954) davrida hojib ul-

hujjob (qo‘shin qo‘mondoni) lavozimiga ko‘tarilganidan so‘ng,

chindan ham avj oldi. U Nuh I vorisi Abdumalik (954-961 yillar hukmronligi) davrida

yanada yuqori ko‘tarildi. U

shu amir davrida katta qudrat va nufuzga erishib, amirdan

ham qudratliroq bo‘lgan. Darhaqiqat, u amir Abdumalikni 961

-yilda Xuroson hokimi va

Xuroson qo‘shinlarining bosh qo‘mondoni etib tayinlashga va o‘zining himoyachisi Abu
Ali Muhammad Bal’amiyni o‘zig

a vazir qilib tayinlashga majbur qildi [6.61]. Mansur ibn

Nuh Alpteginni Balx hokimi etib tayinlaydi va undan bunga javoban “men soliq yig‘uvchi
emas bosh hojibman” degan javob oladi [6.61] va saroyga bormay qo‘yadi shundan so‘ng

uni strategik jihatdan muh

im hudud hisoblangan Xurosonga Abu Mansurning o‘rniga

sipohsolor etib tayinlashga majbur bo‘ladi.

IX asrdan XIX asrgacha musulmon dunyosi siyosati va harbiy sohalarida

hukmronlik qilgan harbiy qullik institutida yuksalish tizimi bosqichma-bosqich va
yuqor

ida aytib o‘tilganidek, yaxshi xizmat, tajriba va sadoqatga asoslangan edi.

Saljuqiylarning buyuk siyosatchisi va vaziri Nizomulmulk o‘zining “Siyosatnoma”
kitobida Alptegin xizmatida bo‘lgan davrda Somoniylar davrida bu tizim qanday

ishlaganini bayon qila

di. U aytadi: Bu Somoniylar davrida ham amalda bo‘lgan tuzum.

G‘ulomlar ish stajiga va umumiy xizmatlariga ko‘ra bosqichma

-

bosqich ko‘tarilgan.

Shunday qilib, bir g‘ulom sotib olingandan so‘ng, unga bir yil davomida zandanicha

chopon va etik kiyib, piyoda

xizmat qilish buyuriladi; va bu g‘ulomga birinchi yilida yakka

holda yoki omma oldida ot minishga ruxsat berilmagan va agar minganligi aniqlansa, u

jazolangan. U etik bilan bir yillik xizmatni o‘tab bo‘lgach, chodirboshi qo‘shin boshlig‘i

bilan gaplashadi

va u podshohga xabar beradi; so‘ng unga jilovi oddiy charmdan qilingan

bir turk otini beradilar. Ot va qamchi bilan bir yil xizmat qilgandan so‘ng, uchinchi yilida
qilich beriladi. Toʻrtinchi yili ular unga minib oʻtirganda bogʻlab qoʻygan bir qalpoq va

ka

mon berishadi. Beshinchi yilida ular yaxshiroq egar va yulduzli jilov, to‘n va gurziga

ega bo‘ladi. Oltinchi yili soqiy yoki suvchi qilib, beliga qadah osiladi. Yettinchi yili chopon

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

123

beriladi. Sakkizinchi yili ular unga cho‘qqisi o‘n olti qoziqli chodir be

rishdi va uning

qo‘shiniga yangi sotib olingan uchta g‘ulom beriladi; shundan so‘ng chodir boshlig‘i

(haylboshi) unvonini berilib, kumush sim bilan bezatilgan qora kigiz qalpoq va ganjkor
chopon kiyadilar. Har yili uning kiyim-kechak va bezaklarini takomillashib, hojib unvoni

beriladi uning martaba va mas’uliyatini oshirdilar va bu hol qo‘shin boshlig‘i bo‘lguncha
davom etadi. Qachonki, uning munosibligi, mahorati va jasorati hammaga ma’lum bo‘lib,
bir qancha ajoyib ishlarni amalga oshirib, o‘rtoqlariga e’tiborli, xo‘jayiniga sadoqatli ekani
ma’lum bo‘lgach, faqat o‘ttiz besh

-qirq yoshlarida amir qilib, viloyatga tayinlanadilar

[7.101].

Somoniylar davrida g‘ulomlar armiya yoki ma’muriyatda yuqori martabalarga

ko‘tarilishdan oldin o‘zlarini, sadoqatlarini isbotlash va jangovar, siyosiy va ma’muriy

qobiliyatlarini oshirish uchun yillar sarflashlari kerak edi. Shuning uchun bu harbiy

qullardan biri martaba yoki amir darajasiga ko‘tarilib, harbiy qismga qo‘mondon yoki

viloyat hokimi etib tayinlanganda, u tajribali askar, rahbar, boshqaruvchi va siyosatchi

bo‘la olar edi. Alptegin ham xuddi shunday edi.

Nizomulmulkning “Siyosatnoma” asarida Alpteginga juda yuqori baho berilib, 35

yoshida Xurosonda sipohsolor lavozimini egallagan sadoqatli turk g‘ulomi

ekanligi va

somoniylar davlati muhim shaxslaridan biri va hatto davlat tanazzulida uning

somoniylarni tark etib ketishi sabab qilib ko‘rsatiladi. Bundan tashqari u g‘aznaviylar

davlatini tashkil etgan va uning birinchi hukmdori sifatida qaraladi [7.105]. Uning

aytishicha, Alptegin Somoniylar poytaxtida hasadgo‘y saroy a’yonlari tomonidan o‘ziga
qarshi fitnalar qurboni bo‘lgan. U bu fitnalar Abdulmalik vafotidan keyin emas, balki Nuh

ibn Nasr (943-

954 yillar hukmronligi) vafot etganida sodir bo‘lganligini noto‘g‘ri

ta’kidlaydi. Nizomulmulkning yozishicha, bu amir vafot etgach, unga Buxorodagi vazir
Abu Ali Muhammad Balamiy va uning tarafdorlaridan iborat saroy a’yonlaridan yangi

hukmdor tayinlash haqida xabar keladi. Ikki variant Nuh ibn Nasrning 30 yoshli ukasi

yoki uning 16 yoshli o‘g‘li edi. Alptegin 30 yoshli akaning yetukligi va tajribasi tufayli bu
lavozimga ko‘proq mos kelishini maslahat berdi. Vaholanki, saroy a’yonlari amirning
yosh o‘g‘lini taxtga o‘tkazishgan edi. Alpteginning nomasi malikzoda qo‘li

ga yetadi, va

ko‘nglida unga nisbatan adovat paydo bo‘ladi [7.105].

Fikrimizcha bu ma’lumotda ayrim chalkashliklarga yo‘l qo‘yilgan. Chunki Nuh ibn

Nasr vafot etganidan so‘ng amirning taxtga o‘tirgan o‘g‘li Abdulmalik bo‘lib [5.145],

manbalarda uni 10 yosh

ida taxtga o‘tirganligi va Alptegin bilan munosabatlari yaxshi

bo‘lganligi, Abdulmalik davrida hokimiyatni o‘z qo‘liga olganligi qayd etilgan [3.309].

956-yil Bakr ibn Malik Xuroson noibligidan chaqirtirilib, amir saroyida Alptegin
tomonidan qatl etilganli

gi [8.46] ham bu paytda uning saroydagi ahamiyatini ko‘rsatadi.

Keyinchalik amirning harbiy boshliqlar ta’siridan qutulishga harakat qilishi [3.310]
natijasida vaziyat o‘zgaradi.

Agar vafot etgan amir Abdulmalik bo‘lsa Alptegin uning akasini emas o‘g‘lini

qo‘llagan [3.311] (lekin shunda ham Abdumalikning o‘g‘li 16 yosh bo‘lmaydi chunki

Abdulmalik baxtsiz hodisa tufayli otdan yiqilib vafot etganida 17 yoshda edi [1.53])

taxtga esa ukasi Mansur ibn Nuh o‘tiradi. Alptegin va “uning maslahatisiz hech bir ish

qi

lmaydigan” [6.62] safdoshi vazir Abu Ali Muhammad Bal’amiy amir Abdumalikning

o‘g‘li Nasrni taxtga o‘tkazib uni nomidan davlatni boshqarishni reja qiladilar lekin

Somoniylar oilasi, ularning muholifatlari va poytaxt Buxorodagi podshoh gvardiyasi yosh
shahz

odani chetlab, uning oʻrniga Mansur Ini qoʻydi. Balamiy yangi tuzumga qoʻshildi va

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

124

Alptegin geografik jihatdan poytaxtda boʻlayotgan voqealardan uzoqda boʻlgani uchun

hech narsa qila olmadi. Alptegin Xurosonda yakkalanib qoladi. Nasr esa bir kungina
humron

lik qildi. Agar “Siyosatnoma”da aytilganidek Alptegin Mansur ibn Nuhni

qo‘llaganida oralaridagi adovatga boshqa sabab keltirilishi kerak edi.

Saroy amaldorlari bo‘lajak hukmdor Mansur ibn Nuh va Xurosonda bir necha

yillardan beri Xurosonda hokimlik qilayotgan Alpteginning orasini buzishni maqsad
qilgandi. Ular unga Alpteginni shaxsan amirga qasamyod qilish uchun chaqirishni va bu

o‘ta qudratli vassaldan xalos bo‘lish uchun kelganida hibsga olinib o‘ldirishni maslahat

berishdi [7.105].

Amir Mansur ibn Nuhnin

g rejalaridan xabardor Alptegin Jayhun qirg‘og‘iga borib

amaldorlarini va Xuroson lashkarini Buxoroga yuboradi, o‘zi esa Hindistonga g‘azot
uchun ketishini, buning sababini esa qariganida o‘zi bir umr xizmat qilgan sulola vakili

bilan jang qilishini istama

ganligidan deb keltiradi va ketish oldidan askar to‘plash uchun

bir muddat Balxda qoladi [7.106]. O‘sha paytda u 30 000 kishining boshida turgan va
Nizomulmulk aytishicha, 100 000 qo‘shin yig‘ib, Buxoroni o‘z qo‘liga olishi mumkin edi.
Ammo Alptegin “aslzoda xizmatkor” boʻlib, oʻz yigitlariga saltanatdan ketish niyatida
ekanligini maʼlum qildi va oʻz qoʻshinini Buxoroga joʻnatib, ularni yangi amirga bayʼat
qilishga undadi. U Somoniylar saltanatini tark etib, 2200 kishilik turkiy g‘ulom qul

askarlaridan ibor

at shaxsiy mulozimlari bilan sharqqa yo‘l oldi. U o‘z bayrog‘i ostida yana

800 otliq to‘pladi va muqaddas urush olib borish uchun sharqqa yo‘l oldi.

Nizomulmulk Alptegin ketayotgan paytda naqadar boy bo‘lganiga e’tibor qaratadi.

Uning qayd etishicha, “Xuroson va Movarounnahrda 500 qishloqqa ega bo‘lgan,
Somoniylar saltanatida uning uylari, bog‘lari, mehmonxonalari, hammomlari va fermalari
bo‘lmagan shaharlari ham bo‘lmagan, bundan tashqari uning 1 million qo‘ylari, 100
mingdan ortiq mol va otlari bo‘lgan”. Bu 100% to‘g‘ri bo‘lmasligi mumkin, ammo bu bizga
cho‘qqiga chiqqan turk hojiblarining nihoyatda boy va qudratli bo‘lishlari anglatadi.

Somoniylar amiri yana o‘z saroy a’yonlari talabiga ko‘ra, Alpteginni ta’qib qilish

uchun 16 ming kishilik qo‘shin yubora

di, ammo ular tuzoqqa ilinadi. Alptegin Xulm

dovoni degan darada qarorgoh qurgan. U oʻz qoʻshinini 1000 kishidan iborat uch qismga
boʻldi. U bu boʻlinmalardan ikkitasini daraning oʻng va chap tomonidagi jarlarda yashirin

joylarga joylashtirdi. Qolgan 1000

tasi bilan dara bo‘ylab harakatlanib, chekinayotgandek

ko‘rsatdi. Somoniylar qoʻshinlari dara orqali Alpteginni quvib oʻtishdi. Somoniylar
qoʻshinlarining yarmi narigi tarafga oʻtib boʻlgach, Alptegin qoʻshinlarini jangovar safda
ko‘rdilar va ular oʻzlarin

ing jangovar saflarini tuza olmay turib, ularga hujum qildilar. Bu

vaqtda jangga qo‘shilish uchun daradan oshib o‘tmoqchi bo‘lgan askarlar orqa tomondan
Alpteginning yashirin pistirmachilari tomonidan hujumga uchradi. Somoniylar qoʻshini

butunlay tor-mor q

ilindi va Alptegin va uning qoʻshinlari tashlab ketilgan qarorgohni

egallab oldilar. Ular olgan o‘lja ot, xachir, oltin, kumush, ipak va qullar edi [7.105].

Narshaxiyning “Buxoro tarixi” asarida ham ushbu voqea haqida qisqa ma’lumot

uchraydi: u Jayhundan o

‘tib, amirni qo‘lga olmoqchi bo‘ladi lekin kelgan qo‘shinni

ko‘pligini ko‘rib ortga qaytadi. Ammo amir tomonidan Muhammad ibn Abdurazzoqqa uni

Nishopurga kirgizmaslik tayinlanadi va Alptegin Balxga chekinadi. Unga qarshi Mansur
ibn Nuh Ashas ibn Muhammadni

yuboradi va jangda yengilgan Alptegin G‘aznaga

chekinadi. Ashas ibn Muhammad ham G‘aznaga borib u yerni ham egallaydi. Alptegin
Balxga qochadi ko‘p urushlardan so‘ng Alpteginga amir unga omonlik beradi va xizmatga

qaytishi keltiriladi [1.54]. Asar somoniy

hukmdorlar tarixiga bag‘ishlab yozilganligi va

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

125

aynan Abdumalik davridan keyingi davrlar asarning asl muallifi hisoblangan Narshaxiy

tomonidan emas keyingi tarjimonlar tomonidan keyinchalik qo‘shilganligi inobatga olgan

holda voqealar rivoji Alpteginning t

aslim bo‘lishi bilan yakunlangan degan fikrdamiz.

Bu borada Ibn al Asirning “Al komil fit tarix“ asarida 962

- yilda Mansur ibn Nuh

Alpteginni xuzuriga chaqiradi lekin u kelmaydi bunga javoban amir lashkar jo‘natadi.
Alptegin ularni yengib qo‘mondonlarini asir oladi ular orasida xatto amirning tog‘asi ham
borligi haqidagi qisqa ma’lumot keltiriladi, xolos [9.469].

Alptegin G‘azna tomon yo‘l oldi va uni qamal qildi. Nizomulmulk shuni eslatib

o‘tadiki, Alptegin o‘z qo‘shinlariga G‘azna mahallasidagi qishloqla

rni talon-taroj qilishni

taqiqlovchi bayonot chiqargan. Nizomulmulk, Alptegin askarlaridan biri bir dehqondan
tovlamachilik qilib olgan bir qop somon va tovuqni olib, qarorgohga qaytganini aytadi.

Alptegin unga tanbeh berdi, u armiyaga yaxshi maosh to‘layo

tganligini, ular dehqonlarni

qo‘rqitishdan ko‘ra, barcha ehtiyojlarini sotib olishlari kerakligini aytdi. Keyin u askarni
qatl qildi va hamma ko‘rishi uchun uni yo‘l chetiga osib qo‘ydi. Bu Alptegin mintaqani
egallab olganida qarshilik ko‘rsatmagan mahalliy aholiga ma’qul kelgandek tuyuladi.

Shu tariqa G‘aznani egallab, bu yerda qarorgoh qilib Hindistonga yurishlar qilib bir

qancha hududlarni egallaydi va shu yurishlar chog‘ida 963

-yilda vafot etadi [7.112].

Undan so‘ng ishlarini o‘g‘li bo‘lmaganligi uchun o‘zi sotib olib, yoshligidan tarbiyalagan
turk g‘ulomi Sobuqtegin davom ettiradi va G‘aznaviylar sulolasiga asos soladi. U
Zobuliston raisining qiziga uylanib, undan sulolaning eng ko‘zga ko‘ringan vakili Mahmud

ibn Sobuqtegin dunyoga keladi [7.113]. Lekin

Gardiziyning “Zayn

-

ul axbor” asarida

keltirilishicha, Alptegin 963-

yili G‘aznani bosib olganidan ko‘p o‘tmay vafot etadi. Uning

oʻrniga 963

-966-

yillarda hukmronlik qilgan oʻgʻli Abu Ishoq Ibrohim taxtga oʻtirdi. Abu

Ishoq merosxo‘rsiz vafot etdi va uning o‘rniga qo‘shin zobitlaridan biri Bilgategin (yoki

Bilgetigin) 975-yilgacha hukmronlik qildi va u ham farzandsiz vafot etdi. Boshqa bir zobit

Bo‘ritegin (yoki Böritigin) hukmronlik qilib saylandi. U 977

-yilga qadar hukmronlik qildi

va uni ag‘darib, o‘rniga

Alpteginning eng ishonchli qullari va zobitlaridan biri,

shuningdek, uning kuyovi bo‘lgan Sobuqtegin tayinlandi. Sobuqtegin ko‘pincha
G‘aznaviylar sulolasining haqiqiy asoschisi sifatida e’tirof etiladi. G‘aznaviydan keyingi

hukmdorlarning hammasi uning avlodlari edi.

Shuning uchun ham Alptegin haqidagi ma’lumotlarni G‘aznaviylar sulolasi tarixiga

oid manbalarda ko‘proq uchratamiz. Xususan, Gardiziyning “Zayn

-

ul axbor” asarida

Alpteginning Somoniylar xizmatidagi faoliyati, G‘aznani zabt etishi va G‘aznaviy

lar

davlatiga asos solganligi haqida yozadi. Uning yozishicha, Alptegin dastlab Somoniylar

saroyida xizmat qilgan turk quli bo‘lib, o‘zining sadoqati va harbiy mahorati bilan yuqori
lavozimlarga ko‘tarilgan. U Somoniylar amiri Nuh I davrida (943–

954) saroy

qo‘riqchilari

boshlig‘i (hajib al

-

hujjab) etib tayinlanganligi, keyinchalik, Nuh I ning o‘g‘li Abdulmalik I

(954

–

961) davrida Balx hokimi va 961-yilda Xuroson sipohsoloriga aylanganligi

ta’kidlanadi [6.62].

Abdulmalik I vafotidan so‘ng, Alptegin va uning

ittifoqchilari Abdulmalikning yosh

o‘g‘li Nasrni taxtga chiqarishga harakat qilishgan. Biroq, boshqa kuchli amaldorlar
Mansur I ni qo‘llab

-quvvatlab, uni yangi amir etib tayinlashgan. Mansur I Alpteginni

Xuroson hokimligidan chetlatgan.

Bu

voqealardan so‘ng, Alptegin o‘zining turk askarlari va eronlik g‘oziylar bilan

Balxga yo‘l olgan va 962

-yilda Alptegin Kobul hukmdori Kobulshoh bilan qarindosh

bo’lgan mahalliy hukmdor Abu Bakr Lavikdan G‘azna shahrini bosib olishga muvaffaq

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

126

bo‘ldi. Somoniylar G‘aznadagi Alpteginni o‘z hokimi va vassali sifatida tan olish bilan
kifoyalandilar. Alptegin G‘aznani egallashga muvaffaq bo‘lgan bo‘lsa

-

da, keyingi o‘n besh

yil davomida u va uning vorislari Kobuldagi qarindoshlari yordamida o‘z hududlarini

qaytarib

olishga uringan lauiklarga qarshi tinimsiz kurash olib borishlariga to‘g‘ri keldi.

Darhaqiqat, bir payt Alpteginning o‘g‘li Abu Is’hoq Ibrohim G‘aznani lauiklarga boy berib,
uni faqat Buxorodan Somoniylar yordami bilan qaytarib olishga muvaffaq bo‘ldi. Ay

nan

shuning uchun ham G‘azna hukmdorlari 997

-

yilda Alpteginning to‘rtinchi vorisi

Sobuqtegin vafot etgunga qadar Somoniylarni o‘z hukmdorlari deb tan olganlar.

Bayhaqiyning “Tarixi Mas’udiy” asarida “Alptegin Somoniylar xizmati davrida

o‘zining harbiy qobiliyatlari bilan ko‘plab g‘alabalarga erishdi. G‘aznaning strategik
ahamiyatini anglab, bu hududni o‘z qo‘liga oldi va bu bilan yangi davrning boshlanganini
bildirdi.” [4.88] jumlalari qayd etilganligi G‘aznayivlar ham Alpteginni sulola rivoji uchun

qancha

lik muhim o‘rin egallaganlihdan dalolat beradi.

Sobuqtegin

hukmronligi

davrida

Gʻaznaviylar

hududi

Afgʻonistondagi

Hindukushning janubida va bugungi Pokiston hududidagi Hind daryosigacha boʻlgan

sharqda kengayib bordi. U hali ham Somoniylarning vassali edi, lekin bu vaqtga kelib

uning hukmdorlari zaiflashib, ularning imperiyasi qo‘zg‘olon va ichki tartibsizliklar bilan
band edi. Sobuqtegin va uning oʻgʻli Mahmud 994

-

yilda Somoniylarga tartib oʻrnatishda

yordam berdi. Mukofot sifatida Mahmud Xuroson hokimi etib tayinlandi.

999-

yilda Mahmud G‘aznaviylar taxtiga o‘tirar ekan, Somoniylar kuchga ega emas

edi. Ular janub va gʻarbdan Gʻaznaviylar, sharqdan esa qoraxoniy turklari bilan oʻralgan

edi. 999-

yilda Mahmud Xurosonni qoʻshib oldi va bu hududni Gʻaznaviylar

mulkiga

qoʻshib

oldi,

Qoraxoniylar

esa

Movarounnahr

ni egallab, Somoniylarga chek qoʻydi. Mahmud sulton unvonini olgan birinchi musulmon

hukmdor hamdir.

G‘aznaviylar imperiyasi Alptegin vafotidan 40 yil o‘tib o‘zining qudrati va shon

-

shuhrat cho‘qqisiga ko‘tarilgan bo‘lsa

-da, aynan shu hojib XI asrning eng qudratli harbiy

imperiyalaridan biriga aylanishiga asos solgan. Garchi bu imperiyani boshqargan sulola
bevosita Alptegin nasl

idan boʻlmasa

-

da, Gʻaznaga hukmronlik qilib, uning hududini

kengaytirib, oxir-

oqibat sulola oʻrnatishga koʻtarilgan zobit uning quli va xonadonining

aʼzosi edi. Alptegin o‘zini Alpteginning o‘g‘li deb bilgan Sobuqteginni tarbiyalagan,
o‘qitgan, ko‘targan va ta’minlagan. Ko‘pincha harbiy qullar (yoki hech bo‘lmaganda
hukmdorning shaxsiy qo‘riqchilari) va ularning xo‘jayinlari yoki homiylari o‘rtasidagi
munosabatlar otaning o‘g‘illariga bo‘lgan munosabatiga o‘xshardi va qullarning o‘zlari

bir-birlarini aka-uka deb bilishardi. Binobarin, Sobuqtegin Alptegin bilan qon-qarindosh

bo‘lmasa

-

da, u o‘zining sobiq homiysi merosini (ongli ravishdami yoki yo‘qmi) davom

ettirar va bu merosni o‘z vorislariga topshirar edi.

XULOSA

Xulosa qilib aytganda, Alptegin dastlab Somoniylar davlatiga xizmat qilgan. U bu

davrda harbiy lider sifatida tanilgan, o‘zining harbiy mahorati bilan e’tiborni jalb qilgan.

Somoniylar davlatining ichki nizolari, zaiflashuvi hamda Alpteginning Xuroson va uning

atrofidagi hududlarda kuchli ta’sirga

ega bo‘lishi uning mustaqil harakat qilishi uchun

imkoniyat yaratdi va Gʻaznaviylar davlatining tashkil etilishida muhim rol o‘ynaydi.
Alptegin Markaziy Osiyo tarixida muhim o‘rin egallagan shaxsdir. Uning Somoniylar
davlati tarkibidagi faoliyati, G‘aznani egallashi va G‘aznaviylar sulolasiga asos solgan

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

127

siyosiy qadamlarining ta’siri chuqur va uzoq muddatli bo‘ldi. U Somoniylar qudratining

zaiflashuvi fonida mustaqil kuch sifatida tarix maydoniga chiqqan ilk turk

sarkardalaridan biri bo‘lib, O‘rta asr musu

lmon dunyosining siyosiy manzarasiga sezilarli

hissa qo‘shdi.

Bundan tashqari, Alptegin Islom dinini tarqatishda ham o‘zining katta hissasini

qo‘shdi. Keyinchalik uning Hindistonga yurishlarini davom ettirgan Gʻaznaviylar

davlatining hukmronligi ostida Islom dini va madaniyati keng tarqaldi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Абу Бакр Наршахий. Бухоро тарихи. Форс тилидан А. Расулев

таржимаси.

Ziyo.uz kutubxonasi.

2.

Abu Nasr Utbiy. Kitobi Yamini. Translated from the Persian version of the

contem for arly arabic chronicle of Al Utbi, by the rev. James Reynolds, b.a.

–

London:

Printed for the oriental translation fund of Great Britain and Ireland. 1891.

–

520р.

3.

Бартольд В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Соч. 1 –

Москва: Восточная литература, 1963.

4.

Байхаки, Абу

-

л

-

Фазл. История Мас’уда(1030

-

1041) / Пер. с перс., введ.,

коммен. иприлож. А.К. Арендса. –

М.: Наука, 1969.

5.

Босворт К.Э. Мусульманские династии. Справочник по хронологии и

генеологии. Перевод с английского и примечания П.А. Грязневича. Москва: Наука,

1971.

6.

Гардизи, Абу Саид. Зайн ал

-

ахбар. Украшение известий. Раздел об

истории Хорасана / перевод с персидского языка А.К.Арендеса. Введение,
комментарии и указатели Л.М.Епифановой. –

Ташкент: Фан, 1991. –

176с.

7.

Низомулмулк. Сиёсатнома (Сияр ул

-

мулук). Форс тилидан таржима,

сўзбоши ва изоҳлар муаллифлари Шодмон Вохид ва Афтондил Эркинов. Тошкент:
Янги аср авлоди, 2010.

8.

Юлдашев С., Мелиқўзиев У. Сипоҳсолор Бакр Фарғоний // ФДУ: Илмий

хабарлар.

2018.

–

№ 2.

9.

Ibnu’l Esir. Islam tarihi. El Kamil Fi’t Tarih Tercumesi. / Ceviren Yunus

Apaydin. Cilt 9. Istambul: Turkiyat matbaacilik ve nesriyat, 1986. 469 s.

10.

Inaba, Minoru. “A Venture on the Frontier: Alptegin's Conquest of Ghazna

and its Sequel”. Medieval Central Asia and the Persianate W

orld: Iranian Tradition and

Islamic Civilisation, tahrirchilar: Andrew Peacock va Deborah Tor, I.B. Tauris, 2015,
s.108

–

128

11.

Paul, Jürgen. “Alptegin in the Siyāsatnāma.” In Islamic Political Thought and

Legitimacy: Proceedings of the Fifth European Conference of Iranian Studies, edited by B.
G. Fragner, C. Jamzadeh, and G. Veinstein, Wiesbaden: Reichert Verlag, 2001, s. 299

–

313.

12.

https://erenow.org/postclassical/ornament-of-histories-history-eastern-

islamic-lands-ad-650-1041/6.php?utm_source=chatgpt.com

13.

https://www.medievalists.net/2020/08/the-slave-who-founded-an-

empire/

14.

https://erenow.org/postclassical/medieval-central-asia-and-the-

persianate-world/6.php