Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Stages of emergence and development of the preliminary
investigation institution in the Republic of Uzbekistan
Abdulla JUMANOV
1
Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
15 April 2025
Accepted 25 April 2025
Available online
25 May 2025
This article examines the stages of formation and
development of the institute of preliminary investigation in the
Republic of Uzbekistan. The author conducts an in-depth
analysis of legal sources, starting from the pre-Islamic era
influenced by Zoroastrian norms and the Avesta, through the
period governed by Sharia law, and up to modern reforms
initiated after the country gained independence. The article
highlights the institutional evolution of investigative bodies, the
transformation of criminal procedure legislation, and measures
aimed at ensuring the protection of citizens’ rights and
freedoms. It also outlines the progression of procedural law
from the Soviet period to contemporary efforts at reforming
and modernizing the criminal investigation system. The study is
supported by relevant normative acts and legal documents
regulating the activity of pretrial investigation authorities in
Uzbekistan.
2181-1415/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp633-644
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
criminal law,
preliminary investigation,
legal history,
reforms,
criminal procedure
legislation,
internal affairs,
investigative bodies,
Avesta, Sharia law,
legal system.
Ўзбекистон
Республикасида
дастлабки
тергов
институтининг вужудга келиши ва ривожланиши
босқичлари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
жиноят ҳуқуқи,
дастлабки тергов,
ҳуқуқ тарихи,
ислоҳотлар,
жиноят-процессуал
қонунчилик,
Ушбу мақолада Ўзбекистон Республикасида дастлабки
тергов институтининг вужудга келиши ва ривожланиш
босқичлари
таҳлил
қилинади.
Муаллиф
ҳуқуқий
манбаларни чуқур ўрганиб, зардуштийлик давридан
бошлаб, ислом ҳуқуқи ва шариат қоидаларига таянган
даврни, шунингдек мустақилликка эришгандан кейинги
1
Independent researcher, Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 04 (2025) / ISSN 2181-1415
634
ички ишлар,
тергов органлари,
Авесто, шариат,
ҳуқуқий тизим.
замонавий ислоҳотлар даврини қамраб олган. Мақолада
тергов органларининг ташкил этилиши, улар фаолиятини
тартибга солувчи қонунчилик ҳужжатларидаги эволюция ва
фуқароларнинг ҳуқуқ ҳамда эркинликларини таъминлашга
қаратилган чора-тадбирлар кенг ёритилган. Совет давридан
бошлаб бугунги кунгача бўлган жараёнда жиноят-
процессуал қонунчиликдаги ўзгаришлар таҳлил қилиниб,
замонавий
тергов
тизимини
такомиллаштиришга
қаратилган ташаббуслар ўрганилган.
Этапы
становления
и
развития
института
предварительного следствия в Республике Узбекистан
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
уголовное право,
предварительное
следствие,
история права,
реформы,
уголовно-процессуальное
законодательство,
внутренние дела,
следственные органы,
Авеста,
шариат,
правовая система.
В статье рассматриваются исторические этапы
становления и развития института предварительного
следствия в Республике Узбекистан. Автор проводит
глубокий
анализ
источников
права,
начиная
с
доисламского периода, охватывающего нормы обычного
права и учение «Авесты», вплоть до современных реформ,
инициированных после обретения независимости. Особое
внимание
уделено
законодательным
изменениям,
сопровождавшимся
институциональными
преобразованиями в сфере следственных органов, а также
усилиям по усилению гарантий прав и свобод личности.
Раскрыты
ключевые
этапы
эволюции
уголовно-
процессуального законодательства, начиная с советского
периода и заканчивая современными инициативами по
модернизации
следственного
процесса.
Работа
подкреплена нормативными источниками и документами,
регламентирующими
деятельность
органов
предварительного расследования в Узбекистане.
SUMMARY
This paper explores the historical evolution and legal transformation of the
institute of preliminary investigation in the Republic of Uzbekistan. It traces the origins of
investigative practices from early customary law and Zoroastrian teachings as reflected
in the Avesta, through the integration of Islamic Sharia norms during the periods of Arab
influence and local khanates, to the structural and procedural changes implemented
under Soviet rule.
The study provides a chronological overview of legal reforms from the first Uzbek
Criminal Procedure Code of 1926 to significant institutional reorganizations following
Uzbekistan’s independence. Particular attention is paid to the legal foundations
established for investigative authorities, the growing role of the prosecutor's office, and
the introduction of procedural guarantees aimed at protecting individual rights.
Post-independence reforms, especially those initiated from 2001 onward, are
critically examined in light of efforts to align the criminal justice system with democratic
principles and international legal standards. The creation of the Investigation
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 04 (2025) / ISSN 2181-1415
635
Department under the Ministry of Internal Affairs and the adoption of various
presidential decrees and laws underscore a broader commitment to the modernization of
law enforcement institutions. The article concludes with reflections on the ongoing legal
reforms and their significance for the further development of criminal procedure in
Uzbekistan.
Муайян ҳуқуқий воқелик ва ҳодисаларнинг моҳиятини чуқур англаш учун
аввало унинг келиб чиқиш манбасини ўрганиш талаб этилади. Айнан ушбу қоида
бизни терговга қадар текширув институтининг пайдо бўлиши ва тарихий
ривожланишини тадқиқот доирасида ўрганишга ундайди. Шунингдек, терговга қадар
текширув жараёнининг вужудга келиш омиллари, ривожланиш босқичлари ҳамда
амалдаги ҳолатини чуқур таҳлил қилиш ушбу институтни янада такомиллаштириш
борасида фикр-мулоҳазалар юритиш учун замин яратади.
Қадимда мамлакатимиз ҳудудида жиноят ва жазо тизими эрамизнинг VII–VIII
асрига қадар одат ҳуқуқи асосида, шунингдек зардуштийлик динининг муқаддас
«Авесто» китобида келтирилган қоидаларга риоя қилинган[1]. Юртимиз ҳудудлари
араблар томонидан истилоҳ қилинган вақтдан то чор Россияси босқинига қадар
бўлган вақт оралиғида эса, ватанимиз ҳудудида хонликлар ва амирликларда жиноят ва
жазо тизими одат нормалари билан бир қаторда, шариат нормалари билан тартибга
солинган[2]. Ушбу тарихий даврда олий суд ҳокимияти хон ва амирларнинг назорати
остида иш юритган[3] Амир ва хонлар ушбу судга раислик қилувчи қози калонни
лавозимга тайинлаган ва шу билан биргаликда, уни лавозимидан озод этиш
ваколатига ҳам эга бўлган. Бу даврдаги иш юритиш тартибида терговга қадар
текширув ҳаттоки дастлабки тергов деган тушунчалар бўлмаган [4].
Тарихга назар ташлайдиган бўлсак, ўша даврда кишилар ўртасида тартибга
солинадиган муносабатлар ўзининг кўпгина жиҳатлари билан шариатдаги раҳбарий
ғояларга асосланганлигига гувоҳ бўламиз. Буюк саркарда Амир Темурнинг «Агар
душманинг бош уриб паноҳингга келса, раҳм қилиб яхшилик ва мурувват
кўрсатгил»[5] деган ҳикматли сўзларида ҳам афв этиш маъноси мавжудлигини
кузатишимиз мумкин. Барчамизга маълумки, Соҳибқирон Амир Темур ҳукмронлик
қилган вақт оралиғида шариат нормалари билан бир қаторда «Темур тузуклари»га ҳам
амал қилинган.
Юртимиз ҳудудлари чор Россияси томонидан босиб олингандан сўнг суд-ҳуқуқ
соҳасида бир қанча норматив ҳужжатлар қабул қилинган бўлса-да, аксарият
ҳолатларда жиноят содир этган шахсни жавобгарликка тортиш ёки ундан озод этиш
масалалари қозилик ва бийлик судлари томонидан шариат ва одат нормалари асосида
амалга оширилган[6].
1917 йилнинг октябрь ойи воқеаларидан кейинги йилларда ҳозирги Ўзбекистон
ҳудудида тергов аппарати ҳайъат бўлиб ишловчи кўплаб тергов комиссиялари
шаклида тузилган. Тергов комиссиялари советлар ва турли инқилобий трибуналар
қошида ишлаган[7].
Бу вақтда Ўзбекистон ҳудудида жиноят ва жиноят-процессуал ҳуқуқи айрим
маҳаллий хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда, аммо собиқ Иттифоқ жиноят ва жиноят-
процессуал қонунчилиги асосида ягона қолипда ривожланган.
1918 йилнинг сентябрь ойида Туркистон марказий ижроия қўмитаси қошида
аксил инқилобчилик, олибсотарлик жиноятларига доир ишларни тергов қилувчи
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 04 (2025) / ISSN 2181-1415
636
ушбу жиноятларга қарши курашиш бўйича Фавқулодда тергов комиссияси таъсис
этилган. Комиссия ишларига аксил инқилобий жиноят ишларидан ташқари
бандитизм, пул белгиларини қалбакилаштириш каби умумий жиноятларга доир
ишлар ҳам киритилган.
1919 йилда собиқ Туркистон AССРда тергов органлари тўла марказлаштирилган.
1922 йилда РСФСР Жиноят-процессуал кодекси қабул қилингандан кейин ушбу
кодекс иттифоқдош Республикалар билан бир қаторда мамлакатимиз ҳудудида ҳам
амал қила бошлади. 1926 йилнинг 16 июнида Ўзбекистон ССРнинг биринчи Жиноят-
процессуал кодекси қабул қилинган ва шу йилнинг 1 июлидан амалга киритилган[8].
Шу санадан эътиборан 1922 йилдаги РСФСР Жиноят-процессуал кодексининг
Ўзбекистонда амал қилиши тўхтатилган.
РСФСРнинг 1922 йилги Жиноят-процессуал кодекси ва 1926 йилнинг 16 июнида
Ўзбекистон ССРнинг биринчи Жиноят-процессуал кодексини таққослаганимизда:
1922 йилги РСФСР Жиноят-процессуал кодексининг 103-моддасига биноан
терговга қадар текширув органларига жиноят иши қўзғатилгунга қадар иш моҳияти
кўриб чиқиши, жиноят излари сақлаб қолиш ва ижтимоий хавфли қилмишни содир
этган шахсни қочиб кетмаслик чораларини кўриш мажбурияти юклатилган[9].
Жиноят ишларини юритишда кейинги ҳаракатлар содир этилган қилмишнинг
ижтимоий хавфлилик даражасига боғлиқ эди. Агар содир этилган жиноят бир йилгача
озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланадиган бўлса, иш ҳужжатлари тўғридан-
тўғри судга юборилган. Жиноят учун берилган жазо бир йилдан кўп бўлган муддатга
белгиланадиган бўлса, иш ҳужжатлари прокурорга юборилган[10] (РСФСР Жиноят-
процессуал кодексининг 107-моддаси, 1922 й.)лигини кўришимиз мумкин.
1926 йил 16 июнда Ўзбекистон ССР марказий ижроия қўмитаси президиуми
томонидан мамлакатимиз тарихидаги биринчи Жиноят-процессуал кодекси
тасдиқланди ва шу йилнинг 1 июлидан амал қила бошлади. Ушбу кодексга мувофиқ,
терговчиларнинг ваколатлари улар бўйсунувчи судларга тегишли бўлган жиноят
ишларининг доираси билан белгиланган. Ушбу ваколатлар содир этилган жиноятнинг
хусусиятига, унинг жамиятга бўлган таъсирига қараб ажратилган.
1928 йилда Ўзбекистон Республикаси Давлат прокуратураси ташкил этилган
пайтдан бошлаб тергов аппарати ташкилий жиҳатдан ҳам, назорат жиҳатдан ҳам
прокуратура идоралари ихтиёрига берила бошланди ва прокурор терговнинг раҳбари
этиб белгиланган.
1929 йил 29 июнда Ўзбекистон ССРнинг янги Жиноят-процессуал кодекси қабул
қилинди ва шу йилнинг 1 августида кучга кирди. Лекин, янги Жиноят-процессуал
кодексининг қабул қилиниши билан фуқароларнинг ариза ва шикоятларини кўриб
чиқиш жараёнида сезиларли даражада ўзгаришлар юз бермади. Фақатгина аризаларни
кўриб чиқувчи органлар билан боғлиқ ўзгаришлар юз берди холос[11].
1934 йилда СССР бош прокурори А.Я. Вышневский томонидан прокуратура ва
тергов органлари ходимларининг бутун иттифоқ йиғилишида жиноят ишларини
асоссиз равишда олиб борилишини бартараф этиш ва унинг устидан назоратни
кучайтириш, жиноят ишини қўзғатиш ва дастлабки терговни бошлаш фақатгина
прокурор томонидан тасдиқланган тегишли органларнинг асослантирилган қарори
асосида амалга оширилиши лозимлиги таъкидланди. Ушбу фикрларнинг
мажбурийлигини таъминлаш мақсадида 1937 йилда жиноят ишини қўзғатиш
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 04 (2025) / ISSN 2181-1415
637
тўғрисидаги қарорнинг намунаси ишлаб чиқилиб, у барча органлар учун мажбурий
этиб белгиланди[12].
1953 йил 27 мартда қабул қилинган Вазирлар Кенгашининг «Жамоат тартибини
сақлашни ва жиноятларга қарши курашни кучайтириш чоралари тўғрисида»ги
қарорига мувофиқ 1953 йил 20 июлда Ўзбекистон ССР Вазирлар Кенгаши ва
Ўзбекистон Компартияси Марказий Комитетининг «Ўзбекистон ССРда жиноятчиликка
қарши курашни кучайтириш ва жамоат тартибини сақлаш тўғрисида»ги қарори қабул
қилинган. Мазкур қарор билан тезкор-қидирув бўлинмалари ходимлари жиноят
ишларини тергов қилишдан озод этилган.
1959 йил 21 майда янги ЎзССР Жиноят-процессуал кодексининг қабул
қилиниши билан (1960 йил 1 январдан кучга кирган) терговга қадар текширув
институти илк марта қонунда ўз ифодасини топди.
Собиқ Иттифоқ Олий Кенгаши Раёсатининг 1963 йил 6 апрелидаги «Жамоат
тартибини сақлаш органларига дастлабки терговни олиб бориш ҳуқуқини бериш
тўғрисида»ги Фармонига мувофиқ СССР, шу жумладан республикамиз ҳудудида ўша
вақтдаги жамоат тартибини сақлаш, ҳозирги ички ишлар органлари тизимида тергов
органлари ташкил этилди.
1963 йил 15 апрелда қабул қилинган РСФСР Олий Кенгаши Раёсатининг «РСФСР
Жиноят-процессуал кодексига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш ҳақида»ги
Фармонига мувофиқ, Ўзбекистон ССР Жиноят-процессуал кодексига ҳам ўзгартиш ва
қўшимчалар киритилиб, терговчилар томонидан дастлабки тергов олиб бориладиган
жиноят турлари белгилаб берилди ва ички ишлар органларида тергов идоралари 1963
йил 1 июлдан бошлаб расмий равишда ўз вазифаларини бажаришга киришди.
Тергов ишларини ташкил этиш ва унга раҳбарлик қилиш Ўзбекистон ССР
Жамоат тартибини сақлаш вазирлиги (ҳозирги Ички ишлар вазирлиги) таркибида
тергов бошқармаси, Қорақалпоғистон AССР Жамоат тартибини сақлаш вазирлиги,
жамоат тартибини сақлаш вилоят бошқармалари, Тошкент шаҳар ижроия қўмитаси
ички ишлар бошқармаси ҳамда йўл ички ишлар бўлимларида тергов бўлимлари
ташкил этилди. Туман (шаҳар)ларда ва темир йўл участкаларида тергов бўлинмалари
(гуруҳлари) тузилди.
Жиноят-процессуал кодексига киритилган ўзгартиш ва қўшимчалар асосида
терговчиларга жиноят ишлари бўйича прокурор рухсати талаб қилинадиган
ҳоллардан ташқари барча процессуал қарорларни мустақил равишда қабул қилиш
ҳуқуқи берилди.
1973 йил 27 июндаги «ЎзССРнинг Жиноят-процессуал кодексига ўзгартиш ва
қўшимчалар киритиш тўғрисида»[13] Ўзбекистон ССР Олий Кенгаш Раёсатининг
қарорига биноан, Жиноят-процессуал кодексининг 161-моддаси иккинчи қисмига
ўзгартиш киритилди. Ушбу ўзгартириш натижасида кечиктириб бўлмас ҳолатларда
жиноят иши қўзғатилгунга қадар ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов
ҳаракати ўтказишга имкон берди. Кўп жиҳатдан тергов ҳаракатининг жиноят иши
қўзғатилгунга қадар ўтказиш мумкинлигининг ЖПКда қайд этилиши, биринчи
навбатда, амалий фаолиятнинг талаблари билан боғлиқ эди. Шу билан бирга, ҳодиса
содир бўлган жой кўздан кечирилганидан сўнг дарҳол жиноят ишини қўзғатиш
тўғрисида қарор чиқариш талаб этилган.
Жиноят иши қўзғатилгунига қадар тергов ҳаракатлари ўтказишнинг ман
этилганлиги уларнинг мажбурловчи характерга эга эканлиги, фуқароларнинг ҳуқуқ ва
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 04 (2025) / ISSN 2181-1415
638
эркинликларини чеклаш билан боғлиқ эканлиги билан изоҳланади. Ўша даврда бу
фикрни В.М. Савицкий илгари суриб, “Жиноят иши қўзғатилишидан олдин тергов
ҳаракатларини ўтказиш хавфлидир, бу билан фуқароларнинг шахсий ҳаёти ҳокимият
аралашувидан ҳимоя қиладиган зарур тўсиқ йўқ қилиниб, давлат мажбурлов
чораларини қўллашда назоратсизлик муҳити яратилмоқда[14]” – деб таъкидлаган.
Ушбу даврда жиноят иши қўзғатиш тўғрисида қарор чиқарилгунга қадар амалга
оширилган
ҳаракатларнинг
чекланиши
ҳуқуқшунос
олимлар
ўртасида
мунозараларнинг вужудга келишига сабаб бўлди.
Шундай қилиб, айрим муаллифлар фактик маълумотлар жиноят ишини
қўзғатиш ва дастлабки терговни бошлаш учун асос бўлиб хизмат қилиши тўғрисида
фикр билдирдилар[15]. Бошқа бир гуруҳ олимлар эса жиноят иши қўзғатиш босқичида
далилларни тўплашнинг имкони йўқлигини таъкидлашди. жиноят ишини қўзғатиш
ёки қўзғатишни рад этиш тўғрисидаги қарорларнинг барчаси қонунда белгиланган
тартибда олинган далилларга асосланиши лозим.
1990 йил 31 октябрдаги «Милиция ходимларини ижтимоий ва ҳуқуқий
жиҳатдан ҳимоя қилишни кучайтириш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикасининг
Қонуни ҳамда Ўзбекистон Республикасининг 1991 йил
25 августдаги «Ўзбекистон ССР Ички ишлар вазирлигини жумҳурият ҳуқуқий
тасарруфига ўтказиш ҳақида»ги Фармонга мувофиқ, 1991 йил 25 октябрда Ўзбекистон
Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги ҳақида»ги 270-сонли Қарори қабул қилинди. Мазкур Қарор асосида
Ўзбекистон ССР иттифоқ – республика Ички ишлар вазирлиги Ўзбекистон
Республикаси Ички ишлар вазирлигига айлантирилди ва Тергов бошқармаси вазирлик
марказий аппарати таркибий тузилиши сифатида белгиланиб, унинг вазифавий
ваколатлари кенгайтирилди.
Юқорида келтирилган таҳлиллар бизга терговга қадар текширув
институтининг вужудга келиши ва ривожланиши қуйидагиларга бўлинади:
биринчидан, эрамизнинг VII–VIII асрига қадар бўлган даврда Ўзбекистон
ҳудудидаги мавжуд қадимги давлатларда жиноят ва жазо тизими одат нормалари ва
зардуштийлик динининг асосий манбаси -«Авесто» асосида тартибга солинган;
иккинчидан, VIII асрдан то XIX асрнинг охирига қадар бўлган даврда
мамлакатимиз ҳудудидаги жиноят ва жазо одат ҳуқуқи билан биргаликда, шариат
нормалари билан ҳам тартибга солинган. Мамлакатимиз ҳудудлари араблар
томонидан босиб олиниши натижасида Ислом динининг ёйилиши ва ижтимоий
ҳаётнинг турли соҳаларида шариат нормаларига асосланиб иш юритилган;
учинчидан, Совет давлатини шакллантириш даври жиноят-процессуал
қонунчилигида тез-тез ва кўп сонли ўзгаришлар билан тавсифланади. Ўша пайтдаги
қонунлар матнида кўплаб зиддиятлар мавжуд бўлганлигига қарамасдан ЎзССРнинг
1959 йилгача амалда бўлган Жиноят-процессуал кодексларида фақат сўров шаклида
текширувлар ўтказилганлигини алоҳида қайд этиш мумкин. 1959 йилда қабул
қилинган ЎзССРнинг Жиноят-процессуал кодексида илк маротаба жиноят иши
қўзғатиш жиноят процессининг мустақил босқичи сифатида эътироф этилган;
тўртинчидан, агар 1926, 1929 йиллардаги Жиноят-процессуал кодексида
терговга қадар текширув давомида суриштирув органлари далилларни тўплаш
ваколатига қисман эга бўлган бўлса, 1959 йилдаги жиноят-процессуал кодексида
суриштирувчиларнинг мазкур ваколати бир мунча кучайтирилди.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 04 (2025) / ISSN 2181-1415
639
Ўзбекистон мустақиллигини қўлга киритганидан сўнг давлатнинг янгича
жиноий-ҳуқуқий сиёсатида қатор ўзгаришлар рўй бера бошлади.
Хусусан, 2001 йил 27 мартдаги Ўзбекистон Республикаси Президентининг
«Ўзбекистон
Республикаси
ички
ишлар
идоралари
фаолиятини
янада
такомиллаштириш тўғрисида»ги Фармони[17] билан Ички ишлар вазирлиги
тизимида республика мустақилликка эришгандан кейин иккинчи маротаба туб
ислоҳотлар амалга оширилди.
Ушбу Фармонга мувофиқ, 2001 йил 7 майда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
Маҳкамасининг «Жиноятчиликка қарши курашишда Ички ишлар вазирлиги тергов
бўлинмалари ролини кучайтириш тўғрисида»ги 206-35-сонли қарори[18] қабул
қилинди ва Тергов бошқармасига - Тергов Бош бошқармаси мақоми берилди.
2006 йил 17 январдаги Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбекистон
Республикаси Ички ишлар вазирлиги Тергов Бош бошқармаси фаолиятини
такомиллаштириш тўғрисида»ги ПҚ-261м-сонли қарори билан Ички ишлар вазири
ўринбосари – Тергов Бош бошқармаси бошлиғи лавозими жорий этилди[19].
2016 йил 16 сентябрда қабул қилинган Ўзбекистон Республикасининг «Ички
ишлар органлари тўғрисида»ги ЎРҚ-407-сонли Қонунига мувофиқ, 2017 йил 10
апрелда Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ички ишлар органларининг
фаолияти самарадорлигини тубдан ошириш, жамоат тартибини, фуқаролар ҳуқуқлари,
эркинликлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишни таъминлашда
уларнинг масъулиятини кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПФ-5005-сонли
Фармони қабул қилинди ва Ички ишлар вазирлиги тизимида учинчи маротаба туб
ислоҳотлар амалга оширилди[20] ва мазкур Фармонга асосан Ички ишлар вазирлиги
Тергов Бош бошқармаси вазирлик ҳузуридаги Тергов департаментига айлантирилди.
2017 йил 18 апрелдаги Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ички ишлар
органларининг жиноятларни тергов қилиш соҳасидаги фаолиятини тубдан
такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПҚ-2898-сонли қарори[21] қабул
қилинди.
Ўтказилган суд-ҳуқуқ ислоҳотлари, бутун дунёда демократияни ва инсон
ҳуқуқлари устуворлигини қатъи таъминлашга қаратилган жараёнлар жадаллашгани
таъсирида ишни судга қадар юритиш босқичлари такомиллашди[22]. Мустақиллик
йилларида Жиноят-процессуал кодекси замон талабларидан келиб чиқиб янада
такомиллаштирилди, унга инсон ҳуқуқ ва эркинлари кафолатларини кучайтиришга
қаратилган бир қатор ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди (етмишдан ортиқ қонунлар
билан киритилган).
Хусусан, жиноят ишини қўзғатиш тўғрисида қарор қабул қилингунга қадар
ўтказилиши мумкин бўлган процессуал ҳаракатлари доираси кенгайтирилиб, қўшимча
ҳужжатлар, тушунтиришлар талаб қилиб олиш, ҳодиса содир бўлган жойни кўздан
кечириш, экспертиза ўтказиш, тафтиш тайинлаш, тезкор-қидирув тадбирларини
ўтказиш ҳақида топшириқлар бериш, шахсни ушлаб туриш, шахсий тинтув ва олиб
қўйиш каби ҳаракатларни амалга ошириш имконияти вужудга келди.
Ҳозирги кунда амалга оширилаётган муҳим ислоҳотлардан бири Ўзбекистон
Республикаси Президентининг 2018 йил 14 майдаги «Жиноят ва жиноят-процессуал
қонунчилиги тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПҚ-
3723-сон қарори[23] ва шу қарор билан тасдиқланган «Ўзбекистон Республикасининг
Жиноят ва жиноят-процессуал қонунчилигини такомиллаштириш концепцияси»ни
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 04 (2025) / ISSN 2181-1415
640
амалга татбиқ этиш ҳисобланади. Ўйлаймизки, юқорида келтирилган фикрлар
Жиноят-процессуал кодексининг янги лойиҳасини тайёрлашда терговга қадар
текширув босқичига оид қоидаларни янада такомиллаштириш ва уларни бугунги
замон талабларига мос равишда шакллантиришда хизмат қилади.
Бугунги кунда Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги ҳузуридаги
Тергов департаменти ва унга бўйсунувчи ҳудудий идоралари терговчилари қуйидаги
ҳуқуқий асосларга кўра ўзининг фаолиятини олиб бормоқда[24]:
1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси;
2. Ўзбекистон Республикасининг 2016 йил 16 сентябрдаги «Ички ишлар
органлари тўғрисида»ги ЎРҚ-407-сонли Қонуни;
3. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 10 апрелдаги
ПФ-5005-сон «Ички ишлар органларининг фаолияти самарадорлигини тубдан
ошириш, жамоат тартибини, фуқаролар ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний
манфаатларини ишончли ҳимоя қилишни таъминлашда уларнинг масъулиятини
кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони;
4. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 10 августдаги
ПФ-6041-сон «Суд-тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини
ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги
Фармони;
5. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 18 апрелдаги ПҚ-2898-
сон «Ички ишлар органларининг жиноятларни тергов қилиш соҳасидаги фаолиятини
тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори;
6. Ўзбекистон Республикаси ИИВ нинг 2017 йил 12 июль кунидаги “Ўзбекистон
Республикаси ички ишлар органларида суриштирув ва дастлабки терговни ташкил
этиш тартиби тўғриси”даги йўриқномани тасдиқлаш ҳақида”ги 100-сонли буйруғи[25]
шулар жумласидандир.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Саидахмедов И. Давлат ва ҳуқуқ тарихи. –Ўзбекистон, 2006; Авесто.
Тарихий-адабий ёдгорлик. Асқар Маҳкам таржимаси. – Т., 2013.
2.
Абдумажидов Г. Развитие законадательства о расследовании
преступлений. – Т: Фан, 1974. Рахмонов А. Шариатда инсон ҳуқуқлари // Ҳуқуқ-
Право-Law. – Т. 1999.; Мухтасар: Шариат қонунларига қисқача шарҳ. – Т.: «Чўлпон”,
1994.
3.
Бакиров Ф. Чор Туркистонида суд, шариат ва одат. – Т.: 1967.; Ражабова
М. Шариатда қозини тайинлаш тартиби // Ҳуқуқ ва адолат: ўтмиш, бугун,
истиқбол. – Т., 2009.
4.
Исхаков С.А. Фиқҳ – мусулмон ҳуқуқшунослигининг шаклланиши //
Ҳуқуқ-Право-Law. – 1999.
5.
Бобобеков Х. Темур тузуклари. – Т., 2014. – Б. 57.
6.
Абдумажидов Г. Развитие законадательства о расследовании
преступлений. – Т.: Фан. 1974..
7.
https://tergov.uz/oz/menu/istorija-departamenta
8.
Уголовно-процессуальный кодекс УзССР 1926 года. – Самарканд, 1927.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 04 (2025) / ISSN 2181-1415
641
9.
Уголовно-процессуальный кодекс РСФСР 1922 года // Собрание
узаконений и распоряжений рабочего и крестьянского правительства, издаваемое
Народным комиссариатом юстиции. – М., 1922.
10.
Уголовно-процессуальный кодекс РСФСР 1922 года // Собрание
узаконений и распоряжений рабочего и крестьянского правительства, издаваемое
Народным комиссариатом юстиции. – М., 1922.
11.
Уголовно-процессуальный кодекс УзССР 1929 года. – М., 1954.
12.
Федорова И.А.—Возбуждение уголовного дела – это возникновения
стадии в уголовном процессе России // Genesis: исторические исследования. –
2017.
13.
Ведомости Верховного Совета УзССР – 1973.
14.
Савицкий В.М. Очерк теории прокурорского надзора. М.– 1995.
15.
Карнеева Л. Основания отказа в возбуждении уголовного дела //
Социалистическая законность. –1977.
16.
Жогин Н.В., Фаткуллин Ф.Н. Предварительное следствие в советском
уголовном процессе. – М.–1965.
17.
2001 йил 27 мартдаги Ўзбекистон Республикаси Президентининг
«Ўзбекистон Республикаси ички ишлар идоралари фаолиятини янада
такомиллаштириш тўғрисида»ги Фармони. https://lex.uz/docs/3159815
18.
2001 йил 7 майда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг
«Жиноятчиликка қарши курашишда Ички ишлар вазирлиги тергов бўлинмалари
ролини
кучайтириш
тўғрисида»ги
206-35-сонли
қарори.
https://lex.uz/docs/3159740
19.
2006 йил 17 январдаги Ўзбекистон Республикаси Президентининг
«Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги Тергов Бош бошқармаси
фаолиятини такомиллаштириш тўғрисида»ги ПҚ-261м-сонли қарори
20.
2017 йил 10 апрелда Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ички
ишлар органларининг фаолияти самарадорлигини тубдан ошириш, жамоат
тартибини, фуқаролар ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини
ишончли ҳимоя қилишни таъминлашда уларнинг масъулиятини кучайтириш
чора-тадбирлари
тўғрисида»ги
ПФ-5005-сонли
Фармони.
https://lex.uz/docs/3159827
21.
2017 йил 18 апрелдаги Ўзбекистон Республикаси Президентининг
«Ички ишлар органларининг жиноятларни тергов қилиш соҳасидаги фаолиятини
тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПҚ-2898-сонли қарори.
https://lex.uz/docs/3180665
22.
Раҳимов Ф. Суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг амалий ижроси // Ўзбекистон
Республикаси Бош прокуратурасининг Олий ўқув курслари ахборотномаси. – 2010.
23.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Жиноят ва жиноят-
процессуал қонунчилиги тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари
тўғрисида»ги 2018 йил 14 май ПҚ-3723-сон қарори // http://lex.uz.
24.
https://tergov.uz/oz/menu/pravovye-osnovy-dejatelnosti
25.
Ўзбекистон Республикаси ИИВ нинг 2017 йил 12 июль кунидаги
“Ўзбекистон Республикаси ички ишлар органларида суриштирув ва дастлабки
терговни ташкил этиш тартиби тўғриси”даги йўриқномани тасдиқлаш ҳақида”ги
100-сонли буйруғи. https://www.google.com/search.иив
