Использование секвестра на примере международных нормативно-правовых документов

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The use of sequestration

–

an example from international

regulatory legal documents

Utkirjon SABIROV

1

Court of the Republic of Karakalpakstan

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2025

Received in revised form

15 May 2025

Accepted 15 June 2025

Available online

25 June 2025

This article attempts to highlight the distinctive features of

sequestration as one of the means of ensuring the execution of

court decisions, as well as the specific aspects of using

sequestration in foreign countries.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3-pp266-271

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

sequestration,

court decision,

enforcement,

debtor,

creditor,

foreign experience.

Секвестрдан фойдаланиш –

халқаро норматив

-

ҳуқуқий

ҳужжатлар мисолида

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

секвестр,

суд ҳуқми,

ижрони таъминлаш,

қарздор, кредитор,

хорижий тажриба.

Ушбу

мақолада

секвестрнинг

ўзига

хос

хусусиятлари

,

суд

ҳукмини

ижро

этишни

таъминлашдаги

воситаларнинг

бири

сифатида

,

шунингдек

хорижий

давлатларда

секвестрданг

фойдаланишдаги

ўзига

хос

жиҳатларини

ёритишга

ҳаракат

қилинди

.

Использование секвестра на примере международных

нормативно

-

правовых документов

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

секвестр,

судебное решение,

принудительное

исполнение,

должник,

кредитор,

зарубежный опыт.

В статье предпринята попытка осветить особенности

секвестра как способа обеспечения исполнения судебного

решения, а также особенности его применения в

зарубежных странах.

1

Judge for Economic Cases of the Court of the Republic of Karakalpakstan. E-mail: Utkirjonsabirov@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

267

Секвестрга, яъни француз тилида «saisie conservatoire» деб юритиладиган

ҳимоявий чорага оид қўлланиладиган қонун –

бу содда ундириш тартиблари ва

ижро чораларини ташкил этиш бўйича умумий ОҲАДА акти (кейинги ўринларда
“УА”).

УА, ОҲАДА ҳуқуқи каби, континентал (цивил) ҳуқуқ анъаналарига

асосланган. Ушбу мақола қиёсий ҳуқуқ нуқтаи назаридан, инглиз ҳуқуқида
Секвестр (sequestration) нима эканини қисқача баён этишдан бошламоқчиман

[1].

Умуман олганда, Секвестр –

бу суд ҳукмини ижро этишни таъминлаш учун

ишлатиладиган восита.

Халқаро тижорат суд жараёнларида асосий муаммолардан бири –

даъвогар

суд юрисдикциясида суд қарорини ижро этиш имкони бўлмаслиги учун жавобгар
ўз мол

-

мулкини олиб чиқиб кетишининг олдини олишдир. Бунинг ечими –

суд

орқали унинг активларини музлатиш ҳақида қарор чиқаришдир. Бу, жавобгарга
хабар берилмасдан, яъни ex parte тартибида амалга оширилиши керак; акс ҳолда,
жавобгар бу чорани амалга оширишдан аввал активларни яшириб қўйиши
мумкин. Англияда бундай қарорлар 1975 йилга қадар мумкин эмас эди. Ўша йили
Апелляция суди 1925 йилдаги Юқори судлар тўғрисидаги Қонуннинг

45-

моддасига асосланиб, активларни музлатиш бўйича қарор чиқаришга рухсат

берди. Бу Nippon Yusen Kaisha v Karageorgis ва Mareva Compania Naviera SA v
International Bulkcarriers SA ишларида амалга ошди

[2].

Бу қарорлар дастлаб “Mareva Injunctions” (Марава буйруқлари) деб

номланган, иккинчи иш номи билан. Бугунги кунда Англияда улар “freezing orders”
(музлатиш буйруқлари) деб юритилади, аммо коммонвелс мамлакатларида ҳали
ҳам Марава буйруғи деб аталади

[3].

Дастлаб, фақат жавобгар мамлакат ташқарисида бўлганда бу буйруқлар

бериларди, лекин бу чеклов судлар томонидан бекор қилинди. Бугунги кунда

1981 йилдаги Юқори Судлар тўғрисидаги Қонуннинг 37(3)

-

моддасига кўра, буйруқ

нафақат активларни юрисдикциядан чиқаришни тақиқлайди, балки улар билан
суд қарорини бажаришга тўсқинлик қиладиган тарзда муомала қилишни ҳам
тақиқлайди. Бу буйруқ шахсга қаратилади (in personam) ва унга нисбатан
чиқарилган шахс активларини суд қарорига халақит бермайдиган тарзда сақлаши
керак бўлади.

Lord Denning ушбу тартибни Third Chandris Shippi

ng Corporation v Unimarine

SA ишида шундай изоҳлаган:

“Бу ерда тўрт йилдирки, бизда Mareva буйруқлари жорий қилинган.

Дунёдаги бошқа ҳуқуқ тизимларида ҳам бундай процедура бор. Цивил ҳуқуқ
тизимида бу saisie conservatoire деб аталади… Бу кредиторга жавобгар суд жараёни
тугамагунча ўз активларини йўқотишининг олдини олиш имконини беради…”.

The Siskina ишида Лордлар палатаси Mareva буйруқлари фақат “вақтинчалик

буйруқ” (interlocutory order) сифатида берилиши мумкинлигини қайд этган.
Бундай буйруқ олиш учун: Даъвогар тўлиқ ва холис маълумотларни тақдим этиши
керак; Даъвонинг асосларини кўрсатиши ва суммани белгилаши керак;
Жавобгарнинг активлари ҳақида етарли маълумот тақдим этиши керак;
Активларнинг йўқолиш хавфи борлигини кўрсатиши керак; Агар даъво бекор
қилинса ёки нотўғри бўлиб чиқса, шикастларни қоплаш мажбуриятини ўз
зиммасига олиши керак

[4].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

268

Z. Ltd v A-

Z ишида Лорд Denning банклар ёки активларни сақловчи учинчи

шахсларнинг жавобгарликларини шундай тушунтирган:

“Банк Mareva буйруғини олган заҳоти жавобгарнинг ҳисоб рақамини

музлатиши керак. Агар буни қилмаса, суд адолатига халақит берган ҳисобланади

ва судга бўйсунмасликда айбланади.”

[5]

ОҲАДА ҳуқуқида Секвестр –

бу қарздорнинг активларини вақтинча

музлатиш орқали қарзни таъминлаш чорасидир. Бу кредиторга қарздор

мол

-

мулкини йўқотиш ёки йўқ қилишнинг олдини олиш имконини беради

[6].

УАнинг 54

-

моддасида шундай дейилади: “Даъвоси назарий жиҳатдан асосли

кўринадиган ҳар қандай шахс, жамғаришга хавф соладиган ҳолатлар

мавжудлигини кўрсата олса, қарздорнинг яшаш жойидаги ваколатли судга

мурожаат қилиб, унинг кўчар ва кўчмас активларига нисбатан ҳимоя чоралари

кўриш ҳақида рухсат сўраши мумкин.”

Бу модда қуйидаги шартларни кўрсатади: Даъво назарий жиҳатдан асосли

бўлиши керак;

Тахдид мавжудлиги судга асосли кўринишда кўрсатилиши керак;

Ариза қарздор яшайдиган ҳудуддаги судга берилган бўлиши керак; Секвестр

фақат шахсий кўчар активларга нисбатан амалга оширилиши мумкин; Бу активлар

қарздорга тегишли бўлиши шарт.

Қарзнинг аниқлиги Секвестр учун зарур шарт эмас (қаранг: CCJA, arrêt

n°108/2014). Суд Секвестр учун талаб қилинган шартлар мавжудлигини мустақил

баҳолашга ҳақлидир.

Рухсатсиз Секвестр: Агар кредитор ижро ҳужжатига эга бўлса, олдиндан

суддан рухсат олиш талаб этилмайди (УА 55

-

модда).

59-

моддага кўра: Секвестр буйруғида кафолат сифатида музлатилган сумма

ва кўчар активлар аниқ кўрсатилиши шарт. Бу амалга ошмас экан, Секвестр

беэътибор деб топилади.

60-

модда: Суд буйруғи чиқарилгандан кейин 3 ой ичида Секвестр амалга

оширилиши керак. Акс ҳолда –

унга бериладиган рухсат беэътибор.

61-

модда: Агар ижро ҳужжатисиз Секвестр қилинган бўлса, 1 ой ичида

асосий даъво юритилиши ёки ижро ҳужжати сўраб мурожаат этилиши керак.

62-

модда: Ушбу талабларга амал қилинмаса, қарздор судга мурожаат қилиб,

Секвестрни бекор қилишни сўраши мумкин. Бу ҳуқуқ фақат қарздорга тегишли.

63-

модда: Ариза Секвестрга рухсат берган судга ёки агар рухсатсиз қилинган

бўлса, қарздор яшайдиган ҳудуддаги судга берилади.

Моддий мулкка нисбатан сайзи консерватуар УАнинг 64

-

моддаси ва ундан

кейинги моддалар билан тартибга солинади. Қарздorga унинг аввал қайси мулкига

нисбатан мусодара қилинганини билдириш мажбурияти эслатиб ўтилади ва шунга

оид ҳисобот тақдим этилади. Суд ижрочиси томонидан сайзи (мусодара) баёни

(procès

-

verbal de saisie) тузилади, у қуйидаги маълумотларни ўз ичига олади, акс

ҳолда, у ҳақиқий эмас деб топилади:

•

Мусодарага рухсат берувчи суд қарори ёки ижро варақаси реквизитлари;

•

Қарздор ва қарз ундирувчининг тўлиқ исм

-

шарифлари ва яшаш жойлари,

агар юридик шахс бўлса –

унинг ҳуқуқий шакли, номи ва рўйхатдан ўтган манзили;

•

Агар қарз ундирувчи суд юрисдикциясида яшамаса, манзилни белгилаш;

•

Мусодара қилинган мулкларнинг батафсил тавсифи;

•

Агар қарздор ҳозир бўлса, ушбу мулкка нисбатан аввал амалга оширилган

мусодара тўғрисидаги баёноти;

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

269

•

Қалин ҳарфларда ёзилган баёнот: мусодара қилинган мулк алмаштириб

бўлмайдиган (indisponible) ҳисобланади, уни қарздорнинг ўзи ёки томонлар
келишган учинчи шахс сақлайди, агар бундай келишув бўлмаса –

шошилинч суд

қарорига кўра. Ушбу мулкни бериш ёки кўчириш тақиқланади, бунга амал
қилмаслик жиноий жавобгарликка сабаб бўлади. Қарздор мазкур мусодара ҳақида
кейинчалик шу мулкка нисбатан сайзи қилувчи ҳар қандай кредиторга маълум
қилиши шарт;

•

Қалин ҳарфларда ёзилган баёнот: агар мусодара қонуний шартларга жавоб

бермаса, қарздор ўз яшаш жойи бўйича ваколатли судга мурожаат қилиб, ушбу
сайзини бекор қилишни сўраши мумкин;

•

Мусодара ижросига оид барча можаролар кўриладиган суд номи;

•

Агар тегишли бўлса, мусодара жараёнида қатнашган шахслар ва уларнинг

мақомлари;

•

Мусодара қилинган мулкларни ноқонуний равишда бошқариш бўйича

жиноий жавобгарлик ва УАнинг 62 ва 63

-

моддалари баён этилади.

Агар қарздор мусодара пайтида ҳозир бўлса, суд ижрочиси уни УАнинг 64

-

моддаси 6 ва 7

-

бандлари мазмуни билан оғзаки таништиради. Мусодара

баёнининг нусхаси дарҳол унга берилади ва бу хабар беришга тенг ҳисобланади
(УА 65

-

модда).

Агар қарздор мусодара пайтида ҳозир бўлмаса, унга мусодара баёни

юборилади ва у 8 кун ичида аввал амалга оширилган мусодаралар ҳақида маълум
қилиши ва ҳисобот тақдим этиши шарт (УА 65

-

модда).

УАнинг 67

-

моддаси ва ундан кейинги моддаларга кўра, дебиторлик

қарзларига нисбатан сайзи қуйидагича амалга оширилади:

Сайзини амалга оширувчи суд ижрочиси қарздор деб ҳисобланган учинчи

шахс (яъни қарздорнинг қарздори)га сайзи баёнини топширади. Баёнда қуйидаги
маълумотлар бўлиши керак: Мусодарага асос бўлган суд қарори ёки ижро
ҳужжати; Қарздор, қарз ундирувчи ва учинчи шахс тўғрисидаги маълумотлар
(тўлиқ исм

-

фамилия, юридик шахс бўлса –

ҳуқуқий шакли, номи, рўйхатдан ўтган

манзили); Сайзи қилинган талаблар миқдори ва уларнинг хусусияти; Қарздорга ва
учинчи шахсга бўлган ҳуқуқ ва мажбуриятлар, хусусан, учинчи шахсга, сайзи
қўлланилганидан сўнг, қарздорга пул тўлаш ёки мулк бериш тақиқланиши
тўғрисидаги эслатма; Сайзини амалга ошириш учун ваколатли суд номи.

Учинчи шахс сайзи баёнини олгач, бу ҳақда бир иш кун ичида маълум

қилиши керак. Агар у маълум қилмаса, у сайзи қоидаларини бузган деб
ҳисобланади ва унга нисбатан жавобгарлик қўлланилиши мумкин.

Агар сайзи қимматли қоғозлар (акциялар, облигациялар ва ҳ.к.) ёки

шерикликдаги ҳуқуқларга қаратилган бўлса, УАнинг 71

-

моддаси ва ундан кейинги

моддаларга биноан амалга оширилади. Бу ҳолатда сайзи баёни эмитентга ёки
ҳуқуқларни рўйхатга олувчи органга юборилади.

Сайзи тўғрисидаги баёнда қуйидагилар бўлиши шарт: Қимматли

қоғозларнинг ёки ҳуқуқларнинг аниқ тавсифи; Мусодара қилинган миқдор ёки
улуш; Эмитент ёки шериклик органи томонидан қабул қилиниши ва ўша пайтдан
бошлаб ушбу ҳуқуқлар бўйича ҳар қандай операциялар тақиқланиши ҳақидаги
кўрсатма.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

270

Сайзи амалга оширилгандан сўнг, қарздор ва ҳуқуқларни бошқарувчи орган

сайзи ҳақида бохабар қилинади. Қимматли қоғозлар ёки шериклик улушлари
сотилиши, ўтказилиши ёки бошқа йўллар билан ўзгартирилиши тақиқланади.

УАга мувофиқ, сайзи қилинган мол

-

мулк сақлаш учун қарздорнинг ўзига

топширилиши мумкин. Агар шундай қилиш мумкин бўлмаса, тарафлар ўзаро

келишуви билан ёки суднинг шошилинч тартибдаги қарори билан учинчи шахсга

топширилади. Сақловчи шахс сайзи баённомасида кўрсатилади. Мол

-

мулкни

бузиш, йўқ қилиш ёки яшириш жиноий жавобгарликка олиб келиши мумкин.

Агар қарздор ўз мажбуриятини белгиланган муддат ичида бажармаса ва

кредитор томонидан ижро варақаси асосида ҳаракат қилинган бўлса, сайзи

қилинган мол

-

мулк сотилиши мумкин.

Сотишдан олдин қуйидаги шартлар бажарилиши шарт:

•

Ижро варақаси: кредитор ижро варақасига эга бўлиши шарт. Агар сайзи

аввалдан ижро варақасисиз амалга оширилган бўлса, у ҳолда кредитор бир ой

ичида судга мурожаат қилиб, ижро варақасини олиши керак. Акс ҳолда, сайзи

автоматик равишда бекор қилинади (УА 61

-

модда).

•

Бекор қилиш аризаси: қарздор ёки унинг вакили сайзига қарши фақат

белгиланган судга мурожаат қилиши мумкин, бошқа шахслар сайзини бекор

қилишни талаб қила олмайди.

•

Бекор қилиш асослари: агар УАнинг 54, 55, 59 ёки 60

-

моддаларига амал

қилинмаган бўлса, қарздор суддан сайзини бекор қилишни сўраш ҳуқуқига эга.

Сотиш суд ижрочиси томонидан амалга оширилади ва қонунга мувофиқ

оммавий савдо ёки аукцион орқали ўтказилади. Савдодан тушган маблағлар

қуйидаги тартибда тақсимланади:

•

Савдо харажатлари ва ижро харажатлари;

•

Кредиторнинг асосий талаблари;

•

Агар маблағ ортиб қолса, у қарздорга қайтарилади.

Барча ихтилофлар сайзи берган ёки тасдиқлаган судда кўрилади. Мулкка

нисбатан бошқа шахслар томонидан даъволар қилинган тақдирда ҳам, улар

сайзини амалга оширган судга мурожаат қилишлари шарт.

OHADA ҳуқуқ тизимидаги

сайзи (sequestration)

ва инглиз ҳуқуқидаги

Мaрева инжункцияси (freezing order)

ўртасида муҳим ўхшашликлар ва айрим

фарқлар мавжуд. Ҳар иккаласи ҳам асосан кредиторнинг судда даъво қилган ёки

қилиш арафасида бўлган ҳолда, қарздорнинг мол

-

мулкини сақлаб қолиш, яъни

унинг чиқиб кетишини ёки йўқолишини олдини олиш мақсадида жорий этилади.

•

Ҳимоявий характер

–

Ҳар икки тизимда ҳам сайзи ёки инжункция

кредиторни ҳимоя қилиш учун, яъни суд ҳукми ижро этилишида тўсқинлик

қилмаслик учун қўлланилади.

•

Суд рухсати

–

OHADAда ҳам, Англияда ҳам суд қарорисиз бундай чорани

амалга ошириб бўлмайди (OHADAда бундан мустасно

ҳолат: ижро варақаси

мавжуд бўлса).

•

Тезкорлик ва яширинлик

–

Махфий (ex parte) тартибда мурожаат қилиш

имкони бор, чунки қарздор олдиндан хабардор қилинса, мол

-

мулкни яшириши

мумкин.

•

Қарздорга нисбатан амал қилади

–

Ҳар икки тизимда ҳам буйруқ шахсга

нисбатан амал қилади (in personam): қарздор активларини ўзи йўқ қилмаслиги

керак.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

6

№

3 (2025) / ISSN 2181-1415

271

OHADA ҳуқуқи мустаҳкам, тартибга солинган ва аниқ муддатлар ва

шартларга асосланган. Инглиз ҳуқуқи эса суд фаолиятига ва судьялар тажрибасига
таянган ҳолда, бироз эластикроқ механизмлар таклиф этади. Шу билан бирга, ҳар
икки тизим ҳам кредиторларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишда самарали
воситалар ҳисобланади.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ

:

1.

OHADA Uniform Act

organising simplified recovery procedures and measures

of execution

–

Acte Uniforme portant organisation des procedures simplifiees de

recouvrement et des voies d’execution

, adopte a Lome (Togo), le 10 avril 1998, revise a

Abidjan (Cote d’Ivoire), le 10 septembre 2015.

2.

Nippon Yusen Kaisha v Karageorgis

, [1975] 1 WLR 1093 (CA).

3.

Mareva Compania Naviera SA v International Bulkcarriers SA

, [1975] 2

Lloyd's Rep 509.

4.

The Siskina (Cargo Owners) v Distos Compania Naviera SA

, [1979] AC 210 (HL).

5.

Z Ltd v A-Z and AA-LL

, [1982] QB 558.

6.

Supreme Court of Judicature (Consolidation) Act 1925

, section 45.