Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Legal and institutional fundamentals of gender equality in
the Republic of Uzbekistan
Vasila MAMATKASIMOVA
1
The University of World Economy and Diplomacy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 15 June 2025
Available online
25 June 2025
This article studies the legal aspects and institutional basics
for gender equality in the Republic of Uzbekistan. Gender issues
are a priority in the policies of many governments, and
Uzbekistan is no exception to this rule. Today, institutional and
regulatory fundamentals for ensuring gender equality have
been created in Uzbekistan.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3-pp248-253
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
gender equality,
legal aspects,
institutional basics,
education,
international evaluation.
Ўзбекистон Республикасида гендер тенглигининг
норматив
-
ҳуқуқий ва институционал асослари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
гендер тенглиги,
норматив
-
ҳуқуқий
аспектлари,
институционал асослари,
таълим,
халқаро баҳолаш.
Мазкур мақолада Ўзбекистон Республикасида гендер
тенглигининг
норматив
-
ҳуқуқий
ва
институционал
асослари ўрганилган. Гендер тенглиги масалалари кўплаб
давлатлар сиёсатининг асосий йўналишларидан бири
ҳисобланиб, ва Ўзбекистон бундан мустасно эмас.
Бугунги кунда Ўзбекистонда гендер тенлигини амалга
оширишнинг мустаҳкам норматив
-
ҳуқуқий базаси ва
институционал
асослари яратилган.
1
Candidate of philological sciences, Associate Professor, Head of department Romano-Germanic Languages, The
University of World Economy and Diplomacy.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
249
Нормативно
-
правовые и институциональные основы
гендерного равенства в Республике Узбекистан
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
гендерное равенство,
нормативно
-
правовые
аспекты,
институциональные
основы,
образование,
международное
оценивание.
В данной статье изучены нормативно
-
правовые аспекты
и институциональные основы гендерного равенства в
Республике Узбекистан. Вопросы гендерной проблематики
является приоритетной задачей в политике многих
государств, и Узбекистан не является исключением из
этого правила. На сегодняшний день в Узбекистане
созданы институциональные и нормативно
-
правовые
основы по обеспечению гендерного равенства
.
Бугунги кунда мамлакатимизда хотин
-
қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ
ҳамда
имкониятларга эришиш, жамият ва давлат ишларини бошқаришда уларнинг
тенг иштирок этишини таъминлаш, хотин
-
қизларни ижтимоий
-
ҳуқуқий жиҳатдан
қўллаб
-
қувватлаш, шунингдек, хотин
-
қизларни тазйиқ ва зўравонликлардан ҳимоя
қилишга қаратилган кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда.
Муҳтарам Президентимиз Ш.М.
Мирзиёев 2019 йил июнь ойида Олий
Мажлис Сенатидаги нутқида “Мени кишиларимизнинг онгида пайдо бўлган
стереотип кўп ўйлантиради. Одатда биз аёлни авваламбор она, оила қўрғонининг
қўриқчиси сифатида ҳурмат қиламиз. Бу, шубҳасиз, тўғри. Аммо бугун ҳар бир аёл
оддий кузатувчи эмас, балки мамлакатда амалга оширилаётган демократик
ўзгаришларнинг фаол ва ташаббускор иштирокчиси ҳам бўлиши керак” –
деб
таъкидлаб ўтган эди [1].
Дарҳақиқат, Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев давлат
раҳбари сифатида фаолиятининг илк кунлариданоқ асосий эътиборни
аёллар ва
оила муаммоларига қаратиб келмоқда. Мана, орадан тўққиз йил ўтиб, янги
Ўзбекистонда хотин
-
қизлар ҳуқуқларини таъминлаш, уларга кенг имкониятлар
яратиш борасида амалга оширилаётган ислоҳотлар ўз самарасини бера бошлади.
Хотин
-
қизлар таълим, давлат бошқаруви, тадбиркорлик ва жамиятнинг
барча соҳаларида ўз ўрнини мустаҳкамлаб, нафақат шахсий келажагини, балки
юрт тақдирини ҳам белгилашга қодир кучга айланмоқда.
Ҳозирда
Олий Мажлис юқори палатасида сенаторларнинг 26,4% хотин
-
қизлар ташкил этмоқда. Қонунчилик палатасига янгидан сайланган
депутатларнинг эса 38% хотин
-
қизлар ташкил этади. Бу аёллар энди қонунларни
ижро этувчигина эмас, балки уларни шакллантиришда ҳам фаол иштирок этаётган
етакчи кучга айланаётганидан дарак беради.
Бу ўзгаришлар мамлакатимизнинг халқаро рейтинглардаги ўрнида ҳам ўз
аксини топмоқда. Сўнгги икки йил ичида Ўзбекистон Гендер тенглик ва бошқарув
индекси (GEGI) бўйича натижаларини 51 поғонага яхшилаб, 103
-
ўриндан
52-
ўринга кўтарилди ва Марказий Осиёда етакчи давлатга айланди.
Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, GEGI рейтинги 158 давлатни қамраб олиб,
гендер тенглиги соҳасидаги ютуқлар ва камчиликларни аниқ баҳолаш имконини
беради. 2024 йилда Ўзбекистон 72,8 балл тўплаб, қўшни давлатлар орасида энг
юқори натижага эришди. Ушбу рейтингда яқин қўшниларимиз –Қозоғистон –
76,
Қирғизистон
–
99, Тожикистон –
103-
ўринни эгаллади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
250
Қолаверса, ўтган йилнинг март ойида –
Ўзбекистон Жаҳон банкининг
“Аёллар, бизнес ва қонун” рейтингида 100 баллдан 82,5 балл тўплаб, гендер
тенглигини таъминлаш борасида энг катта ютуқларга эришган
бешта
давлат
қаторига кирди [2].
Биринчидан,
мазкур соҳанинг мустаҳкам
норматив
-
ҳуқуқий асосларига
тўхталадиган бўлсак.
Жумладан, 2019 йилнинг 2 сентябрида қабул қилинган
Ўзбекистон Республикасининг “Хотин
-
қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда
имкониятлар кафолатлари тўғрисида”ги қонуни мамлакатимизда гендер
тенгликни таъминлашга қаратилган яхлит ва асосий қонун ҳужжати ҳисобланади.
Ушбу қонун билан илк бор миллий қонунчилигимизда “гендер” тушунчасига
таъриф берилган.
Унга кўра, хотин
-
қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятларни
таъминлаш соҳасидаги давлат сиёсатининг асосий йўналишлари, ушбу соҳада
давлат бошқаруви механизмлари белгиланди.
Жумладан, Қонун билан “Гендер сиёсати амалга оширилишини
таъминлашга доир вақтинчалик махсус чоралар”, “Гендер”, “Гендер статистикаси”,
“Гендер
-
ҳуқуқий экспертиза”, “жинс бўйича бевосита камситиш” ҳамда “жинс
бўйича билвосита камситиш” тушунчалари очиб
берилди [3].
Бундан ташқари, 2021 йил 28 майда Ўзбекистон Республикаси Олий
Мажлиси Сенатининг “2030 йилга қадар Ўзбекистон Республикасида гендер
тенгликка эришиш стратегиясини тасдиқлаш ҳақида”ги Қарори қабул қилинган
бўлиб, мазкур қарорда ҳам гендер тенглигига эришиш бўйича муҳим вазифа ва
чора
-
тадбирларни амалга ошириш режалари юзасидан вазифалар белгиланган
ҳамда
мазкур соҳада мамлакатимизда сўнгги йилларда амалга оширилаётган
ишларнинг натижадорлиги юзасидан маълумотлар келтирилган. Шунингдек,
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатида Хотин
-
қизлар ва гендер
тенглик масалалари қўмитаси ташкил этилди.
Бу борадаги яна бир муҳим қадамлардан бири –
2023 йилда қабул қилинган
“Хотин
-
қизлар
ва
болалар
ҳуқуқлари,
эркинликлари
ҳамда
қонуний
манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш тизимини янада такомиллаштириш
тўғрисида”ги қонун бўлди.
Ушбу ҳужжат жинсий зўравонлик ва оилавий тазйиқларга қарши кескин
чораларни назарда тутиб, қонунчиликдаги мавжуд бўшлиқларни бартараф этди.
Айниқса, вояга етмаганларга нисбатан зўравонлик содир этган шахсларга
енгиллик бериш имконияти бутунлай бекор қилинди.
Бу ташаббуслар хотин
-
қизларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш
йўлидаги муҳим қадам бўлиб, жамиятда адолат ва хавфсизликни таъминлашга
хизмат қилмоқда.
Иккинчидан,
гендер тенглик бўйича
институционал чораларга
келсак
,
айни пайтда Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Сенати таркибида
аёллар ҳуқуқларини таъминлаш ва камситишнинг ҳар қандай шаклига барҳам
бериш бўйича миллий қонунчиликда халқаро стандартларни уйғунлаштириш
билан шуғулланувчи янги Хотин
-
қизлар ва гендер тенглик масалалари қўмитаси
ташкил қилинган. Бундан ташқари, меҳнатга оид ҳуқуқларнинг кафолатлари ва
қўллаб
-
қувватлашни янада кучайтириш, уйдаги зўравонлик қурбонларига ёрдам
бериш мақсадида Зўрлик ишлатишдан жабр кўрган шахсларни реабилитация
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
251
қилиш
ва мослаштириш ҳамда ўз жонига қасд қилишнинг олдини олиш
республика маркази
ва Хотин
-
қизлар тадбиркорлиги маркази, Ҳукумат ҳузуридаги
“Оила” илмий
-
амалий тадқиқот маркази каби янги тузилмалар ташкил топди.
Хусусан, хотин
-
қизларнинг гендер камситилишига йўл қўймаслик мақсадида
Ўзбекистон Республикасида Гендер тенгликни таъминлаш масалалари бўйича
комиссия ташкил этилди.
Комиссиянинг асосий вазифалари хотин
-
қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ
ҳамда
имкониятларни таъминлаш соҳасидаги ягона давлат сиёсатини амалга
ошириш, ушбу соҳада давлат дастурларини, миллий ҳаракатлар режаларини ва
стратегияларини ишлаб чиқиш ва амалга оширишда иштирок этиш, ушбу соҳада
қилинган
ишлар бўйича ҳар йили Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисига
ахборот тақдим этиш, хотин
-
қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда
имкониятларни таъминлаш ва бу борада халқаро
стандартларга риоя этиш
соҳасида халқаро ташкилотлар, хорижий мамлакатларнинг тегишли органлари
билан ҳамкорликни амалга оширишдан иборат.
Мазкур янги ташкил этилган барча институционал механизмлар Ўзбекистон
Хотин
-
қизлар қўмитаси билан биргаликда БМТ Конвенциясига мувофиқ аёллар
ҳуқуқлари, гендер тенглиги ва хотин
-
қизларга нисбатан камситишларга барҳам
беришнинг ягона яхлит механизмига айланиши масаланинг муҳим томонидир.
Учинчидан,
гендер тенглик
Бирлашган Миллатлар Ташкилоти
томонидан алоҳида эътибор қаратилаётган ва қўллаб
-
қувватлаш зарурлиги
эътироф этилаётган мухим масалалардан бири ҳисобланади
.
БМТ
нинг
“Аёллар,
тинчлик ва хавфсизлик” тўғрисидаги резолюциясини
амалга ошириш бўйича
2022
–2025 йилларга мўлжалланган “Йўл харитаси” тасдиқланди.
Президентимиз Шавкат Мирзиёев 2021 йил 22 февраль куни Бирлашган
Миллатлар Ташкилоти Инсон ҳуқуқлари бўйича кенгашининг 46
-
сессиясида
сўзлаган нутқида гендер сиёсати масалалари борасида мамлакатимизнинг
ижтимоий
-
сиёсий ҳаётида ва ишбилармонлик соҳасида аёлларнинг ролини тубдан
оширишга қаратилган ишлар қатъий давом эттирилишини таъкидлаган эди [4].
Шуни алоҳида қайд этиш керакки, 1948 йилда БМТ Бош Ассамблеяси
томонидан қабул қилинган Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясида аёллар
ва эркакларнинг тенглиги алоҳида эътироф этилган. Декларациянинг
1-
моддасида белгиланганидек, “Ҳамма одамлар ўз қадр
-
қиммати ҳамда
ҳуқуқларида
эркин ва тенг бўлиб туғиладилар. Уларга ақл ва виждон ато
қилинган, бинобарин бир
-
бирларига нисбатан биродарлик руҳида муносабатда
бўлишлари керак”
[5].
БМТ томонидан 1966 йилда қабул қилинган яна бир халқаро
-
ҳуқуқий
ҳужжат
–
Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пактнинг
3-
моддасида таъкидланганидек, “Мазкур пактда иштирок этувчи давлатлар
эркаклар ва аёллар учун ушбу Пактда кўриб чиқилган барча фуқаролик ва сиёсий
ҳуқуқлардан бир хилда фойдаланишини таъминлаш мажбуриятини олади”
[6].
Айнан мазкур халқаро нормалар “Хотин
-
қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ
ҳамда
имкониятлар кафолатлари тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Қонунида
ўз аксини топган. Бинобарин, юқорида қайд этилган халқаро ҳужжатларни
ратификация қилган мустақил давлатимиз халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф
этилган талабларидан келиб чиқиб, ўз миллий қонунчилигида аёллар ва эркаклар
тенглиги масаласига жиддий аҳамият беришининг сабаби ҳам асослидир.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
252
Барчага маълум, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеясининг
2015 йилнинг сентябрида Барқарор ривожланиш бўйича ўтказилган саммитида
қабул
қилинган 70
-
сон резолюциясига мувофиқ, шунингдек, 2030 йилгача бўлган
даврда БМТ Глобал
кун тартибининг Барқарор ривожланиш мақсадларини изчил
амалга ошириш бўйича тизимли ишларни ташкил этиш мақсадида Ўзбекистон
Республикаси Вазирлар Маҳкамаси “2030 йилгача бўлган даврда барқарор
ривожланиш соҳасидаги миллий мақсад ва вазифаларни амалга ошириш чора
-
тадбирлари тўғрисида” қарор қабул қилинган.
Шу билан бирга, Ўзбекистон Барқарор ривожланишнинг Бешинчи
мақсадини амалга ошириш доирасида “Гендер тенгликни таъминлаш ҳамда барча
хотин
-
қизларнинг ҳуқуқ ва имкониятларини кенгайтириш”га оид тўққизта
вазифани ишлаб чиқилган [7].
Шу маънода, Ўзбекистонда гендер тенгликнинг ҳам халқаро
-
ҳуқуқий, ҳам
конституциявий
-
ҳуқуқий асослари кафолатланган. Гендер тенглик ижтимоий
тенгликни ҳам англатади. Бундай тенгликни таъминлаш учун Конституция ва
қонунларга
зарур
қоидаларни киритишнинг ўзи кифоя эмас. Шу боис ҳам,
жамиятда ҳуқуқий маданиятни юксалтиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Ўзбекистон Президенти ёрдамчиси Саида Мирзиёева ҳам ушбу масалага доимий ва
алоҳида эътибор қаратиб келади: “Албатта, биз бирданига энг ривожланган онгли
жамиятда яшай бошладик, зўравонликни таг
-
туги билан йўқ қилдик, дея
олмаймиз. Бу –
қонунларни
ҳаётга
доимий татбиқ қилиш, меҳнат фаолияти учун
барчага бирдек шароит яратиш, тенг иқтисодий имконият бериш устида тинимсиз
ишлашимиз зарур, дегани. Биз бугун шундай даражага етдикки, хотин
-
қизларга
фақат квоталар ва алоҳида имтиёзлар беришнинг ўзи камлик қилади. Мен
жамиятимизда амалда аёлларга мутлақо тенг имкониятлар берадиган тизимли
ўзгаришлар бўлишини истардим.
Ҳар
куни зўравонлик ва эскича қарашларга қарши курашиб, темир
тўсиқларни синдириб, машаққатли ислоҳотларимизни амалга оширишга ҳисса
қўшаётганлар
ҳақиқий қаҳрамонлик кўрсатмоқда. Бундай инсонларнинг ҳар
бирига раҳмат дейман”,
–
деб таъкидлаб ўтган [8].
Хулоса ва таклифлар
.
Биринчи
,
гендер тенгликни таъминлаш соҳасида
амалга оширилаётган меъёрий
-
ҳуқуқий ҳамда институционал чора
-
тадбирлар
самарасини ошириш мақсадида, ушбу соҳанинг бошқа жиҳатларини ўрганишга
оид илмий тадқиқотларни фаоллаштириш мақсадга мувофиқ.
Иккинчи,
қабул қилинаётган у ёки бу даражадаги ҳужжатларнинг аёллар ва
эркаклар учун бир меъёрда бўлишига эришиш учун қонунчиликнинг гендер
экспертизасини ўтказиш мажбурийлигини таъминлаш муҳимдир.
Учинчи,
гендер тенглик мавзусидаги таълимга комплекс ёндашувни
таъминлаш мақсадида “Ўзбекистоннинг БМТ Барқарор ривожланишнинг Бешинчи
мақсадига эришишнинг ҳуқуқий ва гендер жиҳатлари” курсини ташкил этиш
мақсадга мувофиқ. Шунингдек, нафақат хотин
-
қизларнинг, балки эркакларнинг
ҳам
ҳуқуқларини таъминлаш масалаларини янада чуқурроқ тушунтириш учун
“Гендер сиёсати муаммолари ва уни амалга ошириш салоҳияти” ўқув курсларини
ташкил этиш зарур.
Тўртинчи,
гендер тенгликни таъминлашнинг долзарб муаммоларини ҳал
этиш борасида мамлакат аҳолисининг хабардорлигини ошириш
мақсадида,
республикамиздаги электрон ва босма ОАВ ходимларини, шунингдек, ижтимоий
тармоқларнинг маъмурлари ва блогерларни соҳага янада фаолроқ жалб этиш керак.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
3 (2025) / ISSN 2181-1415
253
Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, мамлакатимизда гендер тенгликка
эришишда хотин
-
қизларнинг жамиятдаги мавқеини янада кучайтириш масаласи
давлат ва жамиятнинг доимий диққат марказида турибди. Зеро, бу муҳим омил
оилани мустаҳкамлаш, юқори интеллектуал даражадаги ёш авлодни вояга
етказиш, жамият барқарорлигини таъминлашнинг асосий пойдевори ҳисобланади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг 2019 йил июнь
ойида Олий Мажлис Сенатида сўзлаган нутқи // https://president.uz/uz/lists/view/7872
2.
Танзила Норбоева –
https://yuz.uz/news/yangi-ozbekistonda-gender-tengligi-
orzular-haqiqatga-aylandi.
3.
Ф.Мухитдинова –
https://yuz.uz/news/yangilanayotgan-ozbekistonda-gender-
tenglikning-huquqiy-asoslari.
4.
Президентимиз Шавкат Мирзиёев 2021 йил 22 февраль куни Бирлашган
Миллатлар Ташкилоти Инсон ҳуқуқлари бўйича кенгашининг 46
-
сессиясида
сўзлаган нутқи // https://president.uz/uz/lists/view/7872
5.
1948 йилда БМТ Бош Ассамблеяси томонидан қабул қилинган Инсон
ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси.
6.
БМТ томонидан 1966 йилда қабул қилинган яна бир халқаро
-
ҳуқуқий
ҳужжат
–
Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пакт.
7.
Хелена Фрейзер, Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Ўзбекистондаги
доимий вакили –
Ўзбекистон гендер тенгликни таъминлаш бўйича муҳим
қадамларни қўймоқда // https://strategy.uz/index.php?news=745
8.
Ўзбекистон Республикаси Президенти ёрдамчиси Саида Мирзиёева Жаҳон
банки эълон қилган маълумотларга кўра, Ўзбекистон дунё бўйича гендер тенглиги
соҳасида энг самарали ривожланаётган давлатлар бешталигига киргани юзасидан
фикр билдирди // https://daryo.uz/k/2024/03/06/
