Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Concept and significance of the participation of
prosecutor's offices in legislative activity
Lazizbek MADUMAROV
1
Parliamentary Research institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2025
Received in revised form
15 May 2025
Accepted 25 May 2025
Available online
15 June 2025
In this scientific work, the concept, legal basis, and practical
significance of the participation of prosecutor's offices in the
legislative process are analyzed. The significance of the proposals
and legal opinions submitted by the prosecutor's office in the
process of preparing and adopting draft laws, their role in
improving legislation, is revealed. Also, based on international
experience, mechanisms related to the participation of
prosecutor's offices in lawmaking were studied, and proposals and
recommendations were developed to increase the effectiveness of
these bodies in the practice of Uzbekistan.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss5/S-pp581-584
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
lawmaking, prosecutor's
office,
legal opinion,
regulatory legal acts,
draft law,
public administration,
international experience.
Qonun ijodkorligi faoliyatida prokuratura organlarining
ishtiroki tushunchasi va ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
qonun ijodkorligi,
prokuratura organlari,
huquqiy xulosa,
normativ-huquqiy hujjatlar,
qonun loyihasi,
davlat boshqaruvi,
xalqaro tajriba.
Mazkur ilmiy ishda qonun ijodkorligi jarayonida prokuratura
organlarining ishtiroki tushunchasi, huquqiy asoslari va
amaldagi ahamiyati tahlil qilingan. Qonun loyihalarini
tayyorlash va qabul qilish jarayonlarida prokuratura organlari
tomonidan taqdim etiladigan takliflar va huquqiy xulosalarning
ahamiyati, ularning qonunchilikni takomillashtirishdagi oʻrni
ochib berilgan. Shuningdek, xalqaro tajriba asosida prokuratura
organlarining qonun ijodkorligidagi ishtiroki bilan bogʻliq
mexanizmlar oʻrganilib, Oʻzbekiston amaliyotida ushbu
organlarning samaradorligini oshirish boʻyicha taklif va
tavsiyalar ishlab chiqilgan.
1
Independent researcher, Parliamentary Research institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
582
Понятие и значение участия органов прокуратуры
в законотворческой деятельности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
законотворчество,
органы прокуратуры,
правовое заключение,
нормативно
-
правовые
акты,
законопроект,
государственное
управление,
международный опыт.
В данной научной работе проанализированы понятие,
правовые основы и практическое значение участия
органов прокуратуры в законотворческом процессе.
Раскрыто значение предложений и правовых заключений,
представляемых органами прокуратуры в процессе
подготовки и принятия законопроектов, их роль в
совершенствовании законодательства. Также на основе
международного опыта были изучены механизмы,
связанные
с
участием
органов
прокуратуры
в
законотворчестве,
и
разработаны
предложения
и
рекомендации по повышению эффективности этих органов
в практике Узбекистана.
KIRISH
Qonun ijodkorligi faoliyati davlatning eng oliy organlaridan biri hisoblangan
Parlamentga tegishli boʻlib, u asosan davlat va jamit hayoti uchun muhim boʻlgan
jabhalarni tartibga soluvchi qonunlar qabul qilish hamda Parlamentning qonun
ijodkorligi jarayonining muayyan muddat davomida doimiy ravishda olib borilishidir.
Parlamentning qonun ijodkorligi faoliyati har bir qonunni qabul qilishdagi qonun
ijodkorligi jarayoni bilan oʻz ifodasini topib, bu davlat oliy vakillik organining
Konstitusiyada belgilangan tartibda yangi qonunlarni yaratishga, amaldagi qonunlarga
qoʻshimcha va oʻzgartirish kiritishga qaratilgan, shuningdek eskirgan qonunlarni bekor
qilish borasidagi harakatlari yigʻindisi boʻlib, u qonun bilan tartibga solinishi zarur
boʻlgan munosabatlarni aniqlash, qonun loyihasini tayyorlash, uni muhoka
ma etish va
qabul qilishni oʻz ichiga oladi.
Maʼlumki, qonun ijodkorligi jarayoni koʻplab adabiyotlarda besh bosiqchdan iborat
ekanligi qayd qilingan.
Jumladan, birinchi bosqich muayyan qonun yaratilishiga boʻlgan obyektiv ehtiyojni
aniqlash, ikkinchi bosqich qonunchilik tashabbusi, uchinchi bosqich qonun loyihasini
muhokama qilish, toʻrtinchi bosiqch qonunni qabul qilish, beshinchi bosqich qonunni
imzolash va eʼlon qilishdan iborat [1].
Qonunni qabul qilish va qonun ijodkorligi jarayoni Parlament tomonidan amalga
oshirilib, davlatning oliy vakillik organi mutloq vakolati hisoblansa-da, bu jarayonda bir
qator davlat organlari va muassasalari faol ishtirok etadi [2].
Xususan, qonun bilan tartibga solish ehtiyojini aniqlash jarayonini qonun ijod etish
faoliyatini faqat qonun chiqaruvchi organ doirasidagi harakatlar bilangina chegaralab
boʻlmay
di. Mazkur faoliyat qamroviga muayyan turdagi ijtimoiy munosabatlarni qonun
vositasi bilan huquqiy tartibga solishga boʻlgan ehtiyojni aniqlash, qonunchilik
tashabbusi soh
iblarining, Parlament qoʻmitalarining, komissiyalarining shu yoʻnalishda
olib boradigan ishlari ham kiradi.
METODOLOGIYA
Tadqiqot jarayonida tahliliy, taqqoslama-huquqiy, tarixiy va sistemali
yondashuvlardan foydalanildi. Tahliliy usul orqali prokuratura organlarining qonun
ijodkorligidagi ishtirokini belgilab beruvchi huquqiy asoslar va amaliyot tahlil qilindi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
583
Taqqoslama-huquqiy yondashuv prokuraturaning qonun ijodkorligidagi ishtiroki
boʻyicha Oʻzbekiston va xorijiy mamlakatlar qonunchilik tizimlarini s
olishtirish, farq va
oʻxshashliklarni aniqlash imkonini berdi.
Tarixiy usul asosida esa prokuratura
organlarining vakolatlari qanday shakllanib borgani va bu jarayondagi institutsional
oʻzgarishlar oʻrganildi. Sistemali yondashuv qonun ijodkorligi va proku
ratura faoliyatini
yaxlit huquqiy tizim tarkibida qarashga xizmat qildi, bu esa mavzuning tub mohiyatini
ochib berishga yordam berdi.
TADQIQOT NATIJALARI
Aynan shuning uchun Parlamentdan tashqari boshqa davlat hokimiyati organlari va
davlat organlariga ham qonunchilik tashabbusi huquqi berilgan deb hisoblash mumkin.
Qonun ijodkorligining navbatdagi bosqichi qonunchilik tashabbusi huquqi boʻlib,
qonunni yaratish jarayoni, yaʼni qonun chiqaruvchi organ doirasidagi bevosita faoliyat
qonunchilik tashabbusi roʻyobga chiqishidan boshlanadi [3].
Qonunchilik tashabbusi huquqi
–
Konstitusiyada belgilangan vakolatli organlar,
tashkilotlar va shaxslar tomonidan muayyan qonun loyihasini yoki yangi qonun qabul
qilish toʻgʻrisida, shuningdek qonunni oʻzgartirish yoxud uni bekor qilish toʻgʻrisidagi
taklifni Oliy Majlis eʼtiboriga taqdim etilishi va Parlament tomonidan bu masalani
belgilangan tartibda koʻrib chiqish haqida tegishli qaror qabul qilishdir.
Qonunchilik tashabbusi huquqi Konstitutsiyaning 98-moddasida aniq belgilab
qoʻyilgan. Unga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti, davlat hokimiyatining oliy
vakillik organi orqali Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining Qonunchilik palatasi deputat
lari, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi ega. Shu bilan birga Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi, Oliy sudi
va Bosh prokurori ham oʻz vakolatlari jumlasiga kiritilgan masalalar boʻyicha qonunchilik
tashabbusi huquqiga ega ekanligi belgilangan [4].
Mazkur holatda qonuchilik tashabbusi huquqiga Parlamentdan tashqari davlat
boshqaruvining turli jabhalarida faoliyat olib boradigan va davlat fnukisyalarini amalga
oshirib keluvchi davlat hokimiyatining ijro etuvchi va sud hokimiyati organlarini hamda
qonun ijrosi ustidan nazoratni amalga oshiruvchi davlat organlarini ham koʻrish mumkin.
Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti va Vazirlar Mahkamasi oʻz
faoliyatini olib borishda ijro hokimiyatini amalga oshiruvchi hukumat vakillari sifatida
qonunlarni ijro etilishi va undagi ayrim toʻldirilishi yoki oʻzgartirilishi lozim boʻlgan
jabhalar xususida qonun loyihalarini tayyorlab, ularni Parlamentga kiritishi mumkin.
Shuningdek, Konstitutsiyaviy sud va Oliy sud oʻz faoliyatidan kelib chiqib, odi
l
sudlovni taʼminlashda yuzaga kelgan qonundagi boʻshliqlarni aniqlab, ularni toʻldirish
yuzasidan qonunchilik tashabbusini bildiradi.
Shu bilan birga Bosh prokuror ham qonunchilik tashabbusi huquqiga ega boʻlib,
bunda Bosh prokuror va unga boʻysunuvchi pr
okurorlar Konstitutsiyaning
143-
moddasida belgilangan Oʻzbekiston Respublikasi hududida qonunlarning aniq va bir
xilda bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirishda aniqlangan holatlardan kelib chiqib,
qonunchilikdagi boʻshliqlarni toʻldirish, ularni ta
komillashtirish yoki yangi tartibni ishlab
chiqish yuzasidan qonun loyihalarini tayyorlash va belgilangan tartibda Parlamentga
taqdim qilib, qonunchilik tashabbusi huquqini amalga oshirishi mumkin [5].
Aynan mana shu jarayon prokuratura organlarining qonun ijodkorligi faoliyatidagi
oʻrnini belgilab beradi.
Yaʼni, qonun ijodkorligi jarayoni yoki qonun ijodkorligi faoliyatini katta bir
mexanizm deb qarasak, unda prokuratura organlarining roli kichik ammo, muhim qism
hisoblanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2025) / ISSN 2181-1415
584
XULOSA
Garchi, prokuratura organlari qonun ijodkorligi jarayonida qonunchilik tashabbusi
huquqini Bosh prokuror orqali amalga oshirsa-da, qonun ijodkorligi jarayonining ayrim
bosqichlarida prokuratura organlarining barcha tarmoqlari yoki hududiy organlarini
koʻrish mumkin.
Jumladan, qonun bilan tartibga solish ehtiyojini aniqlash jarayonida muayyan
turdagi ijtimoiy munosabatlarni qonun vositasi bilan huquqiy tartibga solishga boʻlgan
ehtiyojni aniqlash, qonun loyihasini ishlab chiqish, ishlab chiqilgan qonun loyihasini
Parlament qoʻmitalari, komissiyalari va shu yoʻnalishda olib boradigan ishlar bilan Bosh
prokuratura tomonidan vakolat berilgan tarmoq shugʻullanadi.
Oʻz navbatida, prokuratura organlari tomonilan qonun vositasi bilan huquqiy
tartibga solishga boʻlgan ehtiyojni aniqlashda
nafaqat Bosh prokuratura, balki, unga
boʻysunuvchi quyi prokuratura organlarini ham ishtirokini koʻrish mumikin.
Shuni inobatga olganda, qonun ijodkorligi jarayonidagi qonunchilik tashabbusi
huquqini faqatgina Bosh prokuror amalga oshirsa-da, qonun ijodkorligi faoliyatida Bosh
prokuror rahbarlik qilib kelayotgan prokuratura organlari tizimini tushunish maqsadga
muvofiq.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017
-yil 7-fevraldagi PF
–
4947-sonli
"Oʻzbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish boʻyicha Harakatlar strategiyasi
toʻgʻrisida"gi Farmoni. https://lex.uz/docs/3107036
2.
2022
–
2026-
yillarga moʻljallangan yangi Oʻzbekistonning Taraqqiyot strategiyasi.
https://president.uz/uz/pages/view/strategy?menu_id=144
3.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024
-yil 21-
fevraldagi “Oʻzbekiston –
2030” strategiyasi toʻgʻrisida"gi Farmoni. https://lex.uz/ru/docs/6600413
4.
Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi. lex.uz.uz.
5.
Yangi tahrirdagi Oʻzbekist
on Respublikasi Konstitutsiyasi. https://constitution.uz/uz
