Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of Tatar-Bashkir enlighteners in the formation of
Turkestan's periodical press
Akmaljon ABDURASULOV
1
Namangan State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2025
Received in revised form
15 June 2025
Accepted 25 June 2025
Available online
15 July 2025
This article endeavors to shed light on the activities of Tatar-
Bashkir enlighteners in the periodical press of Turkestan.
It highlights the objectives of the Russian Empire's colonizers
in organizing the press, as well as the collaborative efforts
between Jadid enlighteners and Tatar-Bashkir progressives
in establishing a national press.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss6/S-pp65-70
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Russian Empire, von
Kaufman,
"Turkiston viloyatining
gazeti" (Gazette of the
Turkestan Region),
Ahmad Zakiy Validiy,
Shohimardon Ibrohimov,
"Sadoi Turkiston" (Voice of
Turkestan),
Husayn Makayev,
"Mehnat bayrog'i" (Banner
of Labor), "Birlik tug'i" (Flag
of Unity),
"Vaqt" (Time),
"Tarjimon" (Translator).
Turkiston vaqtli matbuotining shakllanishida tatar-
boshqird ma’rifatparvarlarining roli
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Rossiya imperiyasi,
fon Kaufman,
“Turkiston viloyatining
gazeti”,
Ahmad Zakiy Validiy,
Shohimardon Ibrohimov,
“Sadoi Turkiston”,
Ushbu maqolada Turkistonda vaqtli matbuotida tatar-
boshqird ma’rifatparvarlarining faoliyatini yoritishga
harakat
qilindi. Rossiya imperiyasi mustamlakachilarining matbuotni
tashkil etishdan ko
‘zlagan maqsadi, jadid ma’rifatparvarlarining
milliy matbuotga asos solish y
o‘
lida tatar-boshqird
taraqqiyparvarlari bilan hamkorlik aloqalari yoritildi.
1
PhD student, Namangan State Pedagogical Institute. E-mail: abdurasulovakmaljon1987@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
66
Husayn Makayev,
“Mehnat bayrog‘i”,
“Birlik tug‘i”,
“Vaqt”,
“Tarjimon”
.
Роль
татаро
-
башкирских
просветителей
в
формировании периодической печати Туркестана
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Российская империя,
фон Кауфман,
«Туркестанские
ведомости»
,
Ахмад Закий Валидий,
Шохимардон Иброхимов,
«Садои Туркистон»
,
Хусейн Макаев,
«Мехнат байроги»
,
«Бирлик туги»
,
«Вакт»
,
«Таржимон»
.
В данной статье предпринята попытка осветить
деятельность татарско
-
башкирских просветителей в
периодической печати Туркестана. Раскрыты цели
колонизаторов Российской империи в организации печати,
а
также
освещено
сотрудничество
джадидских
просветителей с татаро
-
башкирскими прогрессивными
деятелями в процессе создания национальной печати.
KIRISH:
Mamlakatimiz mustaqil davlatga aylangach xalqimizning ishonchli, ilmiy
asoslangan va xolis yoritilgan tarixga ehtiyoji paydo bo
‘
ldi. Chunki, sobiq Sovet Ittifoqi
mustamlakachiligi davrida tarixiy voqealar marksistik-leninistik mafkura doirasida
yoritilgan edi. Yurtimiz istiqlolga erishgach ming yillik tariximiz xolislik va ilmiylik
asosida qayta o‘rganilmoqda. Ayniqsa milliy matbuotning shakllanishi va uni
ng
rivojlanishi mavzusida katta tadqiqotlar olib borildi va olib borilmoqda.
Ma’lumki
1870–
1917-yillar
O
‘
zbekiston
tarixida
Rossiya
imperiyasi
mustamlakachiligi davri sifatida o
‘
rin olgan. Ushbu davrda Turkistonning ijtimoiy-
siyosiy, diniy-
ma’rifiy hayoti
da islohotchilik faoliyati keng k
o‘
lamliligi bilan ajralib turadi.
Bu islohotchilik harakati rivojlanish jarayonida vaqtli matbuot va matbaachilik salmoqli
vazifani bajardi. Chunki, vaqtli matbuot va matbaa Turkiston aholisining siyosiy va
ijtimoiy ongini
o‘
sishida, mustamlakachilikka qarshi
g‘
oyaviy tomondan birlashuvida
katta rol
o‘
ynadi. Vaqtli matbuot va matbaachilik qisqa vaqt ichida Turkiston siyosiy va
ijtimoiy hayotida ibqilob yasadi. Turkiston mintaqasida matbaachilik va vaqtli matbuot
Rossiya imperiyasi istilosidan keyin boshlandi. Turkistonda dastlabki bosmaxona
1868-yil Toshkentda harbiy okrug shtabi huzurida tashkil qilindi. 1870-yil 28-aprelda
dastlabki gazeta “Туркестанские
ведомости” iyul oyidan esa uning o‘
zbek tilidagi ilovasi
b
o‘lgan “Turkiston viloyatining gazeti” nashr qilina boshlandi
1
. Bu gazeta Rossiya
imperiyasi mustamlakachilik siyosatining faol tar
g‘
ibotchisiga aylandi.
XX asr boshlarida Turkistonda vujudga kelgan jadidchilik harakati
o‘zining
ozodlik
va
ma’rifatparvarlik
g‘oyalarini
yoyishda tatar bilan birgalikda matbuotga katta
e’tibor
qaratdi. Jadidlar Turkistonda gazetalar, jurnallar tashkil etishda, matbaa ishlarini
yo‘lga
qo‘yishda
tatar, boshqird, ozarbayjon, qrim-tatar, rus va boshqa millat vakillari bilan
hamkorlik qilishdi. Ushbu maqolada Turkistonda vaqtli matbuot va matbaa ishlarini
vujudga kelishida tatar-boshqird
ma’rifatparvarlarining
faoliyati yoritiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
67
Turkistonda vaqtli matbuot va matbaa ishlarini vujudga kelishi va rivojlanishida
tata
r va boshqird ma’rifatparvarlarining hissasi judа
kattadir. 1870-yilda Turkiston
general-gubernatori K.P. fon Kaufman buyru
g‘
iga asosan
«Туркестанские
ведомости»
gazetasiga ilova tariqasida “Turkiston viloyatining gazeti” nashr qilina boshlandi.
K.P. fon
Kaufman mazkur gazetani nashr qilish uchun Peterburgdan musulmon shriftlari
keltirishni iltim
о
s qildi. Ushbu gazet
а
g
а
d
а
stlab t
а
t
а
r matb
аа
chilari Shohim
а
rdon
Ibrohimov va M. Ch
а
nishev muharrirlik qilishdi. Tatar harf teruvchilari Shahingirey
Bekqulov, Abdulatif Yavushev, Ali Bektemirovlar mehnat qildilar
2
. Bu gazeta Rossiya
imperiyasining mustamlakachilik siyosatini tar
g‘
ib qilgan b
o‘
lsada, milliy matbuot va
matbaachilikning rivojlanishiga
o‘
z hissasini q
o‘
shdi.
Rossiya imperiyasining markaziy mintaqalarida yashovchi tatar va boshqird
ma’rifatparvarlari tomonidan nashr qilingan Tarjimon, Vaqt, Sho‘ro va shunga o‘xshash
gazetalarning Turkistonga kirib kelishi va ziyolilar orasida tarqalishi Turkiston
ziyolilarining vaqtli matbuotga qiziqishini oshirdi. Chunki, gazeta va jurnallar ziyolilarga
o‘z fikrlarini va g‘oyalarini keng xalq ommasiga yetkazish va yoyish uchun eng qulay
vosita edi.
1906-yil iyun oyida birinchi
o‘zbek milliy gazetasi “Taraqqiy nashr qilina
boshlandi. Bu gazetaga tatar-boshqird millatiga mansub Ismoil Obidiy muharrirlik qilgan.
Bu gazeta haqida Abdulhamid Ch
o‘lpon Bokuda nashr qilingan “Turkistonda matbuot”
nomli maqolasida shunday yozadi: “Taraqqiy” taraqqiyparvar bir gazeta bo‘
lib, muharriri
ichki Rusiya totorlaridan Ismoil Obidiy y
o‘
ldosh edi.
O‘
ktyabr inqilobindan s
o‘
ngra bu
kishi s
o‘
l susiyolist revolyusioner firqasi vakili
o‘
laroq doxiliya q
o‘
misori mansabinda
bulindi. Ikki oy davom etgandan s
o‘ngra hukumat tarafindan bekitildi”
3
. Bu gazetada
mustamlakachilik va mutaassiblik qoralandi. Musulmonlarni uy
g‘
onishga, millatni ilm
olishga chorlovchi maqolalar e’lon qilindi. Hukumatga qarshi fikrlari sabab yopib qo‘
yildi.
1907-
yilda Abdulla Avloniy tomonidan “Shuhrat”, 1908
-yilda Ahmadjon
Bektemirov tomonidan “Osiyo” gazetasi na
shr qilina boshlandi. Bu gazetalarga
1906-yilda Q
o‘
qonda tatar-
boshqird ma’rifаtparvarlari tomonidan asos solingan “Yosh
partiya” nomli jamiyat moliyaviy ko‘
mak berib turgan
4
. Ahmadjon Bektemirov tatar
millatiga mansub b
o‘
lib,
o‘
z gazetasida turkchilik va islomchilik
g‘
oyalarini tar
g‘
ib qildi.
Shu sababli hukumat tomonidan faoliyatiga chek q
o‘
yildi.
1914-
yil aprelidan chiqa boshlagan “Sadoi Turkiston” gazetasining bosh muharriri
Ubaydulla Asadullax
o‘
jayev b
o‘
lsada, bosh maqolalarni tatar gazetachisi Abdurauf
Muzaffarov yozib berar edi. Ushbu gazeta faoliyatida yana bir tatar ziyolisi N
o‘
shiravon
Yavushev
o‘
z maqolalari bilan qatnashib turdi
5
. Gazeta sahifalarida maktab va
madrasalarni isloh qilishga, yangi usul maktablarini kengaytirishga, yoshlarni ilm olishga
chorlovchi maqolalar e’lon qilingan.
“Sadoi farg‘ona” gazetasida tatar tarjimoni Usmon Nuriy faoliyat olib bordi
6
.
Mashhur boshqird ma’rifatparvari va arbobi Ahmad Zakiy Validiy o‘
zining chuqur
va ozodlik
g‘
oyalari bilan y
o‘g‘
rilgan maqolalari bilan Turkiston vaqtli matbuotida
chiqishlar qilgan.
1917-
yil may oyida chiqa boshlagan “Sho‘roi islom” gazetasiga tatar ziyolisi A.
Battol muharrirlik qilgan b
o‘lsa, yana bir tatar ma’rifatparvari No‘
shiravon Yavushev
muhbirlik qilgan
7
. Gazeta
o‘
z sahifalarida Turkistonliklarni Rossiyaning boshqa
hududlarida yashagan turkiy halqlar bilan aloqalarini rivojlantirish, maktab va
madrasalarni isloh qilish
g‘
oyalarini ilgari surdi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
68
1917-yil 15-
martdan tatar matbaachisi Husayn Makayev muharrirligida “F
ar
g‘
ona
sahifasi” gazetasi chiqa boshladi
8
. Husayn Makayevni Far
g‘onaga Is’hoqxon Ibrat taklif
qilgan edi. Ushbu gazeta
o‘
quvchilariga xabarlarni tez va aniq yetkazib berishi bilan
ajralib turgan
1917-
yil Toshkentda tatar burjuaziyasi tomonidan “Ulug‘
Turk
iston” gazetasi
nashr qilina boshlandi. Fevral inqilobidan s
o‘ng tatar burjuaziyasi “Ittifoq” deb
nomlangan jamiyat tuzadilar. Bu jamiyat
o‘
z fikr va
g‘
oyalarini yetkazish maqsadida
gazeta nashr qilishga qaror qiladi. Muharrirlikka Tataristondan A. Battol chaqiriladi.
Undan javob b
o‘
lmaganidan s
o‘
ng tatar ziyolisi Kabir Bakir muharrir etib tayinlanadi.
Toshkentdagi bir necha boy va ziyoli ishtirokida “Nashriyot” shirkati tuzilib, bir kishidan
Nadejda (Umid) matbaasi sotib olinadi. “Ulug‘
Turkiston” gazetasi
shu nashriyotda chop
qilina boshlanadi
9
. Bu gazeta muhofazakor gazeta b
o‘
lib, milliy qadriyatlarni
rivojlantirish, muxtoriyatni q
o‘
llab-quvvatlash, xususiy mulkni himoya qilish, Turkiston
aholisini yagona maslak va fikr asosida birlashtirish
g‘
oyalarini ilgari surdi.
1918-yil 31-mayda Toshkentda
“Xalq
dorilfununi”
gazetasi chiqa boshladi.
Muharriri tatar
ma’rifatparvari
Kabir Bakirning ukasi Muxtor Bakir edi. Bu gazetada tatar
ziyolilari Abubakir Divayev va Fotih Bakirlar faol ishtirok etishdi
10
. Gazeta oktabr
inqilobidan s
o‘
ng chiqa boshlaganligi uchun imkon qadar siyosatga aralashmaslikka
intildi. Gazeta buni
o‘
z sahifalarida doim takrorlab turgan.
“Xalq
dorilfununi”ning
maqsadi
ta’limni
rivojlantirish, maktab va madrasalarni isloh qilish, xalqni jaholatdan
xalos qilish edi.
1917-yil oktabr t
o‘
ntarishidan s
o‘
ng Turkistonda hokimiyatni q
o‘
lga olgan
bolsheviklar
o‘
zlarini sotsialistik
g‘
oyalarini yoyish uchun turli matbuot nashrlarini
tashkil eta boshlashdi. Bolsheviklar bu gazetalardan Turkistonda sinfiy kurashni avj
oldirishda foydalandi. Shuningdek, muqaddas Islom dinini tanqid qiluvchi maqolalar
e’lon
qilindi. Jadidlarga qarshi kurash olib borildi. Yurt istiqloli uchun kurash olib borgan
q
o‘
rboshilarni obr
o‘
sizlantiruvchi maqolalar chop etildi.
1918-yil sentabrdan Namangan ishchi-dehqon va qizil askarlar vakillari
sh
o‘
rosining rasmiy nashri sifatida tatar Tohir Fathullin muharrirligida
“Ishchilar
qalqoni”
gazetasi chiqa boshladi
11
. Bu Namanganda eng k
o‘
p yashagan gazeta b
o‘
ldi.
1918-yil 4-dekabrdan Q
o‘
qonda
“Xalq”
gazetasi chiqa boshladi.
Mas’ul
muharrir
tatar millatiga mansub Ahmad Devishev edi. Gazeta faoliyatida tatar va boshqird
millatiga mansub matbuotchilar
–
Ismoil Berishev,
G‘
ani Tinchurin, Abdulla Aynullin va
boshqalar b
o‘
lgan
12
. Gazetaning bosilgan nusxasi 1000-1500 orasida b
o‘
lib, bir qismi
pullik, bir qismi pulsiz tarqatilgan. Gazeta 39 son chiqib t
o‘
xtagan.
1921-yil yanvardan Far
g‘
ona viloyat firqa q
o‘
mitasining fikr tarqatuvchisi sifatida
“Mehnat
bayro
g‘i”
gazetasini nashr qilish boshlandi.
Mas’ul
muharrir tatar kommunistlari
Qosim Sorokin, keyinroq Ibrohim Rashidiy b
o‘
ldi. Gazetaning shiori
“Yashasin
Sharq
ozodligi!”,
“Yashasin
mehnat maydonida
muzaffariyat!”
edi
13
.
“Mehnat
bayro
g‘i”
bolsheviklarni fikr-
g‘
oyalarini yoyishda
o‘
tkir nashrlardan b
o‘
ldi. Istiqlolchilik harakatiga
qarshi faol kurashdi.
O‘sha
davrda jamiyatning eng katta muammolaridan Turkiston ayollarining
huquqsizligi va
ta’lim
olishdan mahrumligi edi. Tatar-boshqird millatiga mansub
ma’rifatli
ayollar gazetalar va jurnallarda Turkiston ayollarini qiynayotgan muammolarni
yoritishda katta jonbozlik
ko‘rsatdilar.
Masalan
“Sadoi
Turkiston”
gazetasida tatar ayoli
Sora Muzaffariyaning
“Ayb
o‘zimizda”
nomli maqolasini
e’lon
qiladi. Bu maqolada muallif
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
69
ayollar uchun ham jaded maktablarini ochish zarurligini asoslab beradi
14
.
“Samarqand”
gazetasida tatar ayoli Favziya Abdurashidovaning qizlar
ta’limiga
ba
g‘
ishlangan
o‘
tkir
maqolalari
e’lon
qilinadi
15
.
Tatar
ma’rifatparvar
ayoli Podsho Jalilovaning
“Sadoi
Turkiston”
gazetasida
e’lon
qilingan maqolalari ham katta ahamiyatga ega
16
.
“Ulug‘
Turkiston”
gazetasida
o‘
lkadagi
ayollarning faoliyati
“Muslimalar
nashri maorif
jamiyati”
rukni ostida doimiy ravishda
yoritib borilgan. Boshqird millatiga mansub ziyoli ayol Komila Burnasheva ayollarning
erkaklar bilan teng huquqli b
o‘
lishi uchun kurash olib boradi
17
. U gazetalarga ayollar
huquqi masalasida gazetada
o‘
z maqolalari bilan chiqishlar qiladi.
Xulosa
o‘rnida
shuni aytish mumkinki Turkistonda vaqtli matbuot va matbaa
ishlarini vujudga kelishi va rivojlanishida tatar-boshqird
ma’rifatparvarlarining
faoliyati
chuqur tadqiq qilinmagan. Bu mavzu
o‘zining
chuqur tadqiqotini kutib turibdi.
Turkistonda tatar-boshqird ziyolilari bilan hamkorlikda nashr qilingan gazetalarda
mushtariylar jahonda yuz berayotgan voqea-hodisalar bilan tanishtirib borildi. Turkiston
ahlini jaholatdan xalos etish, maktab va madrasalarni isloh qilish, millatni
ma’rifatli
qilish
g‘oyalari
ilgari surildi. Xurofotga va aqidaparastlikka qarshi kurashildi. Ayniqsa
mustamlakachilikni qoralovchi va Turkiston ozodligini yoqlovchi maqolalar
e’lon
qilindi.
Shu sababdan bu gazetalarning k
o‘
pini umri qisqa b
o‘
ldi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ernazarov T. Turkistonda vaqtli matbuot (1870-1924-yillar).
–
Toshkent:
O‘zbekiston SSR davlat nashriyoti, 1959. –
B. 7.
2.
Isoqboyev A. A. Turkiston ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida tatar-boshqird
ma’rifatparvarlarining faoliyati (XIX asr oxiri
-XX asr boshlari). Tarix fanlari nomzodi diss
…
–
Namangan: 2008.
–
B. 108.
3.
Ch
o‘lpon. Turkistonda matbuot. “Jamiyat va boshqaruv”, 1998, №2, 40
-44-
betlar.
4.
Isoqboyev A. A. Turkiston ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida tatar-boshqird
ma’rifatparvarlarining faoliyati (XIX asr oxiri
-XX asr boshlari). Tarix fanlari nomzodi diss
…
–
Namangan: 2008.
–
B. 97.
5.
Ziyo Said.
O‘zbek
vaqtli matbuoti tarixiga materiallar (1870-1927).
–
Toshkent-
Samarqand:
O‘zbekiston
davlat nashriyoti, 1927.
–
B. 43.
6.
Isoqboyev A. A. Turkiston ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotida tatar-boshqird
ma’rifatparvarlarining faoliyati (XIX asr oxiri
-XX asr boshlari). Tarix fanlari nomzodi diss
…
–
Namangan: 2008.
–
B. 112.
7.
Ziyo Said.
O‘zbek
vaqtli matbuoti tarixiga materiallar (1870-1927).
–
Toshkent-
Samarqand:
O‘zbekiston
davlat nashriyoti, 1927.
–
B. 50.
8.
Qosimov B. Milliy uyg‘onish davri o‘zbek adabiyoti. –
Toshkent:
9.
Manaviyat, 2004.
–
B. 111.
10.
Ziyo Said.
O‘zbek
vaqtli matbuoti tarixiga materiallar (1870-1927).
–
Toshkent-
Samarqand:
O‘zbekiston
davlat nashriyoti, 1927.
–
B. 54.
11.
Abduazizova N. Turkiston matbuoti tarixi (1870-1914).
–
Toshkent:
Akademiya, 2000.
–
B. 128.
12.
Ziyo Said.
O‘zbek
vaqtli matbuoti tarixiga materiallar (1870-1927).
–
Toshkent-
Samarqand:
O‘zbekiston
davlat nashriyoti, 1927.
–
B. 56-57
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2025) / ISSN 2181-1415
70
13.
Abduazizova N. Turkiston matbuoti tarixi (1870-1914).
–
Toshkent:
Akademiya, 2000.
–
B. 128.
14.
Ziyo Said.
O‘zbek
vaqtli matbuoti tarixiga materiallar (1870-1927).
–
Toshkent-
Samarqand:
O‘zbekiston
davlat nashriyoti, 1927.
–
B. 74
15.
Nasretdinova D. Turkiston madaniy hayotida tatar ayollari.
–
Toshkent: Yangi
Nashr, 2015.
–
B. 84
16.
Rasulov A. Isoqboyev A. Nasretdinova D. Turkiston ijtimoiy-siyosiy, madaniy
hayotida tatarlar.
–
Toshkent: Turon-iqbol, 2019.
–
B. 92
17.
Nasretdinova D. Turkiston madaniy hayotida tatar ayollari.
–
Toshkent: Yangi
Nashr, 2015.
–
B. 96
18.
Sharipov R. Turkistonda jadidchilik harakati tarixidan.
–
Toshkent:
O‘
qituvchi,
2002.
–
B. 54
