Сущность психологической готовности адвоката и её роль в профессиональной подготовке

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The essence of a lawyer's psychological preparation and

its role in professional training

Malika TUYCHIEVA

1

Tashkent State University of Law

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received May 2025

Received in revised form

15 June 2025

Accepted 25 June 2025

Available online

15 July 2025

It is well known that professional training plays a crucial role

in helping newly entering lawyers begin their complex and

multifaceted professional activities. This is because the

demands placed on lawyers are constantly expanding in line

with the development of the times. This article analyzes the

psychological and ethical qualities necessary for a lawyer in

their professional activity. Along with this, the essence,

necessity, and importance of a lawyer's psychological readiness

for the profession are discussed in detail. The requirements for

lawyers in our country are examined based on the regulatory

legal acts governing the field and the rules of professional

ethics. Opinions and considerations are presented regarding the

professional training necessary to develop these qualities.

Furthermore, the views of several foreign scholars who have

conducted scientific research in this area are analyzed. Based on

the study of the requirements imposed on the personality of

lawyers in developed countries, the article also addresses the

role of professional training

–

including psychological

preparation

–

in attracting young lawyers to the profession.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss6/S-pp343-348

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

lawyer,

professional training;

psychological readiness for

the profession,

moral (ethical) qualities,

soft skills.

Advokat psixologik tayyorligining mohiyati va uning

kasbiy tayyorgarlikdagi o‘rni

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

advokat,

kasbiy tayyorgarlik,

kasbga psixologik tayyorlik,

axloqiy sifatlar,

yumshoq ko‘nikmalar.

Ma’lumki, sohaga yangi kirib kelgan advokatlarning

murakkab va ko‘p qirrali kasbiy faoliyatini boshlashlarida

kasbiy tayyorgarlik muhim o‘rin tutadi.

Sababi advokatga

qo‘yiladigan talablar zamon rivojlanishiga mos ravishda tobora

kengayib bormoqda. Ushbu maqolada advokat uchun kasbiy

1

PhD student, teacher, Tashkent State University of Law. E-mail: malikatuychiyeva97@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

344

faoliyatida zarur bo‘lgan psixologik va axloqiy sifatlar tahlil

qilinadi. Shu bilan birgalikda, advokatning kasbga psixologik

tayyorligining mohiyati, zaruriyati va ahamiyati xususida

batafsil to‘xtalib o‘tiladi. Mamlakatimizda

advokatlarga

qo‘yilgan talablar sohani tartibga soluvchi normativ

-huquqiy

hujjatlar va kasb etikasi qoidalari asosida ko‘rib chiqiladi hamda

ushbu sifatlarga ega bo‘lish uchun zarur kasbiy tayyorgarlik

xususida fikr va mulohazalar ilgari suriladi. Shuningdek, ushbu

yo‘nalishda ilmiy izlanishlar olib borgan bir qator xorijiy

olimlarning

qarashlari

tahlil

qilinadi.

Rivojlangan

mamlakatlarda advokatlar shaxsiga qo‘yilgan talablar

o‘rganilgan holda, advokatlar kasbiy tayyorgarligi, shu

jumladan, psixologik tayyorgarlikning sohaga yosh advokatlarni

jalb qilishdagi o‘rni xususida so‘z yuritiladi.

Сущность психологической готовности адвоката и её
роль в профессиональной подготовке

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

адвокат

,

профессиональная

подготовка

,

психологическая
готовность к профессии

,

нравственные качества

,

гибкие навыки

Как известно, профессиональная подготовка играет

важную роль в начале сложной и многогранной

профессиональной деятельности адвокатов, только что

вступивших в сферу. Это связано с тем, что требования к

адвокату с развитием времени становятся всё более
широкими.

В

данной

статье

анализируются

психологические и нравственные качества, необходимые

адвокату в его профессиональной деятельности. Также

подробно рассматриваются сущность, необходимость и
значимость психологической готовности адвоката к

профессии. Требования, предъявляемые к адвокатам в

нашей стране, изучаются на основе нормативно

-

правовых

актов, регулирующих сферу, и норм профессиональной
этики.

Выдвигаются

мнения

и

предложения

о

профессиональной

подготовке,

необходимой

для

формирования

указанных

качеств.

Кроме

того,

анализируются взгляды ряда зарубежных учёных,
проводивших

научные

исследования

в

данном

направлении.

На

основе

изучения

требований,

предъявляемых к личности адвоката в развитых странах,

рассматривается профессиональная подготовка адвокатов,

в том числе роль психологической готовности в
привлечении молодых адвокатов к профессии.

Ma’lumki, zamon tezkorlik bilan

rivojlanayotgani, qonunchilikning doimiy ravishda

takomillashib borishi malakali huquqiy yordam, shu jumladan, yuqori kompetensiyaga

ega huquqshunoslarga bo‘lgan talabning o‘sishiga olib keladi. O‘zbekiston Respublikasi

Konstitutsiyasining 141-moddasiga asosan, jismoniy va yuridik shaxslarga malakali

yuridik yordam ko‘rsatish uchun advokatura faoliyat ko‘rsatadi. Advokatura faoliyati
qonuniylik, mustaqillik va o‘zini o‘zi boshqarish prinsiplariga asoslanadi

[1]. Bu shuni

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

345

anglatadiki, davlat va jamiyatning yuqori malakali advokatlarga bo‘lgan ehtiyojini

qondirishda, advokatlarni kasbga har tomonlama, psixologik, nazariy, amaliy, tayyorlash
muhim ahamiyat kasb etadi.

Amaldagi qonunchilikda advokat bo‘lish uchun qo‘yilgan talablarga to‘xtaladigan

bo‘lsak, O‘zbekiston Respublikasining “Advokatura to‘g‘risida”gi Qonunining

3-

moddasiga muvofiq, oliy yuridik ma’lumotga ega bo‘lgan va advokatlik faoliyati bilan

shug‘ullanish huquqini beruvchi litsenziyani

belgilangan tartibda

olgan O‘zbekiston

Respublikasining fuqarosi O‘zbekiston Respublikasida advokat bo‘lishi mumkin.

Belgilangan tartibda Muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan deb

topilgan, shuningdek sudlanganlik holati tugallanmagan yoki sudlanganligi olib

tashlanmagan shaxslarning advokatlik faoliyati bilan shug‘ullanishiga yo‘l qo‘yilmaydi [2].

Advokatning kasb-

etikasi qoidalariga ko‘ra, advokat o‘z kasbiga xos sha’n va

qadr-

qimmatni saqlash choralarini ko‘rishi lozim. O‘z sha’ni va

qadr-qimmatini saqlashi uchun

advokat:

–

xushmuomala, odobli, jonkuyar, halol, vijdonli, prinsipial

bo‘lishi, yuridik yordam

so‘rab murojaat etgan, ishonch bildiruvchi shaxslarning (himoya ostidagi shaxslarning),

hamkasblarining va boshqa shaxslarning

huquqlarini, sha’ni va

qadr-qimmatini hurmat

qilishi, kasb muomalasi odatlariga rioya qilishi hamda kasbga mos kiyinishi;

–

o‘z vaqtida va malakali faoliyat ko‘rsatishi, O‘zbekiston Respublikasi

Konstitutsiyasi, qonun hujjatlari va ushbu Qoidalarga rioya qilgan holda himoyaning

qonunda nazarda tutilgan vositalari

hamda usullaridan foydalanishi, o‘z

huquqiy nuqtai

nazarini faol himoya qilishi, ishonch bildiruvchi shaxslarning (himoya ostidagi

shaxslarning) huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini faol himoya qilishi;

–

advokatlik sirini saqlashi;

–

advokaturaning nufuziga va advokatning shaxsiy qadr-qimmatiga putur

yetkazadigan

harakatlarga yo‘l

qo‘ymasligi, advokaturaning jamiyatdagi rolini oshirishga

ko‘maklashishi;

–

doimiy ravishda huquq sohasidagi bilimlarini kengaytirishi va kasbiy malakasini

oshirishi zarur [3].

Shu o‘rinda e’tibor qaratishimiz zarur bo‘lgan masala shundaki, mazkur kasb etika

qoidalarida sanab o‘tilgan sifatlarga ega bo‘lish uchun nazariy bilimlar va amaliy

tajribaning o‘zi yetarli bo‘lmaydi. Sababi, bugungi kun advokatning kasbiy faoliyatida

unga yuqori talablarni qo‘ymoqda hamda advokatdan barcha sohada faollik ko‘rsatish

kutiladi. Jumladan, qonunlarni bilishi, ularni tahlil qilish va amaliyotda qo‘llay olish,

kompyuterda ishlash ko‘nikmalariga ega bo‘lishi, hujjatlar bilan ishlash, iltimosnoma,

ariza va shikoyatlar tuzi

sh, omma oldida nutq so‘zlay olishi va yana ko‘plab masalalarda

ilg‘or bo‘lishi lozim. Biroq bu ham yetarli emasdek ko‘rinadi. Misol tariqasida aytadigan

bo‘lsak, amaliyotchi advokat faoliyatining muvaffaqiyati faqatgina kasbiy bilim, ko‘nikma

va malakasig

a emas, balki uning shaxsiy fazilatlariga ham bog‘liq: ishonch bildiruvchilar

bilan muloqot qila bilish, ishonchli va psixologik jihatdan qulay munosabatlar o‘rnatish,

o‘z hissiyotlarini boshqara bilish, nizolarni hal qila olish, stajyor va yordamchilar is

hini

samarali tashkil qila olish qobiliyatlariga ham ega bo‘lishi zarur. Zamonaviy advokat o‘z

faoliyatini samarali amalga oshira olishi uchun o‘z kasbiga mos keladigan psixologik

sifatlarning butun majmuasiga ega bo‘lishi kerak.

Yuridik jamiyat (The Law

Society) tomonidan o‘tkazilgan tadqiqot natijasiga ko‘ra,

kelajakda huquqiy sohada muvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun zarur bo‘lgan 7 ta

ko‘nikma yoki bilim sohasi aniqlanib, e’tirof etilgan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

346

Qisqacha aytganda, bu ikki asosiy va o‘zaro bog‘liq yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi:

birinchisi

–

texnologiyani tushunish va undan foydalana olish qobiliyati, ikkinchisi esa

–

“amaliyotga tayyor” holatga olib keladigan ko‘nikmalar majmuasi, ya’ni:

–

amaliy ko‘nikmalar (interpersonal –

ya’ni shaxslararo o‘zaro munos

abatlar va

professional ko‘nikmalar);

–

biznes ko‘nikmalari;

–

loyihalarni boshqarish;

–

huquqning xalqaro va transchegaraviy amaliyoti;

–

sohalararo bilim va tajriba;

–

psixologik barqarorlik.

Texnologiya ko‘plab hollarda asosiy e’tibor markazida bo‘lsa

-da, aynan texnologiya

sababli yuzaga kelayotgan o‘zgarishlar yuristlardan boshqa ko‘plab ko‘nikmalarni ham

talab etmoqda [4].

2015-yilda qabul qilingan Avstraliya Advokatlarining Xulq-atvor Qoidalarida

(Australian Solicitors’ Conduct Rules) advokatdan nafaqat “mijozni himoya qilayotgan har
qanday ishda uning manfaatlarini ko‘zlab harakat qilishi” talab etiladi, balki “o‘zining
halolligi va kasbiy mustaqilligiga putur yetkazishdan qochishi” ham shart qilib qo‘yilgan [5].

Har bir kasb unga ega bo‘lishni tanlagan insonlarga ma’lum axloqiy talablarni

qo‘yadi. Biroq yurist kasbi inson hayoti va taqdiri bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan kasblar

doirasiga kiradi. Huquq sohasi xodimlariga jamiyat tarixiy taraqqiyoti davomida doimo

yuqori axloqiy mezonlarni qo‘yi

b kelgan. Yuristning kasbiy faoliyati

–

bu intellektual

mehnat bo‘lib, u boshqa har qanday mehnatdan o‘ziga xos murakkabligi bilan ajralib
turadi. Bu murakkablik, eng avvalo, yurist shaxsiga qo‘yiladigan talablar majmuasining
o‘ziga xos xususiyatlarida namoyon bo‘ladi

[6].

R.

Garris ta’kidlaydiki, advokatning butun faoliyati inson tabiatini o‘rganish sohasi

bilan bog‘liq. Inson –

bu uning ish quroli, inson

–

bu u mehnat qiladigan zamin. U qarshi

tomonning kuchini baholaydimi, sud a’zolarining kayfiyatini an

iqlaydimi, guvohning aql-

zakovati va vijdonliligini o‘lchaydimi –

baribir, muvaffaqiyat kaliti inson tabiatini yoki

inson xarakterini bilishda yotadi [7].

L.N. Svetovaning fikricha, advokatlar faoliyatining samaradorligini oshirish bilan

bog‘liq muammolarn

i hal qilish ularning kasbiy faoliyat subyekti sifatidagi psixologik

xususiyatlarini aniq va to‘liq tasavvur qilishga asoslanishi kerak. Yuridik kasb egalari,

xususan, advokatlar psixologik jihatdan tadqiq qilinishi keng tarqalgan va chuqur

o‘rganilgan soha emas. Bu holat psixologlar va advokatlar o‘rtasidagi o‘zaro

hamkorlikning murakkabligi, shuningdek, advokatlarning psixologik tadqiqotlar

natijalariga bo‘lgan qiziqishi pastligi bilan bog‘liq. Bundan tashqari, advokatlarning

kasbiy faoliyat subyekti sifa

tidagi mustaqillik darajasining yuqoriligi ularning o‘z

-

o‘zini

tahlil qilish va o‘zini psixologik baholash kompetentligiga, shuningdek, shaxsiy

-kasbiy

rivojlanish yo‘nalishlariga nisbatan ijobiy (komplementar) tasavvurlar shakllanishiga

olib keladi [8].

L.A.

Skabelinaga ko‘ra, advokat kasbi psixolog kasbi bilan ko‘p jihatdan

o‘xshashdir. Bundan ham muhimrog‘i, tajribali va muvaffaqiyatli advokat –

har doim

ma’nan yaxshi psixolog bo‘ladi: u hayotiy tajribaga tayanadigan, ilhom bilan harakat

qiladigan, amaliyotchi psixolog, dono, nozik tafakkurli va ziyrak suhbatdoshdir. Biroq,

hayotiy psixologiya bilan ilmiy psixologiya o‘rtasida farq mavjud. Oddiy shamollashni
turli o‘t damlamalari bilan davolash mumkin, lekin sog‘liq bilan bog‘liq jiddiy muammolar

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

347

yuzaga kelganda biz professional shifokorlarga murojaat qilamiz. Xuddi shuningdek,
advokatlar duch keladigan psixologik muammolar zamonaviy psixologiya sohasida
chuqur bilimlarni talab qiladi [9; 7-8-betlar].

Kanadalik olimlar olib borgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, yuristlar o‘z

sohasida qanchalik muvaffaqiyatli bo‘lsalar, ruhiy salomatlik bilan bog‘liq muammolarga
shunchalik ko‘proq duch kelishadi. Toronto universiteti olimi D.

Koltay tomonidan

o‘tkazilgan tadqiqotda Kanadada va Qo‘shma Shtatlarda minglab yu

ristlar orasida

o‘tkazilgan ikki milliy so‘rov natijalari solishtirilgan. Har ikki mamlakatda tadqiqotchilar
depressiya alomatlari bilan an’anaviy kasbiy muvaffaqiyat ko‘rsatkichlari o‘rtasida kuchli
bog‘liqlikni aniqlashgan. Ayniqsa, xususiy sektordagi yi

rik kompaniyalarda ishlaydigan,

eng nufuzli hisoblangan advokatlar depressiya simptomlarini boshqalarga qaraganda
tez-tez boshdan kechirgan. D.

Koltay tadqiqoti shuni ko‘rsatdiki, firma qanchalik yirik

bo‘lsa va lavozim qanchalik yuqori bo‘lsa, advokatda depressiya alomatlari paydo bo‘lish
ehtimoli shunchalik katta bo‘ladi

[10].

Amaliyotdan misollar keltiradigan bo‘lsak, yosh advokatlar faoliyatining dastlabki

bosqichida umuman yoki yetarlicha miqdorda ishonch bildiruvchi shaxslar bilan
shartnoma tuza olmaslik va natijada ishsiz qolish davri yuzaga kelishi mumkin. Bu holat

yangi advokatlik kasbiga kirib kelgan mutaxassis uchun oson sinov bo‘lmaydi. Bunday
paytlarda hatto o‘ziga ishonchi baland advokatlar ham tanlagan yo‘lining to‘g‘riligiga

shubha qilishi mu

mkin. Bu esa, yosh kadrlarning sohaga bo‘lgan qiziqishining so‘nishiga,

uning doimiy daromad kelib turadigan tashkilotlarida ishlashga bo‘lgan ishtiyoqining

oshishiga olib keladi.

Shuni alohida ta’kidlash joizki, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan

islohotlarning tub zamirida advokaturaga yosh kadrlarni jalb qilish yotibdi.

O‘zbekiston

Respublikasining “Advokatura to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining

3

1

-

moddasiga o‘zgartirish kiritish haqida”gi

Qonuniga [11] asosan, advokat maqomiga

ega bo‘lish uchun ikki yillik ish staji talabining bekor qilinishi shular jumlasidandir.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra ham, advokaturada faoliyat yuritayotgan yosh kadrlarning

ulushi salmoqlidir.

Advokatlar palatasi a’zolarining fikriga ko‘ra, bugungi kunda

O‘zbekistonda 4577 ta advokat faoliyat ko‘rsatib kelmoqda. 30 yoshgacha bo‘lgan

advokatlar esa bor-

yo‘g‘i 45 nafarni tashkil etadi

[12].

Yuqoridagilardan shunday xulosaga kelishimiz mumkinki, advokaturaga yosh

huquqshunoslarni jalb qilish qanchalik muhim ahamiyatga ega ekan, ularning kasbga

psixologik tayyorgarligiga ham yetarlicha e’tibor berish zarur. Sababi, advokat maqomiga
ega bo‘lish uchun talab etiladigan oliy yuridik ma’lumot, uch oy davomida advokatlik

tuzilmasida sta

jirovka o‘tash hamda malaka imtihonini muvaffaqiyatli topshirishning o‘zi

advokatni murakkab kasbi davomidagi muvaffaqiyati uchun yetarli bo‘lmaydi. Shuning

uchun, advokatning kasbiy tayyorgarligini har tomonlama samarali tashkil etish va ularni
psixologik

tayyorgarligi masalasiga alohida e’tibor qaratish sohaga yosh kadrlarni jalb

qilishdagi muhim qadam bo‘la oladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 01.05.2023

-y., 03/23/837/0241-son.

Available at: https://lex.uz/docs/-6445145#-6446156

2.

Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 07.02.2025

-y., 03/25/1025/0116-son;

Available at: https://lex.uz/uz/docs/-54503

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2025) / ISSN 2181-1415

348

3.

O‘zbekis

ton Respublikasi Advokatlar palatasining II Konferensiyasining 2013 yil

27 sentabrdagi qaroriga 8-ilova. Available at: https://nrm.uz/contentf?doc=
549533_advokatning_kasb_etikasi_qoidalari_(o%E2%80%98zr_advokatlar_palatasining_
ii_konferenciyasining_27_09_2013_y_qaroriga_8-
ilova)&products=1_vse_zakonodatelstvo_uzbekistana

4.

The Law Society of New South Wales, The Future of Law and Innovation in the

Profession (2017) 78-79.

5.

Australian Solicitors’ Conduct Rules 2015 r 4.1.1, 4.1.4.

6.

Д.П.Харикиди. Психологическая готовность студентов

-

юристов к

профессиональной деятельности. Вестник Московского университета МВД России
№ 1 • 2010

7.

Гаррис Р. Школа адвокатуры. Руководство к ведению гражданских и

уголовных дел/Пер. с англ. П. Сергеича. М.: Изд

-

во СГУ, 2008. С. 21.

8.

Светова, Л. Н. Психологические особенности профессиограммы адвокатов

/ Л. Н. Светова // Прикладная юридическая психология. –

2020.

–

№ 1(50). –

С. 111–

117.

–

DOI: 10.33463/2072-8336.2020.1(50).111-117.

9.

Скабелина Л. А. Психологические аспекты адвокатской деятельности:

монография. М

.:

Федеральная

палата

адвокатов

, 2012.

10.

Kriti P., Jayashree N., R. Shekhar S Occupational Stress and Burnouts as

Predictors of Job Satisfaction Amongst Lawyers in District Sangli // National journal of
medical research. 2012.Vol. 2.P. 141

–

144.

11.

Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 10.08.2023

-y., 03/23/862/0578-son.

Available at: https://lex.uz/uz/docs/-6563061

12.

https://uza.uz/oz/posts/yosh-advokatlarni-ragbatlantirish-talablarni-

yengillashtirish-taklif-qilindi_456605