Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Issues of improving the provision of free legal assistance
at the state account
Malika TUYCHIYEVA
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2023
Received in revised form
15 February 2023
Accepted 15 March 2023
Available online
25 April 2023
In this article, some scientific-theoretical issues of the
provision of free legal assistance by the state account are
considered. The author analyzed the national legislation on
providing free legal assistance and other legal categories and
started a scientific discussion. In particular, the right to free
legal assistance, the measures being implemented in the
Republic of Uzbekistan, and the existing problems in the system
were thoroughly analyzed, scientific and theoretical conclusions
were drawn, and proposals were put forward.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss2-pp112-117
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
advocacy,
advocate,
legal assistance,
qualified legal assistance,
free legal assistance at the
state account,
pro bono.
Davlat hisobidan bepul yuridi
k yordam ko‘rsat
ishni
takomillashtirish masalalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
advokatura,
advokat,
yuridik yordam,
malakali yuridik yordam,
davlat hisobidan bepul
yuridik yordam,
pro bono.
Mazkur maqolada davlat tomonidan bepul yuridik yordam
ko‘rsatish
faoliyatining ayrim ilmiy-
nazariy masalalari ko‘rib
chiqilgan. Muallif tomonidan bepul yuridik yordam ko‘rsatish va
boshqa huquqiy kategoriyalarga oid milliy qonunchilik tahlil
qilinib, ilmiy munozaraga kirishilgan. Jumladan, bepul yuridik
yordamga bo‘lgan
huquq, O‘zbekiston Respublikasida uni
ro‘yobga chiqarish sari amalga oshirilayotgan chora
-tadbirlar
hamda tizimdagi mavjud muammolar atroflicha tahlil qilinib,
ilmiy-nazariy xulosalarga kelingan hamda takliflar ilgari
surilgan.
1
Master degree student, Tashkent State University of Law. E-mail: malikatuychiyeva97@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
113
Вопросы совершенствования оказания бесплатной
юридической помощи за государственный счет
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
адвокатура,
адвокат,
юридическая помощь,
квалифицированная
юридическая помощь,
бесплатная юридическая
помощь за счет
государства,
pro bono.
В данной статье рассматриваются некоторые научно
-
теоретические вопросы оказания бесплатной юридической
помощи за государственный счет. Автор проанализировал
национальное законодательство об оказании бесплатной
юридической помощи и другие правовые категории и
начал научную дискуссию. В частности, были тщательно
проанализированы право на бесплатную юридическую
помощь, реализуемые в Республике Узбекистан меры и
существующие проблемы в системе, сделаны научно
-
теоретические выводы, выдвинуты предложения.
So‘nggi yillarda mamlakatimizda sud
-
huquq tizimida qonunchilikka ko‘plab
o‘zgartirish va yangiliklar kiritib borilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Sh.M. Mirziyoyev 2022-yil 20-
dekabrda Oliy Majlis va xalqimizga yo‘llagan
Murojaatnomasining uchinchi yo‘nalishi sud
-
huquq tizimi hisoblanib, u o‘z nutqida
“Inson huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish davlat
ning konstitutsiyaviy
majburiyati sifatida belgilanishi lozim” [1] ekanligini ta’kidlab o‘tdi. Bu borada
fuqarolarning buzilgan huquq va erkinliklarining kafolati hisoblanuvchi advokaturaning
boshqa davlat organlaridan mustaqilligini ta’minlash hamda uning
mavqeyini oshirish
borasida ham bir qator islohotlar bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. Shu
jumladan, advokat tomonidan bepul yuridik yordam ko‘rsatish tizimini tartibga solish va
takomillashtirish alohida ahamiyatga ega hisoblanadi. Boisi shundaki, aholining advokat
xizmatiga ehtiyojmand qatlami davlat hisobidan yoki advokatlarning o‘z tashabbuslari
bilan sifatli yuridik yordam olish imkoniga ega emas ekanlar, odil sudlov tizimi o‘zining
ko‘zlangan natijasiga erisha olmaydi.
Ta’kidlab o‘tish joizki, davlat hisobidan bepul yuridik yordam ko‘rsatish ko‘lamini
kengaytirish bugungi kunda dolzarb hisoblanib, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
“2022–
2026-
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
to‘g‘risida”gi Farmonining
advokatura institutining inson huquqlari, erkinliklari va
qonuniy manfaatlarini himoya qilishdagi salohiyatini tubdan oshirish, shuningdek, aholi
va tadbirkorlik subyektlarining malakali huquqiy xizmatlarga bo‘lgan talabini to‘liq
qondirishga qaratilgan 19-maqsadida davlat hisobidan
bepul huquqiy yordam ko‘rsatish
ko‘lamini kengaytirishga to‘xtalib o‘tilgan. Shu jumladan, davlat hisobidan ijtimoiy
himoyaga muhtoj fuqarolarga bepul yuridik yordamni jinoyat ishlari bilan bir qatorda
fuqarolik va ma’muriy ishlar bo‘yicha ham ko‘rsatish tizimini joriy etish masalasi belgilab
qo‘yilgan [2]
.
Bugungi kunda O‘zbekistonda davlat hisobidan bepul yuridik yordam ko‘rsatish
tizimini joriy etish 2019-
yilgi Davlat dasturi va “Jamiyatda huquqiy ong va huquqiy
madaniyatni yuksaltirish tizimini tubdan takomillashtirish to‘g‘risida”gi Prezident
farmonida nazarda tutilgan edi.
S.
Barabanovaning ta’kidlashicha
, fuqarolarga bepul yuridik yordam
ko‘rsatadigan va aholining huquqiy bilimini oshirishga ko‘maklashuvchi da
vlat
idoralarida bepul yuridik yordam sifatining yagona standartlarini shakllantirish va
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
114
o‘rnatish, bepul yuridik yordam ko‘rsatuvchi shaxslar tomonidan kasbiy odob
-axloq
qoidalariga va yuridik yordam sifatiga qo‘yiladigan talablarga rioya etilishini nazor
at
qilish ham katta ahamiyatga egadir. Shuningdek, qonunchilikda fuqarolarning bepul
yuridik yordam olish huquqlarini amalga oshirish uchun qo‘shimcha kafolatlarni
belgilovchi qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda yuridik yordam olish
huquqiga eg
a bo‘lgan fuqarolar toifalari ro‘yxatini kengaytirish, uni olish uchun
shaxsning bepul yuridik yordam olish huquqiga ega bo‘lgan holatlar ro‘yxati, qiyin
vaziyatga tushib qolgan fuqarolarga favqulodda holatlarda bepul yuridik yordam
ko‘rsatish tartibini belgilash lozimligini aytib o‘tgan
[3].
D. Nurumovning fikricha,
davlat hisobidan advokatlarni jalb qilish mexanizmini
ilg‘or xorijiy tajriba hamda xalqaro huquqiy normalarni chuqur o‘rgangan holda
belgilanishi fuqarolarning malakali yuridik yordamga bo‘lgan
huquqlarining
konstitutsiyaviy kafolatini kuchaytiradi, fuqarolik va ma’muriy ishlar bo‘yicha ham davlat
hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish yo‘lga qo‘yiladi, aholining ijtimoiy ehtiyojmand
toifalari davlat tomonidan ijtimoiy qo‘llab
-quvvatlanadi hamda davlat hisobidan yuridik
yordam ko‘rsatishning xalqaro standartlarga mos shaffof mexanizmi joriy etiladi
[4].
Y.
Matveyevaning qarashlariga ko‘ra,
bepul yuridik yordam nafaqat
fuqarolarning malakali yuridik yordam olish huquqini ta’minlaydi, balki hokimiyat
organlari harakatlari (harakatsizligi) qonuniyligi ustidan jamoatchilik nazorati vositasi
sifatida samarali faoliyat ko‘rsatadi.
Fuqarolik jamiyatining ushbu instituti nafaqat jamoatchilik nazorati vositasi, balki
korrupsiyaga qarshi kurash vositasidir [5].
Yuqoridagilardan kelib chiqib aytishimiz mumkinki, davlat hisobidan bepul yuridik
yordam ko‘rsatishni yagona qonuniy asosini yaratish, uni zamon ruhiga mos tarzda
takomillashtirib borish bugungi kundagi dolzarb masalalardan biri hisoblanib, aholining
kam ta’minlangan qismini nohaqliklar qurboni bo‘lishdan himoya qiladi, shuningdek
adolatlilik prinsipining amaldagi ifodasi bo‘lib sanaladi.
Bugungi kunda davlat hisobidan bepul yuridik yordam ko‘rsatish quyidagi
qonun hujjatlari asosida tartibga solingan:
•
amaldagi O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat protsessual kodeksi;
•
Vazirlar Mahkamasining 2008-yil 20-
iyundagi “Advokatlar tomonidan
ko‘rsatilgan yuridik yordam uchun davlat hisobidan haq to‘lash mexanizmini
takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi 137
-son qarori;
•
“Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchiga advokatlar tomonidan
yuridik yordam ko‘rsatish bo‘yicha xarajatlarni davlat hisobiga o‘tkazish tartibi
to‘g‘risida”gi Nizom (ro‘yxat raqami 1878, 2008
-yil 2-d
ekabr’)
Ushbu qonun hujjatlariga ko‘ra quyidagi holatlarda advokatlar uchun to‘lov
davlat hisobidan qoplab beriladi:
Birinchidan, kam ta’minlangan fuqarolarni ijtimoiy himoya qilish maqsadida
oilasida har bir oila a’zosiga to‘g‘ri keladigan yalpi oylik da
romad yuridik yordam
ko‘rsatilganligi uchun haq to‘lashdan ozod qilish to‘g‘risida qaror (ajrim) qabul qilingan
kundagi mehnatga haq to‘lashning eng kam miqdorining 52,70 foizidan ortiq bo‘lmagan
(bugungi kunda 485 ming so‘m atrofida) shaxslar uchun;
Ikkinchidan, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi va sudlanuvchi himoyachidan voz
kechishi bilan bog‘liq protsessual harakatda advokat ishtirok etishi hollarida [6].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
115
Shuningdek, “Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchiga advokatlar
tomonidan yuridik yordam ko‘rsatish bo‘yicha xarajatlarni davlat hisobiga o‘tkazish
tartibi to‘g‘risidagi nizom”ga (ro‘yxat raqami 1878, 2008
-yil 2-
dekabr’) muvofiq bugungi
kunda advokatning ishda ishtirok etishi surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sud
tomonidan O‘zbekiston Resp
ublikasi Advokatlar palatasining hududiy boshqarmasi
tomonidan ko‘rsatilgan advokatlik tuzilmasiga murojaatnoma yuborish yo‘li bilan
ta’minlanadi [7].
Shu bilan birgalikda, ayrim toifadagi ishlarda advokat ishtirok etishi majburiy
hisoblanib, mazkur toifadagi shaxslar Jinoyat protsessual kodeksining 51-moddasida
keltirib o‘tilgan. Bular quyidagilardir:
•
voyaga yetmaganlarning ishi bo‘yicha;
•
soqovlar, karlar, ko‘rlar, jismoniy nuqsoni yoki ruhiy holati buzilganligi sababli
o‘zini o‘zi himoya qilish huquqini
amalga oshirishga qiynaladigan boshqa shaxslarning
ishi bo‘yicha;
•
sudlov ishi olib borilayotgan tilni bilmaydigan shaxslarning ishi bo‘yicha;
•
jazo chorasi sifatida umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosi tayinlanishi
mumkin bo‘lgan jinoyatlarni sodir etishd
a gumon qilinayotgan yoki ayblanayotgan
shaxslarning ishi bo‘yicha;
•
shaxslarning manfaatlari o‘zaro qarama
-
qarshi bo‘lib, ulardan aqalli biri
himoyachiga ega bo‘lgan ishlar bo‘yicha;
•
davlat ayblovchisi yoki jamoat ayblovchisi ishtirok etayotgan ishlar bo‘y
icha;
•
jabrlanuvchining vakili sifatida advokat ishtirok etayotgan ishlarda;
•
tibbiy yo‘sindagi majburlov choralarini qo‘llash to‘g‘risidagi ishlarda;
•
sud tomonidan dastlabki eshituv o‘tkazilayotgan ishlarda;
•
o‘ta og‘ir jinoyat sodir etganlikda gumon
qilinayotgan yoki ayblanayotgan
shaxslarga oid ishlar bo‘yicha;
•
shaxsga nisbatan qamoqqa olish yoki uy qamog‘i tarzidagi ehtiyot chorasini
qo‘llash, shuningdek qamoqda saqlash, uy qamog‘i muddatini uzaytirish masalasi ko‘rib
chiqilayotganda;
•
aybiga iqrorli
k to‘g‘risida kelishuv tuzilgan ishlar bo‘yicha;
•
apellatsiya va kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan ko‘riladigan ishlarda
himoyachining ishtirok etishi shart [8].
Alohida ta’kidlab o‘tish joizki, O‘zbekistonda fuqarolar uchun bepul yuridik yordam
faqatg
ina davlat tomonidan haq to‘lash evaziga amalga oshiriladi deyish noto‘g‘ri. Bunga
yaqqol misol, O‘zbekiston Respublikasi Advokatlar palatasining 2023
-yil 1-yanvar holatiga
nisbatan yillik ish faoliyati bo‘yicha statistik ma’lumotlardan ayon bo‘ladiki, adv
okatlar
tomonidan og‘zaki (yozma) huquqiy maslahatlar va tushuntirishlarning umumiy soni
113948 tani tashkil etgin bo‘lib, shundan 97540 tasi bepul amalga oshirilgan. Shuningdek,
shartnomalar (bitimlar va boshqalar) yuzasidan berilgan xulosalar, tayyorlangan hujjatlar
loyihalari soni jami 36552 ta bo‘lib, shundan 17615 tasi bepuldir [9].
Qiyoslash uchun aytib o‘tish joizki, 2019
-yil 6-sentabrda Vazirlar Mahkamasining
“Aholiga huquqiy axborotni yetkazish va yuridik yordam ko‘rsatish tizimini yanada
takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi 741
-
son qaroriga ko‘ra aholiga bepul
yuridik maslahatlar va amaliy huquqiy yordam ko‘rsatish uchun “Madad” nodavlat
notijorat tashkiloti tashkil etildi. Afsuski ushbu tashkilot fuqarolarning huquqlarini sudda
himoya qila olmaydi, faqatgina bepul yuridik maslahatlar berishi mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
116
Bugungi kunda aholining barcha qatlamini birdek malakali huquqiy yordam bilan
ta’minlash vazifasi davlatlar oldida turar ekan, bu yo‘nalishda bepul yuridik yordam
ko‘rsatish (Pro bono) asosiy ro‘l o‘ynaydi.
Fikrimizcha ushbu atama ostida (lot. Pro bono public
–
jamoatchilik manfaati
uchun) mulkiy maqomi yoki boshqa sabablarga ko‘ra yuridik yordam olishga imkoniyati
bo‘lmagan shaxslarga, mulkiy va nomulkiy kompensatsiyalarni olmasdan o‘z xi
zmatlarini
taqdim etishni tushunish kerak [10].
Mamlakatimizda bugunga kelib, “Davlat hisobidan bepul yuridik yordam
ko‘rsatish” to‘g‘risidagi qonun loyihasi muhokamaga qo‘yilgan bo‘lib, mazkur sohada
bosqichma-bosqich islohotlar amalga oshirilayotganiga qaramay, ushbu faoliyatini isloh
qilishni taqozo etuvchi ayrim holatlar yo‘q emas. Jumladan, davlatimiz rahbari Shavkat
Mirziyoyev 2022-yil 20-
dekabrda parlamentga yo‘llagan murojaatida inson huquq va
erkinliklarini ishonchli himoya qilish davlatning konstitutsiyaviy majburiyati sifatida
belgilanishi lozim ekanini ta’kidladi hamda “Nima uchun, haligacha davlat hisobidan
bepul ta’minlanadigan advokatlarni “elektron tanlash” tizimi ishga tushmadi? Kim bunga
qarshi?” –
deya savol qo‘ydi [11].
Haqiqatan ham mazkur tizimda tartibga solinishi zarur bo‘lgan masalalar
talaygina. Yuqorida aytib o‘tganimizdek, Jinoyat protsessual kodeksining 51
-moddasida
nazarda tutilgan hollarda advokat ishtirok etishi shart bo‘lib, bunda advokat tomonidan
ko‘rsatiladigan xizmatlar gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi to‘lov
qobiliyatiga ega bo‘lmaganda davlat tomonidan to‘lab beriladi.
Ammo, ushbu tartibni nafaqat jinoyat ishlarida, balki mehnat munosabatlariga
ham tatbiq etilishi lozim deb hisoblaymiz. Jumladan, ishga tiklash haqidagi, ish haqini
undirish bo‘yicha, mehnatda mayib bo‘lganlik yoki sog‘likning boshqacha tarzda
shikastlanganligi, shuningdek boquvchisining vafot etganligi tufayli yetkazilgan zararning
o‘rnini qoplash haqidagi ishlarda ham davla
t hisobidan bepul yuridik yordam
ta’minlanishi lozim.
E’tibor qaratish lozimki, yuqorida ta’kidlanganidek O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining “2022–
2026-
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot
strategiyasi to‘g‘risida”gi 19
-maqsadida davlat hisobidan ijtimoiy himoyaga muhtoj
fuqarolarga bepul yuridik yordamni jinoyat ishlari bilan bir qatorda fuqarolik va
ma’muriy ishlar bo‘yicha ham ko‘rsatish tizimini joriy etish masalasi belgilab qo‘yilgan.
Ammo unutmaslik joizki, bepul yuridik yordam
nafaqat fuqarolik va ma’muriy, balki
iqtisodiy ishlarga ham tatbiq etilishi lozim. Misol tariqasida aytadigan bo‘lsak, aksariyat
holatlarda yuridik shaxsning bankrotligiga oid ishlarda kompaniyaning moliyaviy
jihatdan advokat yo‘llashga imkoniyati yetmayd
i. Mazkur holatda ham advokat davlat
hisobidan tayinlanishi maqsadga muvofiq.
Shuningdek, “Davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi Qonuni loyihasining 9-
moddasini quyidagi beshinchi qism bilan to‘ldirish
maqsadga
muvofiq: “iqtisodiy sud ishlarini yuritishda tashkil etilganiga bir yil to‘lmagan
va bankrotlik alomatlari mavjud bo‘lgan yakka tartibdagi tadbirkorlar bo‘lgan da’vogarlar
yoki javobgarlar;”. Ushbu o‘zgartirish, nafaqat jinoyat, fuqarolik, ma’muriy, shu bi
lan
birga iqtisodiy sud ish yurituvi ishtirokchilari huquqlarini kafolatlagan bo‘ladi [12].
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, davlat o‘z oldiga fuqarolarning huquq va
erkinliklarini ta’minlashni asosiy maqsad qilib qo‘yar ekan, bu borada davlat hisobidan
bep
ul yuridik yordam ko‘rsatishni tartibga soluvchi normativ hujjatni qabul qilish hamda
uni bosqichma-
bosqich amaliyotga joriy etish dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib qoladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4
№
2 (2023) / ISSN 2181-1415
117
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
https://review.uz/uz/post/ozbekiston-respublikasi-prezidenti-shavkat
mirziyoyevning-2023-yil-uchun-murojaatnomasi-toliq-matn
2.
https://lex.uz/uz/docs/-5841063
3.
https://www.researchgate.net/publication/277977851_Legal_Basis_of_Free_Le
gal_Aid_State_System_Administration_in_the_Russian_Federation
4.
Нурумов Д. Д. АДВОКАТ ТОМОНИДАН БЕПУЛ ЮРИДИК ЁРДАМ
КЎРСАТИШНИНГ
НАЗАРИЙ
-
ҲУҚУҚИЙ
АСОСЛАРИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
//ЖУРНАЛ ПРАВОВЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ. –
2022.
–
№. SI
-4.
5.
https://dspace.spbu.ru/bitstream/11701/5860/4/jur_help.pdf
6.
https://lex.uz/uz/docs/-1363850
7.
8.
9.
https://paruz.uz/uploads/2023/02/j-ucun-hisobot23.pdf
10.
Нурумов Д. Д. АДВОКАТ ТОМОНИДАН БЕПУЛ ЮРИДИК ЁРДАМ
КЎРСАТИШНИНГ
НАЗАРИЙ
-
ҲУҚУҚИЙ
АСОСЛАРИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
//ЖУРНАЛ ПРАВОВЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ. –
2022.
–
№. SI
-4.
11.
Xalq so‘zi gazetasi. 2022
-yil 21-
dekabr, №272 (8334); 1
-3-betlar.
12.
Нурумов Д. Адвокат сўровининг назарий
-
ҳуқуқий асослари //Общество и
инновации. –
2022.
–
Т. 3. –
№. 8/S. –
С. 296
-300.
