Концептуальные основы формирования и развития тьюторской системы в зарубежных высших учебных заведениях: анализ опыта PANA, PLE и Edge Hill

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Conceptual foundations of tutoring system development
in foreign higher education institutions: Analysis of PANA,
PLE, and Edge Hill experiences

Nilufar URINOVA

1

Fergana State University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received June 2024

Received in revised form

15 July 2024
Accepted 15 July 2024

Available online

25 August 2024

This article presents an in-depth academic analysis of tutoring

systems developed and implemented in foreign higher education

institutions, including Edge Hill University (United Kingdom), the

“PANA” program at Lisbon’s Instituto Superior Técnico

(Portugal), and the “PLE –

Project-

Led Education” model at the

University of Minho. The study explores the formation stages of

each system, their methodological foundations, applied

technologies, the nature of student

–

tutor interaction, and

monitoring mechanisms. It also examines the pedagogical and

psychological dimensions of tutoring, the tutor’s

competence

model, roles, qualification criteria, and training process. Based on

these international experiences, conceptual approaches are

proposed to support the design of effective tutoring systems,

along with recommendations for implementing a personalized

pedagogical support framework in Uzbekistan’s higher education

system, grounded in the principle “one student –

one tutor.” The

findings contribute to a scholarly understanding of the tutor’s

role in student personal development, academic adaptation, and
the educational process.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-

iss4-pp252-260

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

tutoring system,
international experience,
PANA program,

PLE model,

Edge Hill University,
personal tutor,

student

–

tutor interaction,

pedagogical support,

higher education,
competency-based

approach,

project-based learning,
mentoring, student
academic adaptation,

self-directed learning.

1

Candidate of Pedagogical Sciences, Acting Professor, Fergana State University. E-mail: urinova.nm@mail.ru

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

4 (2024) / ISSN 2181-1415

253

Xorijiy oliy ta’lim muassasalarida tyutorlik

tizimining

rivojlanishini konseptual asoslari: PANA, PLE va Edge Hill
tajribalari tahlili

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

Tyutorlik tizimi,

xorijiy tajriba,

PANA dasturi,

PLE modeli,

Edge Hill universiteti,
shaxsiy tyutor,

talaba-tyutor aloqasi,

pedagogik qo‘llab

-

quvvatlash,

oliy ta’lim,

kompetensiyaviy
yondashuv,

loyihaviy ta’lim,

mentorlik,

talabaning akademik
adaptatsiyasi,

mustaqil ta’limga
yo‘naltirish.

Ushbu maqolada xorijiy oliy ta’lim muassasalarida

shakllangan va amalda qo‘

llanilayotgan tyutorlik tizimlari

–

Buyuk Britaniyadagi Edge Hill universiteti, Portugaliyadagi

Lissabon Superior Tekniko universitetining “PANA” dasturi
hamda Universidade do Minhoning “PLE –

Project-Led

Education” modeli asosida chuqur ilmiy tahlil olib

borilgan. Har

bir tizimning tashkil etilish bosqichlari, metodologik asoslari,

amaliyotda qo‘llaniladigan texnologiyalari, talaba

-

tyutor o‘zaro

aloqalarining mazmuni va monitoring mexanizmlari tizimli

tarzda ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, tyutorlik faoliyat

ining

pedagogik va psixologik jihatlari, tyutorlarning kompetensiya

modeli, rollari, malaka mezonlari va tayyorlash jarayoni tahlil
qilinadi. Maqolada xorijiy tajribalar asosida samarali tyutorlik

tizimini loyihalashda ko‘mak beruvchi konseptual yondashuvl

ar

ishlab chiqilgan hamda O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida “Bir

talaba

–

bir tyutor” tamoyili asosidagi individuallshttirilgan

pedagogik qo‘llab

-

quvvatlash tizimini shakllantirish bo‘yicha

taklif va tavsiyalar ilgari surilgan. Tadqiqot natijalari tyutorlik

faoliyatining

talaba

shaxsini

rivojlantirish,

akademik

adaptatsiyasini ta’minlash va o‘quv jarayonidagi rolini ilmiy

asoslashga xizmat qiladi.

Концептуальные основы формирования и развития

тьюторской системы в зарубежных высших учебных
заведениях: анализ опыта PANA, PLE и Edge Hill

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

тьюторская система,
зарубежный опыт,

программа PANA,

модель PLE,

университет Edge Hill,
личный тьютор,

взаимодействие

студент

–

тьютор,

педагогическая

поддержка,

высшее образование,
компетентностный

подход,

проектное обучение,
наставничество,
академическая адаптация

студента,

В данной статье проведён глубокий научный анализ

тьюторских систем, сформированных и внедрённых в

зарубежных высших учебных заведениях, таких как Edge Hill
University

(Великобритания),

программа

«PANA»

Лиссабонского университета Superior Técnico (Португалия), а

также модель «PLE –

Project-

Led Education» Университета

Минью. Рассмотрены этапы становления каждой системы, их

методологические основы, применяемые технологии,
содержание взаимодействия между студентом и тьютором, а

также

механизмы

мониторинга.

Кроме

того,

проанализированы педагогические и психологические

аспекты тьюторской деятельности, модель компетенций
тьютора, его роль, квалификационные требования и процесс

подготовки. На основе изученных зарубежных практик

разработаны концептуальные подходы, способствующие

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

4 (2024) / ISSN 2181-1415

254

направленность на
самостоятельное

обучение.

проектированию эффективной тьюторской системы, и

предложены

рекомендации

по

формированию

индивидуализированной педагогической поддержки в

системе высшего образования Узбекистана на основе

принципа «один студент –

один тьютор». Результаты

исследования служат научным обоснованием роли тьютора в
развитии личности студента, его академической адаптации и

эффективности образовательного процесса.

KIRISH

Bugungi kunda ta

’

lim tizimidagi islohotlar talaba shaxsining har tomonlama kamol

topishi, o

‘

zlashtirish darajasining oshishi, mustaqil ta

’

lim olishga tayyorlik holatining

shakllanishi kabi ko

‘

plab murakkab psixopedagogik jarayonlar bilan tavsiflanadi.

Bu jarayonlarda talabani faqat auditoriyadagi rasmiy mashg

‘

ulotlar orqali emas, balki

shaxsiy rivojlanish yo

‘

lida muntazam pedagogik va psixologik qo

‘

llab-quvvatlash orqali

ham samarali tarzda yo

‘

naltirish dolzarb masalaga aylanmoqda. Xususan, xalqaro

amaliyotda keng qo

‘

llanilayotgan tyutorlik tizimi ushbu ehtiyojga innovatsion yechim

sifatida qaralmoqda.

Tyutorlik, ya

’

ni talabaning ta

’

limiy, kasbiy va shaxsiy rivojlanishida yo

‘

l-yo

‘

riq

ko

‘

rsatuvchi shaxs yoki tizim sifatida faoliyat yuritish modeli ilk bor Buyuk Britaniyada

shakllangan bo

‘

lib, bugungi kunda turli mamlakatlar ta

’

lim tizimiga o

‘

ziga xos

modifikatsiyalarda joriy etilgan. Tyutorlik faoliyatining samaradorligi aynan uning
shaxsiylashtirilgan yondashuv, muloqotga tayangan pedagogik model, psixologik yordam
va strategik ta

’

lim ko

‘

nikmalarini shakllantirishga yo

‘

naltirilganligi bilan izohlanadi.

Bugungi globallashuv jarayonida xorijiy oliy ta

’

lim muassasalarida qo

‘

llanilayotgan

tyutorlik amaliyotlarini chuqur o

‘

rganish, ularning pedagogik asoslarini, tashkiliy

shakllarini, monitoring va baholash mexanizmlarini tahlil qilish muhim ilmiy va amaliy
ahamiyat kasb etadi. Jumladan, Buyuk Britaniyaning Edge Hill universitetida shakllangan
shaxsiy tyutorlik modeli, Portugaliyaning Lissabon Superior Tekniko universitetidagi
PANA va PAEE dasturlari hamda Universidade do Minho tomonidan ishlab chiqilgan
PLE

–

Project-Led Education dasturi

xorijiy ta’limda tyutorlik faoliyatining o‘ziga xos

yo‘nalishlarini namoyon qiladi. Har bir dastur maqsadi, strukturasi, qo‘llaniladigan
metodlari va baholash mezonlari bo‘yicha o‘ziga xosdir va o‘zaro qiyosiy tahlil orqali ular

asosida samarali pedagogik modellarni shakllantirish imkonini beradi [6].

Ushbu maqolada xorijiy tajribaga asoslangan tyutorlik tizimlarining konseptual

asoslari chuqur o‘rganilib, ularning tashkil etilishi, amaliy jihatlari, pedagogik

samaradorligi hamda talaba shaxsini rivojlantirishdagi real natijalari tahlil qilinadi.

Shuningdek, xorijiy modellar asosida O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida “shaxsiy
tyutor” tizimini bosqichma

-

bosqich joriy etish, milliy mentalitet va ta’lim muhitiga

moslashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ish

lab chiqiladi. Maqolaning asosiy maqsadi

–

tyutorlik tizimini mustaqil yo‘nalish sifatida pedagogik konsepsiya darajasida asoslash,
xalqaro tajriba asosida uning samarali modellarini tahlil qilish va O‘zbekiston oliy ta’lim
tizimida qo‘llash imkoniyatlarin

i aniqlashdan iborat.

ADABIYOTLAR TAHLILI

Oliy ta’lim tizimida tyutorlik faoliyatining shakllanishi, rivojlanishi va amaliyotga

tatbiq etilishi so‘nggi o‘n yilliklarda xalqaro ilmiy doiralar e’tiborida bo‘lmoqda. Tyutorlik

fenomeni pedagogik va psixologik nuqtai nazardan turli yondashuvlar asosida izohlanib,

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

4 (2024) / ISSN 2181-1415

255

talabaning shaxsiy va akademik o‘sishini qo‘llab

-quvvatlashda samarali vosita sifatida

qaralmoqda. Tadqiqot jarayonida foydalanilgan manbalar xorijiy tajribalarni chuqur
tahlil etishga, mavjud konsepsiy

alarni solishtirishga hamda ularni O‘zbekiston oliy ta’lim

tizimiga moslashtirish imkonini berdi.

Xususan, Halina Goetzning “What tutoring is and what tutoring is not” nomli

fundamental ishida tyutorlikning mohiyati, pedagogik chegaralari va vazifalari chuqur
nazariy asoslar bilan yoritilgan. Muallif shaxsiy tyutorni talabaga nafaqat akademik,
balki ijtimoiy-

psixologik jihatdan ham yaqin bo‘lgan yo‘lboshchi sifatida tavsiflaydi.

Bu yondashuv, ayniqsa, Edge Hill universitetida shakllangan shaxsiy tyutorlik tizimi

misolida o‘z aksini topgan bo‘lib, u yerda tyutorlik faoliyati maxsus tayyorlangan kadrlar

orqali tizimli tarzda tashkil etiladi va muntazam monitoring asosida nazorat qilinadi [1].

Shuningdek, Dias va Simao, Flores, Fernandes, Figueira tomonidan 2006 va

2008-yillarda olib borilgan tadqiqotlarda PANA va PAEE dasturlarining psixopedagogik

asoslari, yosh talabalarga do‘stona muhitda yo‘naltirilgan yordam shakllari, tengdoshlar
orqali qo‘llab

-quvvatlash mexanizmlari batafsil yoritilgan. Bu dasturlar yangi talabaning

universitet muhitiga integratsiyalashuvi, o‘zini erkin his qilishi, o‘quv va shaxsiy
muammolarini hal etishda yordam beruvchi innovatsion metod sifatida e’tirof etilgan

[8].

Bu yondashuvlar, ayniqsa, murakkab o‘quv muhitiga birinchi bor ki

rib kelayotgan

talabalar uchun zarur bo‘lgan “psixologik xavfsizlik tarmog‘i”ni ta’minlashga

qaratilganligi bilan ajralib turadi.

Alves va hamkorlarining Universidade do Minhodagi PLE (Project-Led Education)

modeli bo‘yicha 2007

-yilda olib borgan tadqiqot

lari loyihaviy o‘qitish orqali tyutorlik

faoliyatining yangi bosqichga ko‘tarilishini ko‘rsatadi. Ular tyutorni faqat maslahat
beruvchi emas, balki loyiha menejeri, motivator, kuzatuvchi va strategik yo‘naltiruvchi

sifatida baholaydi. Ayniqsa, talaba-tyutor munosabatlarining har haftalik interaktiv
uchrashuvlar orqali qurilishi va ushbu jarayonda reflektiv yondashuvning ustuvorligi bu
modelning asosiy ustunligidir.

Bundan tashqari, Dr.Frank Kiong va Mary Anne Vaz tomonidan ilgari surilgan “The

tutor as an

agent of change” kontsepsiyasi tyutorni o‘zgarishlarni amalga oshiruvchi,

transformatsion ta’sir kuchiga ega shaxs sifatida tasvirlaydi. Bu yondashuvda tyutorning
ta’limiy vazifalari bilan bir qatorda uning ijtimoiy roliga ham alohida urg‘u beriladi.

Xusus

an, zamonaviy talabaning shaxsiy mas’uliyatini shakllantirish, o‘z

-

o‘zini anglash,

o‘rganishga nisbatan ijobiy motivatsiyani rivojlantirishda tyutorlikning ijtimoiy

-

psixologik salohiyati alohida ko‘rsatib o‘tilgan

[10].

Adabiyotlar tahlilidan shuni ko‘rsish mumkunki, tyutorlik faoliyati oliy ta’lim

tizimida murakkab, ko‘p komponentli va shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv asosida
amalga oshirilmoqda. Turli xorijiy tajribalarda tyutorlikning o‘rni, vazifalari, tashkiliy
shakllari turlicha bo‘lsa

-da, ularning b

archasida talabaning shaxsiy rivojlanishi va o‘quv

jarayoniga muvaffaqiyatli integratsiyalashuvi asosiy maqsad qilib belgilangan. Ushbu

manbalar asosida O‘zbekiston ta’lim tizimiga mos, madaniy va institutsional

xususiyatlarni hisobga olgan holda tyutorlik tizimini shakllantirish dolzarb ilmiy va
amaliy vazifadir.

TADQIQOT METODOLOGIYASI

Universitet talabalariga yo‘l

-

yo‘riq ko‘rsatish va qo‘llab

-quvvatlash zaruriyati

yuqoriligi sababli ko‘plab oliy o‘quv muassasalari bugungi kunda ushbu ehtiyojni

qondirish

usullarini taqdim etishga mo‘ljallangan dasturlar ishlab chiqishmoqda.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

4 (2024) / ISSN 2181-1415

256

Quyida “Pana –

yangi yordam” (

Programme for students entering the university

(Universitetga kirmoqchi bo‘lgan talabalar dasturi)

va Fpce-ul da erasmus talabalari uchun

“Paee” (

Psychopedagogic student support service

–

Talabani psixo-

pedagogik qo‘llab

-

quvvatlash xizmati) tyutorlik dasturi bilan batafsil tanishib chiqamiz.

Mazkur keltirilgan dasturlar o‘qishga endi qabul qilingan, yangi talabalarni qamrab

oladi, Fpce-uldagi talab

alarni psixopedagogik qo‘llab

-quvvatlash xizmati (GAPE

–

Psychopedagogic student support service “Talabani psixo

-

pedagogik qo‘llab

-quvvatlash

xizmati”) talabaga yordam dasturini amalga oshiradi. Ikkala dastur ham yosh talabalarga

do‘stona maslahat berish qoidalariga muvofiq tuzilgan. Ular tengdoshlar o‘rtasida o‘zaro

yordam berishga tayyor bo‘lish va modellashtirish bilan yaqin aloqalar o‘rnatishi

mumkin bo‘lgan xatti

-harakatlarni amalga oshirishni taqozo etadi, yangi talabalarni

samarali integratsiyalashuv

iga ko‘maklashadi.

Ularning shiori

–

“oddiy yordam o‘rniga, his

-

tuyg‘ular va fikrlarni hisobga olish,

talabani boricha qabul qilish bilan yordam berish kerak”

[1]

. Umuman olganda, oliy ta’lim

talabalariga yo‘naltirilgan tyutorlik dasturining asosiy maqsad

lari birinchi bosqich

talabalarini yangi o‘quv muhitiga integratsiya qilish va ularning farovonligini oshirish

maqsadida shaxsiy va shaxslararo rivojlanishiga ko‘maklashishdan iboratdir. Jumladan:

talabalarga o‘z bilimlarini anglashiga yordam berish, unive

rsitet, uning qanday ishlashi,

uning geografik joylashuvi, talaba ijtimoiy izolyatsiyani oldini olish uchun shaxsiy

“xavfsizlik tarmog‘i” ni yaratish, talabalarning o‘quv maqsadlarini aniqlash va ularga

ushbu maqsadlarga erishishda yordam berish hamda ular

o‘qiyotgan kurs uchun zarur

bo‘lgan ko‘nikmalar bilan tanishtirishni o‘z ichiga oladi. Bu dastur bir necha

bosqichlardan iborat bo‘lib, u quyidagi 5 bosqichda amalga oshiriladi:

Tyutorlarni aniqlash va ishga tayinlash.

Bu odatda May/Iyun oylarida amalga

oshiriladi. Bunda tyutorlik lavozimiga tayinlanadigan nomzodlar OTM ni tamomlagan va

xorijiy yoki respublika hududidagi o‘qitish malakalariga ega bitiruvchi yoki o‘quv yurtini

tamomlagan talabalar bo‘lishi kerak. Mazkur bosqich ular bilan bog‘lanish va tan

lab olingan

40 nafar atrofidagi talabalar bilan ishlash uchun roziliklarini so‘rashni taqozo etadi.

Tanlab olingan tyutorlar o‘rtasida dasturni tarqatish.

Ushbu bosqich odatda

Iyun/Iyul oylarida tashkil etilib, tyutorlarga ish faoliyatini olib borishi mumk

in bo‘lgan

oliy ta’lim muassasalari manzili va elektron pochtalari beriladi, loyiha bilan tanishtiriladi

va dasturga qabul qilingan tyutorlar bilan uchrashuv sana va kunlari ma’lum qilinadi.

Tyutorlar bilan o‘quv

-

tayyorlov mashg‘ulotlarini o‘tkazish.

Bu bosqich

Sentyabr oyida amalga tatbiq etiladi va treninglar olib boriladi. Trening modullari odatda

quyidagi mavzularni qamrab oladi: tyutorning roli va tyutor munosabatlariga xos bo‘lgan

qadriyatlar; “odatiy” vaziyatlar bilan shug‘ullanish; muammolarni hal q

ilish; empatiya,

muloqot, millatlararo hamjihatlik o‘rnatish, o‘rganish va tashkillash strategiyalari.

Trening usullari asosan ikkita toifaga bo‘linadi: kichik guruhlarda muhokama qilish va

katta guruhlarda xulosalar va rolli mashg‘ulotlar bajarishdan ibor

at.

Tyutor-talaba munosabatlarini shakllantirish va rivojlantirish.

Talabalar

ta’lim muassasasiga kelganidan keyin bir necha kun ichida ularga murojaat qilinadi;

kuzatuv aloqasi darslarning birinchi haftasida yoki talabalar kelganidan keyingi haftada

(ya’ni talabalarni har kuni universitetda yoki tushdan so‘ng bo‘sh vaqtida) amalga

oshiriladi; darslarning 2-5-

haftalari oralig‘ida kamida ikkita rejalashtirilgan uchrashuvlar

tashkil etiladi. Uchrashuv turli mavzular bo‘yicha, masalan, dars jadvallari va o‘qu

v

rejalarini tashkil etish bo‘lishi mumkin. Imtihonlarning birinchi bosqichida rasmiy

yig‘ilish tashkil etish kerak. Barcha rasmiy uchrashuvlar guruh sharoitida o‘tkaziladi (har

bir murabbiy 8 tadan 12 tagacha talabalar guruhiga rahbarlik qiladi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

4 (2024) / ISSN 2181-1415

257

Dasturni nazorat qilish va baholash.

Dastur turli bosqichlarda baholanadi:

boshida (mashg‘ulotlardan oldin va talabalar bo‘lsa, ular kelgan paytda); imtihonlarning
birinchi bosqichi yakunida; va o‘quv yilining oxirida. Baholash jarayoni ishtirokchilarning

dasturdan qoniqish darajasini, yangi akademik muhit va mavzularga moslashish

holatlarini o‘lchash va tahlil qilishni o‘z ichiga oladi.

Dastur tugagandan so‘ng natijalar va xulosalar ommaga taqdim etiladi.

Navbatdagi tahlil qiladigan va o‘rganadigan xorijiy dasturimiz bu “PLE –

Project-Led

Education

–

Tyutor bilan loyihaviy ta’lim dasturi” dir.

Bolonyadagi ta’limga faolroq yondashish asosiy vazifa qilib qo‘yildi va buni

bosqichma-

bosqich amalga oshirish uchun “Universidade do Minho” oliy ta’lim

muassasasi o‘zining “PLE” dasturi taklif qildi. Dastavval, universitet muhandislik va

sanoat menejmenti

kursi (MIEGI, hozirda “Mestrado Integrado”) ni ushbu kursni

oʻqiyotgan birinchi kurs talabalari bilan Project

-

Led Education (PLE) asosida oʻqitishni

boshlagan edi. Ta’limga bunday yondashuv guruhda ishlash, o‘zaro muammolarni

bartaraf etish, mahsulot taqdimoti va turli hayotiy muammolar uchun yechimni birgina

loyihada ifodalash va kelajakdagi ma’lum sohada mutaxassis bo‘lish uchun tayyorgarlik

olib borishga yordam beradi. Umuman olganda, tadqiqot ham tyutorlar ham talabalar

uchun samarali bo‘ladi, chunki bunda talaba o‘quv davrining ilk yilidayoq o‘z qobiliyat va
o‘rganish ko‘nikmalarini ko‘rsatib bera oladi va tyutor talabani qay sohada

muvaffaqiyatga erishishi mumkinligini oldindan baholay oladi.

PLEda tyutorning asosiy roli odatda loyihaga kiritilgan o‘quv modullari bo‘yicha

o‘quv yili boshidan talabalar guruhini tashkillashni taqozo etadi. PLE loyihasida har yili

ishtirok etuvchi talabalar soni 37

–

44 tani tashkil qiladi. Guruhlar odatda 6-8 kishidan

iborat bo‘lishi kerak. Guruhlarni shakllantirishda m

a'lum bir xilma-xillikni hisobga olib,

ya'ni talabalarni jinsi, rivojlanish uchun olgan ko‘nikmalari va yo‘nalishlarga qiziqishi
kabilarni e’tiborga olib taqsimlash muhim hisoblanadi. Odatda, har bir PLE loyihasi

umumiy 6 ta guruh va ular uchun 6 ta tyutor

ni o‘z ichiga oladi. Bundan tashqari

loyihaning rivojlanishi uchun tyutorning asosiy vazifalari: guruh ishini yanada dinamik
darajaga olib chiqish va nazorat qilishdan iborat.

Umuman olganda, barcha guruhlar har hafta loyiha va guruh faoliyatini

rivojlanti

rishga bog‘liq masalalarni ta’minlash va muhokama qilish maqsadida o‘z tyutori

bilan uchrashadilar. Mazkur mitinglar har bir guruh uchun ajratilgan maxsus yig‘ilish

xonalarida, oldindan kelishilgan vaqt va sanada tashkil etiladi. Sana va vaqtni tyutor
barc

ha guruh a’zolari bilan maslahatlashgan holda belgilaydi. Mas'uliyat nuqtai

nazaridan, tyutor nafaqat o‘z guruhiga yordam beradi, balki loyihaning ko‘rsatkichlarini
oshirish, belgilangan ish bosqichlari amaliyotini kuzatib borish va loyihadagi o‘zgartirish

hamda rivojlantirishlarni yozib olishga javobgar hisoblanadi.

Oliy ta’lim muassasalarida amalga oshirilayotgan turli tyutorlik dasturlari va

amaliyotlari, jumladan, Lissabon Superior Tekniko universitetining pedagogika va
psixologiya fanlar fakulteti yordamida tashkillangan PANA dasturlarini tahlil qilish
tyutorlikka oid loyihalarni amalga oshirishning xilma-xil usullarini tadqiq etgan. Bular
bilan quyidagi jadvalda tanishishimiz mumkin:

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

4 (2024) / ISSN 2181-1415

258

1.1-jadval

Tyutorlik tizimining ba’zi muhim jihatlari

N

Kategoriyalar

Tafsilotlar

1.

Modellari

Ma’muriy, o‘quv, akademik, xususiy (shaxsiylashtirilgan) va boshqalar.

2.

Maqsadlari

–

talabalarni yangi o‘quv yurti muhiti bilan oson integratsiyaga

kirishishiga yordam berish uchun ularni universitet haqidagi bilimlar bilan

to‘liq ta’minlash,

-talabalarni akademik va/yoki kariyera masalalari

bo‘yicha xabardor qilish,

–

universitet

hayotining

turli

jabhalarida

ishtirok

etishga

rag‘batlantirish,

–

talabalarni akademik va shaxsiy jihatdan rivojlantirishi hamda har

bir talabaning alohida tyutorga bo‘lgan ehtiyoj darajasini to‘g‘ri va aniq

baholay olish

3.

Tarkibi

Ta’lim strategiyalari, ijtimoiy ko‘nikmalar, muloqot qobiliyatlari va

boshqalar

4.

Ishlash maqsad

qilingan guruhlar

O‘quv yili guruhlari, kurs talabalari, sinf o‘quvchilari, talabalar

individual ravishda ko‘rib chiqiladi, ERASMUS talabalari va boshqalar

5.

Ishlash shakllari

Jonli, masofaviy, majburiy, ixtiyoriy

6.

Ish jadvali

Akademik rejaga kiritilgan / kiritilmagan va hokazo.

7.

Muhiti

Rasmiy uchrashuvlar

–

darslar, norasmiy uchrashuvlar va boshqalar.

8.

Xususiyatlari

Kichikroq guruhlar,

qo‘shimcha tyutorlik soatlari va boshqalar.

9.

Tyutor bo‘lishi

mumkin

O‘quv bo‘limi o‘qituvchisi, kurs murabbiyi, bitiruvchi kurs talabasi va

boshqalar.

10.

Baholash

Ijobiy natijalar (o‘qituvchilar va talabalarni bir

-biriga yaqinlashtirish,

talabalar integratsiyasini yaxshilash);

cheklovlar (charchoq va vaqt jadvalidagi ortiqcha yuk tufayli

ishlashning pasayishi) va boshqalar.

NATIJALAR VA ULARNING TAHLILI

Niderlandiyaning Tvente universitetida Peter Powell tomonidan huddi shunday

loyihalardan biri tashkil etilgan bo‘lib, mazkur PLE loyihasida ishtirok etgan bir nechta
tyutorlardan interviyu olindi. Bundan o‘rganishimiz mumkinki, tyutorlar nazariy va
amaliy bilimlariga qarab tanlab olinadi va shu bo‘yicha ker

akli guruhlarga tayinlanadi.

Muvaffaqiyatli faoliyat olib borish uchun tyutorlardan faol muloqot qila olish, liderlik,

vaqt va loyiha menejmenti va motivatsiya berish ko‘nikmalariga ega bo‘lish juda ham
muhim ekanligi aytib o‘tiladi. Loyihaning bevosita ko

ntekstida

tyutorlar o‘z ishidan

ma’mnun bo‘lish va ba’zi hollarda shaxsiy qoniqish hissini tuyganliklari bildirilgan.
Tyutorlarning loyiha davomidagi ish tajribasi bo‘yicha umumiy xulosasi hozircha ijobiy.
Talabalar bilan yaqin munosabatlar o‘rnatilgani va

ularning qiziqishlari, muammolarini

yaxshiroq anglab, ruhlantirish berilgani universitet uchun ham undagi talabalar bilan

bog‘liq ko‘pgina muammoli masalalarni nazoratga olish va hal etishga imkon yaratadi.

Interviyu davomida tyutorlar o‘zlariga yuklangan “loyihani tayyorlash jarayonida

hamda uni amalga oshirilgan har bir bosqichidan so‘ng guruhni o‘z fikr

-mulohazalari

bilan ta’minlash, guruhni loyihaga doir qarorlar qabul qilishda yordam berish, guruh
motivatsiyasini oshirish, guruh a’zolari o‘rtasida dialog, o‘zaro fikr almashishni
rivojlantirish, talabalarning individual ta’lim taraqqiyotiga qiziqish ko‘rsatish, loyihaning
qaysi jabhasida faol ishtirok ko‘rsatayotgani va yaxshi bilim olayotganini aniqlash”

[1]

kabi bir qator vazifalarni ham aytib o‘tish

adi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

4 (2024) / ISSN 2181-1415

259

Mazkur loyihaga jalb etilgan talabalarning fikri ham o‘rganildi. Unga ko‘ra, loyihada

ular uchun tayinlangan tyutorlar haqidagi fikrlari ancha ijobiy. Ular o‘rtasida o‘z tyutorini
1 dan 10 gacha baholash tizimida o‘tkazilgan so‘rovnoma xulosalari bo‘yicha ko‘rsatkich

8 dan 10 gachani tashkil etdi. Ular tyutorlari loyiha davomida shunchaki mutaxassis yoki

baholovchi emas balki “motivator” va “fasilitator” sifatida ta’sir ko‘rsatganlari talabalarni
ijobiy natija ko‘rsatishida muhim o‘rin egallaganini bi

ldirishdi. Talabalar tyutorlardan

kutilgan va ular egallashi kerak bo‘lgan asosiy malaka ko‘nikmalari borasidagi fikrlarini
anketada ifodalashdi. Bu bo‘yicha natijalarni quyidagi jadvalda ko‘rishimiz mumkin.

1.2-jadval

Tyutorlardan talab etiladigan malakalar (talabalar fikricha)

XULOSA

O‘tkazilgan tadqiqot xorijiy oliy ta’lim muassasalarida shakllangan tyutorlik

tizimlarining mazmuni, tashkiliy modeli va pedagogik funksiyalarini chuqur tahlil qilish

imkonini berdi. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, tyutorlik faoliyati zamonaviy oliy
ta’limda nafaqat o‘quv jarayonining samaradorligini oshirish, balki talabani shaxs sifatida

tan olish, uni individual ehtiyojlari bilan qamrab olish, psixologik

qo‘llab

-quvvatlash va

ijtimoiy moslashtirish kabi kompleks vazifalarni ham o‘z ichiga oladi.

Xususan, Edge Hill universitetining shaxsiy tyutorlik modeli

–

tizimlilik, monitoring

va barqaror rivojlanish tamoyillari asosida tashkil etilgani bilan ajralib turadi. PANA va

PAEE dasturlarida esa talabani o‘qishning ilk bosqichidanoq quvvatlashga qaratilgan
qisqa muddatli, ammo emotsional jihatdan samarali yordam ko‘rsatish yondashuvi

ustuvor. PLE modeli esa guruhli loyihalar asosida tyutorni murabbiy, motivator va

yo‘naltiruvchi sifatida shakllantirib, talabada muammolarni hal qilish, liderlik va
jamoaviy ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.

Ushbu modellarni qiyosiy tahlil qilish shuni ko‘rsatdiki, har bir tizim alohida

olingan holda muayyan natijalarni beradi

, biroq ular o‘zaro to‘ldiruvchi va

integratsiyalashuvchan xususiyatlarga ham ega. Ayniqsa, “bir talaba –

bir tyutor”

tamoyilini uzluksiz qo‘llash, tyutorlar faoliyatini me’yoriy jihatdan tartibga solish, ularni
muntazam tayyorlash va baholash orqali O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida ham tyutorlikni
rivojlantirish mumkinligi ayon bo‘ldi. Tadqiqot natijalari asosida xulosa qilish mumkinki,

N

Tyutor malakalari

Ahamiyatlilik

darajasi

(berilgan ovozlar

bo’yicha)

1

Qo‘llab

-quvvatlovchi

(har doim talabani qo‘llab

-quvvatlash va guruhni tinglashga tayyor

bo’lish)

98

2

Motivator

(guruhni dinamikasini oshirish va

jonliligini ta’minlash, uni ruhlantirish)

42

3

Muammolarni hal qilishda yordamchi

(qiyin vaziyatlarda ko’mak berish va guruhni birlikka chaqirish)

24

4

Monitor qilish va loyiha rivojiga hissa qo‘shuvchi

(g‘oyalar berish, qaror qabul qilish va tayyorgarli

k ishlarida

ko‘maklashish, guruhni ish yuzasidan fikrlar bilan ta’minlash)

36

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

4 (2024) / ISSN 2181-1415

260

xorijiy tyutorlik tizimlarida shakllangan ilg‘or yondashuvlar asosida O‘zbekiston

sharoitiga moslashtirilgan, zamonaviy va barqaror ishlaydigan tyutorlik modeli ishlab

chiqilishi, ta’lim sifatini oshirish bilan birga, talabaning psixologik barqarorligini va
akademik muvaffaqiyatini ta’minlashga xizmat qiladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

RO‘YXATI:

1.

Goetz H.

What tutoring is and what tutoring is not

.

–

Chapman University Press,

2012

–

2023.
2.

O‘rinova N.M. Implementation of tutor’s support model in higher Education //

Current Research Journal of Pedagogics. Volume-04. Issue-03. 2023.

–

B.58-64.

3.

Dennison S. A Win

–

Win Peer Mentoring and Tutoring Program: A Collaborative

Model //

The Journal of Primary Prevention

.

–

2000.

–

Vol. 20, №3. –

P. 161

–

174.

4.

O‘rinova N.M. Bo‘lajak o‘qituvchilarni tyutorlik faoliyatiga

tayyorlash

mexanizmlari // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences. 2023.

–

B.301-307.

5.

O‘rinova N.M.

Improving the pedagogical system of preparation of future

teachers for tutorial activity // TURKISH International Scientific Online Conference:

«

Development Of Pedagogical Technologies In Modern Sciences

»

A collection of articles

by Central Asian scholars. Issue-6. Part-1. 2023.

–

B.66-71.

6.

Dias G. F.

Psicoterapia breve dinâmica com estudantes do ensino superior

. In:

Apoio Psicológico a Jovens do ensino superior. Métodos, técnicas e experiências. –

Porto:

Edições ASA, 2006. –

P. 53

–

83.

7.

O‘rinova N.M., Muxammadjonova M.I. Edge Hill universitetida tyutorlik tizimi

xususiyatlari //

Международный

научный

журнал

«Научный

Фокус»

.

–

2023.

–

№8(100), Ч

.1.

8.

The personal tutor system at Edge Hill University

.

–

Edge Hill Public University,

Ormskirk, England Press.

9.

Dr. Frank Kiong, Mary Anne Vaz.

The tutor as an agent of change

.

–

Open

University Malaysia Knowledge Repository.

10.

Simão A.M

.V., Flores M.A., Fernandes S., Figueira C. Tutoring in higher

education: concepts and practices //

Sísifo / Educational Sciences Journal

.

–

2008.

–

№7. –

Sep/Dec.

11.

Alves A.C., Moreira F., Sousa R. O papel dos tutores na aprendizagem baseada

em projectos: t

rês anos de experiência na Escola de Engenharia da Universidade do

Minho. In: Barca A., Peralbo M., Porto A., Duarte da Silva B., Almeida L. (Eds.).

Libro de

Actas do Congresso Internacional Galego

–Português de Psico–Pedagoxía

.

–

Braga, 2007.