Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Formation, historical and methodological foundations,
and functions of tutoring activities in modern education
Nilufar URINOVA
1
Fergana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2022
Received in revised form
10 October 2022
Accepted 25 November 2022
Available online
25 December 2022
This article presents a scientific-theoretical analysis of the
formation of tutoring activity, its historical roots, and
methodological foundations. Particular attention is given to the
early manifestations of tutoring within the British educational
system, its stages of conceptual development, reinterpretation
in the context of modern educational environments, and
transformation into a pedagogical model across various
international practices. The article also explores the functional
directions of tutoring in today’s education, specifically focusing
on pedagogical monitoring, organizing developmental dialogue,
and
deepening students’ learning engagement through
reflective analysis. The transition from the traditional
"instructor-led" model to a professional approach based on
subject-subject interaction and support of personal growth is
critically examined.
2181-141
5/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss6-pp206-211
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
tutoring,
pedagogical monitoring,
developmental dialogue,
reflective analysis,
historical-methodological
foundations,
pedagogical collaboration,
individualized approach,
modern education,
functional enhancement,
professional competencies.
Tyutorlik faoliyatining shakllanishi, tarixiy-metodologik
asoslari va zamonaviy ta’limdagi funksiyalari
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
tyutorlik,
pedagogik monitoring,
rivojlantiruvchi muloqot,
reflektiv tahlil,
tarixiy-metodologik asoslar,
pedagogik hamkorlik,
individual yondashuv,
zamonaviy taʼlim,
funksional yuksalish,
Ushbu maqolada tyutorlik faoliyatining shakllanish jarayoni,
uning tarixiy ildizlari va metodologik asoslari ilmiy-nazariy
jihatdan tahlil etilgan. Xususan, tyutorlik konsepsiyasining
ingliz ta’lim tizimidagi dastlabki namoyon bo‘lish shakllari,
uning konseptual rivojlanish bosqichlari, zamonaviy ta’lim
muhitida qayta talqin qilinishi va turli davlatlar tajribasida
shakllangan pedagogik modelga aylanishi ilmiy manbalar
asosida yoritilgan. Shuningdek, maqolada tyutorlik faoliyatining
1
Candidate of Pedagogical Sciences, Acting Professor, Fergana State University. E-mail: urinova.nm@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
6 (2022) / ISSN 2181-1415
207
professional
kompetensiyalar.
zamonaviy ta’limdagi funksional yo‘nalishlari, xususan,
pedagogik monitoringni olib borish, rivojlantiruvchi muloqotni
tashkil etish ham
da reflektiv tahlil orqali talabaning o‘quv
faoliyatini chuqurlashtirish kabi funksiyalarining mazmun-
mohiyati ochib berilgan. Tyutorlikning an’anaviy “yo‘l
-
yo‘riq
ko‘rsatuvchi” modelidan hozirgi kundagi “subyektlararo
hamkorlik va shaxsiy o‘sishni qo‘llab
-
quvvatlovchi” professional
pozitsiyaga o‘tish jarayoni tahlil qilinadi.
Формирование тьюторской деятельности, ее историко
-
методологические основы и функции в современном
образовании
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
тьюторство,
педагогический
мониторинг,
развивающий диалог,
рефлексивный анализ,
историко
-
методологические основы,
педагогическое
взаимодействие,
индивидуальный подход,
современное образование,
функциональное
развитие,
профессиональные
компетенции.
В статье дана научно
-
теоретическая интерпретация
процесса
формирования
тьюторской
деятельности,
раскрыты её исторические корни и методологические
основания. Особое внимание уделено первоначальным
формам
проявления
тьюторства
в
британской
образовательной системе, этапам концептуального развития
данного явления, его переосмыслению в условиях
современного образовательного пространства, а также
трансформации в педагогическую модель, представленную
в
международной
практике.
Также
рассмотрены
функциональные направления тьюторской деятельности
в современных условиях, в частности, такие как ведение
педагогического мониторинга, организация развивающего
диалога и углубление учебной активности студентов через
рефлексивный
анализ.
Анализируется
переход
от
традиционной модели «наставничества» к современной
профессиональной позиции, основанной на субъект
-
субъектном взаимодействии и поддержке личностного роста.
KIRISH
XXI asrda ta
’
lim butun dunyo miqyosida barqaror taraqqiyotning muhim strategik
omili sifatida e
’
tirof etilmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2030 yilgacha
mo
‘
ljallangan global ta
’
lim konsepsiyasida
“…
har bir inson uchun butun hayot davomida
sifatli ta
’
lim olish imkoniyatini ta
’
minlash
”
ustuvor vazifa sifatida belgilangan [2]. Ushbu
yondashuv uzluksiz ta
’
lim tizimini, xususan, masofaviy o
‘
qitish, individual ta
’
lim
yo
‘
nalishlari va ta
’
limni shaxsga yo
‘
naltirilgan tarzda tashkil etishning dolzarb
yo
‘
nalishlarini ilgari surmoqda. Bunday kontekstda tyutorlik faoliyatining zamonaviy
ta
’
lim tizimidagi o
‘
rni va ahamiyati tobora ortib bormoqda. Tyutorlik
–
bu zamonaviy
pedagogik konsepsiyalarda talabaning individual o
‘
quv yo
‘
lini qo
‘
llab-quvvatlash, unga
metodik yordam berish va ta
’
limiy hamroh bo
‘
lish orqali shaxsiy va akademik
rivojlanishni ta
’
minlaydigan muhim faoliyat turi sifatida qaralmoqda. Ayniqsa, masofaviy,
aralash (blended) va modul asosidagi o
‘
qitish tizimlarida tyutorlik o
‘
quv jarayonining
ajralmas komponenti sifatida shakllanmoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
6 (2022) / ISSN 2181-1415
208
Bugungi kunda “tyutor” atamasi bir qancha izoh va
talqinlarga ega. Ingliz tilidagi
“tutor” so‘zining bevosita tarjimasi “murabbiy”, “yo‘l ko‘rsatuvchi”, “yo‘riqchi”,
“o‘qituvchi” kabi ma’nolarni anglatadi. Pedagogik
-
psixologik terminlar lug‘atida tyutor –
bu “o‘z o‘quvchilari uchun bilimli murabbiy, o‘quv
jarayonini yengillashtiruvchi shaxs”
deb tariflanadi. Professor A.
Xoliqov o‘z ilmiy maqolasida tyutor tushunchasiga
quyidagicha izoh beradi: “Tyutor –
o‘quv kurslarini interfaol tarzda taqdim etish bo‘yicha
metodik va texnologik tayyorgarlikka ega bo‘lgan mutaxassis.”
Mazkur maqolada tyutorlik faoliyatining tarixiy shakllanish bosqichlari, uning
metodologik asoslari va zamonaviy ta’limda tutgan funksional o‘rni tahlil qilinadi.
Shuningdek, ushbu faoliyat turining an’anaviy va innovatsion ko‘rinishlari o‘
rtasidagi
uzviylik, pedagogik hamkorlik va reflektiv yondashuv asosidagi o‘ziga xos jihatlariga
ilmiy yondashuv asosida e’tibor qaratiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Tarixiy manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, tyutorlik faoliyati kamida 900 yill
ik
tarixga ega bo‘lib, u o‘qitish madaniyati bilan uzviy bog‘liq holda shakllangan va mustaqil
pedagogik faoliyat turi sifatida rivojlanib kelgan. Bu faoliyatning mazmuni hamda ta’lim
-
tarbiya jarayonidagi o‘rni ijtimoiy
-madaniy ehtiyojlarga qarab bosqichma-bosqich
o‘zgarib, takomillashib borgan.
Tadqiqotlarda tyutorlik faoliyatining rivojlanish tarixini quyidagi to‘rt asosiy
bosqichga ajratish maqsadga muvofiq deb topiladi [3]:
I bosqich (XII
–XVI asrlar): Tyutorlar talabalarni mustaqil ta’lim
olishga
yo‘naltiruvchi, ularga maslahat va ko‘mak beruvchi shaxs sifatida namoyon bo‘lgan.
Bu davrda talaba o‘zi qaysi professorni tinglashni tanlagan va ta’lim jarayonida erkin
harakat qilgan. Tyutorlar esa talabaning mustaqil bilim olish yo‘lini belgila
shda akademik
yordamchi bo‘lgan.
II bosqich (XVI
–
XIX asrlar): Tyutorlik faoliyati ingliz universitetlari tizimida
rasman tan olingan kasbga aylangan. Talabalar dastlabki bosqichda haftalik hisobotlar
bilan tishingizni davom ettirgan. Ular bilan individual ish olib borilgan va tarbiyaviy
masalalarda ham mas’uliyat yuklatilgan.
III bosqich (XIX
–
XX asrlar): Bu davrda tyutorlar asosiy bilim manbai hisoblangan.
Ular talabalarni imtihonlarga tayyorlash bilan shug‘ullangan, ta’lim jarayonida mustaqil
mavzularni tanlab, ularni talabalarga yetkazgan. Tyutorlik faoliyati professorlik (nemis)
modelini siqib chiqaruvchi pedagogik tizim sifatida rivojlangan.
IV bosqich (XXI asr): Tyutorlik zamonaviy kasb sifatida shakllanib, o‘qituvchilik
faoliyatining yangi shakli va lavozim majburiyatlarini belgilash bilan ajralib turadi.
Hozirgi bosqichda tyutorlik faoliyati nafaqat akademik yo‘l
-
yo‘riq berish, balki
rivojlantiruvchi muloqot, reflektiv tahlil, psixologik-
pedagogik qo‘llab
-quvvatlash,
ta’limni individuallashtirish funksiyalarini o‘z ichiga oladi.
Adabiyotlar tahlilida ko‘rsatib o‘tilganidek, XII asrda Oksford va Kembrij
universitetlarida tyutorlik faoliyati murabbiylik sifatida shakllangan bo‘lib, talabalarni
bilim olishga yo‘naltirish, ularning o‘quv yo‘lini shakllantir
ish va mustaqil fikrlashni
rivojlantirishda muhim o‘rin tutgan. Ayniqsa, talaba
-professor erkin munosabatlarida
tyutorlar vositachilik funksiyasini bajargan.
XVI
–
XVII asrlarda bu faoliyat tarbiyaviy mazmun bilan boyib, talabaning axloqiy va
ijtimoiy xulqin
i shakllantirish, o‘zini tuta bilish, darslarga qatnashish va umumiy hayotiy
tartib-
intizomga rioya qilishga yo‘naltirilgan. Tyutorlar talabalarni tanlagan fanlari va
ma’ruzalariga yo‘naltirgan, individual reja tuzish, kurs tanlash, imtihonlarga
tayyorlani
shda ham faol ko‘mak bergan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
6 (2022) / ISSN 2181-1415
209
XVII asrda esa ingliz universitetlarida tyutorlik tizimi muhim pedagogik institutga
aylangan bo‘lib, ommaviy darslar va kafedralar yo‘qligi sababli ta’lim jarayoni to‘liq tyutorlar
zimmasiga yuklangan. Tyutorlar 1
–
2
talabani o‘z atrofiga jamlab, ularga muayyan ilmiy
yo‘nalishda ta’lim berishgan va baholash jarayonini ham o‘zlari olib borgan.
Ushbu tarixiy-
metodologik manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, tyutorlik faoliyati
boshlang‘ich bosqichlarda mustaqil ta’limni qo‘llab
-
quvvatlovchi, so‘ngra esa shaxsiy
tarbiyani shakllantiruvchi va to‘laqonli pedagogik institut sifatida rivojlanib borgan.
U zamonaviy ta’limda esa shaxsiylashtirilgan, ko‘maklashuvchi va reflektiv ta’limning
ajralmas qismi sifatida qaralmoqda.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Yuqoridagi tarixiy va nazariy tahlillar asosida aytish mumkinki, tyutor
–
bu talaba
shaxsiga individual yondashgan holda uni akademik, axloqiy va kasbiy jihatdan
rivojlantirishga yo‘naltirilgan pedagogik faoliyatni amalga oshiruvchi murab
biydir.
Tyutorlik faoliyati tarixan bilim beruvchi funksiyadan tashqari, tarbiyaviy va reflektiv
yo‘nalishlar bilan ham boyigan. XIX asr oxirlariga kelib, universitetlarda erkin kurslar va
fakultativ ma’ruzalar tizimi shakllangan bo‘lsa
-
da, talabaning o‘z
fanini, professorini va
o‘qitish shaklini tanlash erkinligi saqlanib qolgan. Bu holatda tyutorlarning o‘rni
pasaymagan, aksincha, ular talabaning individual ta’lim yo‘lini shakllantirishda hal
qiluvchi omil sifatida namoyon bo‘lgan.
XVIII
–
XX asrlar davomida Angliyaning qadimiy universitetlari
–
Oksford va
Kembrijda tyutorlik tizimi yetakchi o‘rin tutgan. Ma’ruzalar faqat yordamchi vosita bo‘lib
qolgan. Bugungi kungacha bu tizim faoliyat yuritmoqda va tyutorlik lavozimi
universitetlar shtat birliklariga kiritilgan muhim pedagogik pozitsiya sifatida mavjud.
Tyutorlik faoliyatining tarixiy rivojlanish tendensiyalarini ochib berishda
2008-yilda Udmurtiya davlat universiteti tomonidan chop etilgan E. va E. Gordonlarning
“A Century of Tutoring: A History of Alte
rnative Education in America and Western
Europe” (Tyutorlikning yuz yilligi: Amerika va G‘arbiy Yevropada muqobil ta’lim tarixi)
nomli asari alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu tadqiqotda mualliflar tarixiy hujjatlar,
kundaliklar va yirik pedagoglarning fikrlariga tayangan holda tyutorlikning qadimiy
ildizlariga urg‘u berib, individual ta’lim tizimi zamonaviy institutlardan oldin
shakllanganini asoslab berganlar [5].
Tyutorlik faoliyatining postsovet hududlarida shakllanishi esa ancha kech
boshlangan. Xusus
an, Rossiyada bu faoliyat turi uzoq vaqt davomida deyarli noma’lum
bo‘lgan. Faqatgina 1980
-
yillar oxirida, qayta qurish davrida tyutorlik g‘oyalari ilmiy
-
pedagogik muhitga kirib keldi. 1989-yilda P.G. Shchedrovitskiy rahbarligida Moskvada
birinchi tyutorla
r tanlovi o‘tkazilgan. Shundan so‘ng, “Artek” oromgohida turli
hududlardan to‘plangan yosh pedagoglar uchun tyutorlik faoliyatiga oid bir qator
ma’ruzalar o‘qilgan. Bu jarayon Rossiyada tyutorlik amaliyotining shakllanishiga zamin
yaratgan [6].
P.G.
Shchedrovitskiy ta’rifiga ko‘ra, tyutorlik –
bu o‘quvchining ta’limga doir motiv
va qiziqishlarini aniqlash, individual ta’lim dasturini tuzish, mos resurslarni topish, ota
-
onalar bilan pedagogik buyurtma asosida ishlash hamda o‘quvchining tarbiyasi va
ref
lektiv salohiyatini rivojlantirishga yo‘naltirilgan kompleks pedagogik faoliyatdir.
Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, tyutorlik faoliyati tarixan qadimiy
pedagogik institut sifatida shakllangan bo‘lib, hozirgi zamonaviy ta’lim tizimida talaba
shaxsining mustaqil fikrlashi, o‘zini anglash va rivojlantirishini qo‘llab
-quvvatlovchi
metodik vosita sifatida tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
6 (2022) / ISSN 2181-1415
210
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, tyutorlik faoliyati
–
bu tarixda o‘qitish va o‘rganish
madaniyati bilan bara
var shakllangan, mustaqil va o‘ziga xos pedagogik madaniyat
namunasidir. U dastlab bilim olish jarayoniga yordam beruvchi faoliyat sifatida vujudga
kelgan bo‘lsa, bugungi kunga kelib zamonaviy ta’lim tizimining muhim tarkibiy qismiga
aylangan. Ayniqsa, mas
ofaviy va kombinatsiyalashgan (blended) ta’lim tizimlari
rivojlanishi bilan tyutorlikning didaktik, metodik va psixologik imkoniyatlari
kengaymoqda.
O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida tyutorlik faoliyati nisbatan yangi yo‘nalish
bo‘lishiga qaramay, u bugungi
kunda quyidagi yo‘nalishlarda samarali faoliyat
yuritmoqda:
1.
Talabalarning individual o‘sishini, kasbiy yo‘nalishini, bo‘sh vaqtlarini mazmunli
tashkil etishni ta’minlash;
2.
Universitet va talaba o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlash, ijtimoiy
-psixologik
moslashuvni qo‘llab
-quvvatlash;
3.
Ma’naviy
-
ma’rifiy, tarbiyaviy, ilmiy
-tadqiqot va innovatsion faoliyatlarda
yo‘naltiruvchi bo‘lish;
4.
Talabalarni “Besh muhim tashabbus” doirasida faol ishtirok etishga undash,
iste’dod va ijodiy salohiyatni rivojlantir
ish;
5.
O‘quv intizomini mustahkamlash, talabalarda halollik, mustaqil fikrlash va
fidoyilik fazilatlarini shakllantirish;
6.
Ta’lim sifatini monitoring qilish, davomat, fanlarni o‘zlashtirish va metodik
resurslardan foydalanishni nazorat qilish;
7. Turar joy, moddiy-
ma’naviy holat, ta’limga oid motivlar, ota
-ona va talaba
o‘rtasidagi kommunikatsiyani yo‘lga qo‘yish.
Zamonaviy tyutor
–
bu nafaqat o‘quvchi yoki talabaning yo‘l ko‘rsatuvchisi, balki
ularning ijtimoiy-
psixologik holati, o‘zini anglash, rivojla
nish va jamiyatga
integratsiyalashuvini ta’minlovchi kompleks pedagogik figura sifatida namoyon
bo‘lmoqda. Bu esa tyutorlik faoliyatining kelgusida ham dolzarbligini saqlab qolishini va
yangi innovatsion pedagogik yondashuvlar bilan boyib borishini anglatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 8 октябрдаги
“Ўзбекистон Республикаси олий таълим тизимини 2030 йилгача ривожлантириш
концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги ПФ
-5847-
сон Фармони
// lex.uz. URL:
https://lex.uz/ru/docs/4545885
2.
Incheon declaration // Education 2030: Towards inclusive and equitable quality
education and lifelong learning for all: World Education Forum (19
–
22 May 2015,
Incheon, Republic of Korea).
–
Paris: UNESCO, 2015.
3.
Лях А.Ю. Развивающий потенциал тьюторских технологий в системе обучения
старших школьников // Образование и наука. –
2013.
–
№ 10 (109). –
С. 37–
51.
4.
Дудчик С.В. Особенности организации тьюторского
сопровождения в
начальной школе // Организация тьюторского сопровождения в образовательном
учреждении: содержание, нормирование и стандартизация деятельности тьютора:
материалы Всероссийского научно
-
методического семинара. –
М.: АПК и ППРО,
2009.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3 №
6 (2022) / ISSN 2181-1415
211
5.
Ковалева
Т.М., Кобыща Е.И., Попова (Смолик) С.Ю., Теров А.А., Чередилина
М.Ю. Профессия «тьютор». –
М.: Тверь: СФК
-
офис, 2012. –
246 с.
6.
Karimova M., Tuychieva R. The pedagogical basics of training students for
professional, moral and educational function // Scientific Bulletin of Namangan State
University.
–
2019.
–
Vol. 1, No. 10.
–
P. 311
–
317.
7.
Khaitboevich B.B. Some features of protection of students from the threat of
harmful information in the educational process // European Journal of Research and
Reflection in Educational Sciences.
–
2020.
–
Vol. 8, No. 10.
–
P. 69
–
72.
8.
Maksudov U.K. Issues of national values and social activity of students in the
development of positive psychology // Психологическое здоровье населения как
важный фактор обеспечения процветания общества: материалы конф. –
2020.
–
С.
394
–
396.
