Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The effect of adenoid on the physical development and immune
system of children
Nigina ALIMOVA
1
Bukhara State Medical Institute named after Abu Ali ibn Sino
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
15 January 2021
Accepted 20 February 2021
Available online
7 March 2021
The article provides a critical analysis of publications about
influence of the most common operation in otorhinolaryngology,
adenotomy, on immunity; observes complications and negative
consequences of this operation. Review of researches led to the
conclusion that there are no conclusive proofs of negative effects
of adenoidectomy on immune function. The main factor limiting
the num- ber of surgical activity in adenoids is the risk of
operating and postoperative complications.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Adenoids,
Adenotomy,
Immunity,
Physical development,
Children,
Postoperative consequences.
Болаларнинг жисмоний ривожланиши ва иммун тизимига
аденоиднинг таъсири
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
Аденоидлар,
Аденотомия,
Иммунитет,
Жисмоний ривожланиш,
Болалар,
Операциядан кейинги
асоратлар.
Мақолада оториноларингологиянинг энг кенг тарқалган
операцияси – аденотомиянинг иммунитетга ҳамда
болаларининг
жисмоний
ривожланишига
таъсири,
шунингдек, ушбу аралашувнинг асоратлари ва салбий
оқибатларига бағишланган нашрлар танқидий таҳлил
қилинади.
Тадқиқотлар
операциянинг
юқори
самарадорлиги
билан
бир
қаторда
аденоидларни
иммунитет функциясига ва жисмсоний ривожланиш орқада
қолишигааденотомиянинг салбий таъсири ҳақида ишончли
далиллар йўқ деган хулосага олиб келди.Аденоидларда
жарроҳлик фаолиятини бироз чекловчи асосий омил
жарроҳлик ва операциядан кейинги асоратлар хавфи
ҳисобланади.
1
Bukhara State Medical Institute named after Abu Ali ibn Sino Bukhara, Uzbekistan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
392
Влияние аденоида на физическое развитие и иммунную
систему детей
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Аденоиды,
Аденотомия,
Иммунитет,
Физическое развитие,
Дети,
Послеоперационные
последствия.
В статье дан критический анализ публикаций,
посвященных влиянию самой распространенной в
оториноларингологии операции
–
аденотомии на
иммунитет, а также рассмотрены осложнения и
отрицательные последствия данного вмешательства. Обзор
исследований позволил сделать вывод, что при высокой
эффективности операции до настоящего времени нет
убедительных доказательств отрицательного воздействия
удаления аденоидов на иммунную функцию. Основным
фактором, несколько ограничивающим хирургическую
активность при аденоидах, является риск операционных и
послеоперационных осложнений.
Аденоид вегетацияларнинг ўсиб келаётган бола организмига салбий таъсири
ва бу таъсирни ўз вақтида бартараф етиш зарурати узоқ вақт давомида
оториноларингология ва педиатрияда аксиома бўлиб келган [1-5]. Шу билан бирга,
асосий терапевтик усул аденотомия бўлиб қолмоқда– бугунги кунда нафақат
оториноларингологияда, балки умуман тиббиётда ҳам энг кенг тарқалган
жарроҳлик аралашувидир [2, 5].
Аденоидларни консерватив даволашнинг паст самарадорлиги ҳақида фикр
аср бошида айтилган ва кейинчалик оториноларингологларнинг асосий
ҳаракатлари бу аралашувни иложи борича самарали ва хавфсиз қилиш учун
жарроҳлик техникасини такомиллаштиришга қаратилган эди [5-8].
Бироқ, сўнгги ўн йилликларда аденоидларга нисбатан жарроҳлик тактикаси
тобора кўпроқ танқид остида бўлиб, у бодомсимон безларнинг муҳим иммун роли,
шунингдек, операциянинг паст самарадорлиги ва асоратлар хавфи ҳақидаги ғоялар
билан боғлиқлиги мамлакатимизда айниқса фаол илмий мунозаралар юзага
келишига ва аденоидли болаларни даволашбўйича тавсиялар кўпинча шу қадар
зиддиятли бўлиб, амалий шифокорларнинг вазиятни тушуниши ва даволашни
ишонч билан буюриши қийин бўлмоқда [9-12]. Кўриниб турибдики, аденоидларни
жарроҳлик йўли билан даволашнинг потенциал зарари ва фойдаси бўйича мавжуд
адабиётларни атрофлича ўрганиш зарурати мавжуд. Тадқиқот мақсади
аденотомиянинг бола иммунитетига ва жисмоний ривожланишина таъсири бўйича
чоп етилган тадқиқот натижаларини аниқлаш ва таҳлил қилиш ҳамда
касалликнинг асосий кўринишларига нисбатан турли хил жарроҳлик
самарадорлигини баҳолашдан иборат.
Шундай қилиб, бу асрнинг бошида аденотомия мухолифларининг
фаоллашуви асосан машҳур даниялик олим P. Brandtzaegнинг кетма-кет асарлари
билан боғлиқ бўлиб, у бодомсимон безнинг муҳим иммун орган сифатида даволаш
учун еҳтиёт бўлишга чақирди [13-15].
Албатта, бодомсимон безнинг муҳим ҳимоя роли бошқа муаллифлар
томонидан ўрганилган. Демак, бир пайтнинг ўзида амигдала паренхимасида плазма
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
393
ва гистиоцит ҳужайралари топилган. Бодомча безларининг таъсирланиши
ҳолатида гистиоцитлар фаол фагоцитларга айланади. Ушбу ҳужайраларнинг
фаоллашуви мукоцилиар иммунитет тизимидаги антигенга хос реакциялар ва
тизимли иммунитет учун муҳимдир. Бодомсимон безнинг лимфаденоид тўқимаси
таркибида Т-ва В-ҳужайралар, дендритик ҳужайралар ва криптанинг адсорбсион
эпителийси мавжуд бўлиб, шиллиқ қаватнинг антигенга хос жавобини бошлаш
жойи ҳисобланади.
Бодомсимон без юзасидаги шиллиқда ҳужайравий ҳимоя элементлари
тўқималардагига тенг деб топилади [2, 16, 17]. Аденоидлар томонидан функционал
фаол ҳужайраларнинг юзага чиқиши бодомсимон безнинг бурун-ҳалқум
микрофлорасига таъсир қилишини ва уни тартибга солиши мумкинлигини
билдиради [18]. Санаб ўтилган ишлар аденотомиянинг мақсадга мувофиқлиги
ҳақида савол бермади ва бу муаммони кескинлаштирган P.Brandtzaeg эди. Унинг
фикрича, Вальдеер-Пироговҳалқасининг лимфаденоид тўқимаси ва айниқса
аденоидлар ўзига хос иммунструктурани ифодалайди ва функционал жиҳатдан
"бурун билан боғлиқ лимфоид тўқима"дир. Антигеник стимуляция билан
бодомсимон безнинг лимфоид фолликулалари юқори нафас йўлларининг шиллиқ
қаватига, шунингдек кўз ёш безлари ва сўлак безларига кўчиб IgA ишлаб чиқарувчи
В-лимфоцитлар ҳосил қилади. Муаллифнинг фикрича, келажакда бодомсимон
безлар тўқимасини маҳаллий эмлаш учун нишон деб ҳисоблаш мумкин.
Бодомсимон без ва аденоидларнинг муҳим иммун ролини ҳисобга олиб, P.
Brandtzaeg, айниқса, ёш болаларда аденотонсиллектомияни амалга оширишда
"консерватив" муносабатни маслаҳат беради [13-15].
Шу билан бирга, P. Brandtzaegнинг нашр етилган асарларидан ҳеч бири
аденоидларни олиб ташлаш иммунитет тизимига сезиларли даражада путур
етказиши ва ҳатто жарроҳлик учун контрендикациялар ҳақида гапирмаслиги
ҳақида маълумотга эга эмас.
P. Brandtzaegғоялари консерватив даволашнинг турли усулларининг
биринчи навбатда интраназал гормонлар – кортикостероидларга аденоидларга
таъсирини ўрганувчи олимлар томонидан мос келди. Сўнгги йилларда
аденоидларнинг ҳажми ва клиник кўринишларига нисбатан бундай даволашнинг
самарадорлигини намойиш қилувчи бир қатор мақолалар пайдо бўлди [19-21].
Болаларни гормонал дорилар билан даволашни оқлаш учун муаллифларга
аденотомиянинг зарарини исботловчи фактлар керак эди, аммо бу ишларда
ишонарли маълумотлар берилмаган. Кўпчилик олимлар фақат шиллиқ қаватнинг
иммун жавоб механизми бодомсимон безнинг аралашуви ҳақида таъкидлашган.
Мисол учун, Bellucci нинг бир қатор нашрларида аденотомиянинг зарари ҳақида
билвосита исботилари [21,22] қатор ёзилган, лекин муаллиф, ўзида далиллар
бўлмасдан, C. Paulussenнинг фикрларига ихтибослик келтиради [23]. Дарҳақиқат, бу
ишда аденотомиянинг иммунитетга таъсири ўрганилди, аммо хулоса тескариси
бўлди. Сўзма-сўз айтганда: "тонзилэктомия ва аденоидектомия клиник аҳамиятсиз
бўлган ҳужайра ва гормлнал иммунитетнинг ўзгаришига олиб келиши мумкин ва
бу операциялар билан боғлиқ касалланишларнинг ортиши кутилишиги керак."
Мамлакатимизда бодомсимон безни мажбурий сақлаш ғояси жарроҳлик
даволашнинг самарасизлиги ҳақидаги хабарлар учун унумдор замин яратди.
Шундай қилиб, В.Ҳ. Gerber 70 та болалардан 36 тасида аденоидларни нотўлиқ олиб
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
394
ташланганини топди [24]. А. Ю. Ивоилов аденотомиядан кейин 18.5% болаларда
аденоид вегетацияларнинг қайталанишини кузатган ва такрорланишлар частотаси
жинс ва ёшга боғлиқ эмас деб ҳисоблайди [25]. Л.М. Ковалеванинг тадқиқотида
1000 болаларда аденотомия сўнг, 3-5 йил ўтиб фақат 54,7% болалар операциянинг
кониқарли натижасини кўрсатади [26].
П.М.Дорошченконинг фикрига кўра, аденоидлар текширилган беморларнинг
75% да қайталанади [27]. М.Н.Мелников ва А.С.Соколов аденотомияга учраган
болаларнинг 20% аденоидлар ва аденоидитга хос белгиларни сақлаб қолади [28].
Қизиғи шундаки, бу нашрларнинг барчаси чет тилидаги адабиётларда
аденотомия самарали операция деб ҳисоблайди. Фикрларнинг фарқланиши
мамлакатимизда операциянинг илгари сурилган техникаси билан боғлиқ.
Анъанавий усуллар маҳаллий оғриқсизлантириш остида кўриш назоратсиз амалга
оширилди, ва ҳар доим самарали эмас. Умумий наркоз ва визуал назорат остидаги
операциялар натижалари келирилган бир қаторнашрлардан сўнг, уларнинг
самарадорлиги ҳақида миллий маълумотлар ва хорижий кўрсаткичлар билан
солиштирилди [7, 28-30].
Бир-бирига зид илмий фикрларни ҳисобга олган ҳолда, бир неча гуруҳ
муаллифлар аденоидни олиб ташлашнинг иммунитетга таъсирини холисона
аниқлашга уринишди. Zielnik- Jurkiewicz, D. Jurkiewicz, ҳамда S. Yang ишларини
эслатиб жоиз[31, 32].
Уларнинг
биринчисида
тонзиллоаденотомия
ва
шу
операция
ўтказилмайдиган болаларда иммун параметрларини қиёсий назорат қилиш
ўтказилди. Иш жараёнида иммуноглобулинларнинг А, G, М аниқланди; CD3, CD4,
CD8 ҳужайралари сони ва CMI тести ўтказилди. Натижада, аденоидлар ва
бодомчаларининг гипертрофияси билан оғриган беморларда ўрганилган
кўрсаткичларида ўзгаришлар мавжуд. Операциядан кейинги дастлабки
босқичларда ҳужайра ва гормонал иммунитетнинг кескинлигининг пасайиши
кузатилади, аммо 6 ойдан сўнг тўлиқ нормализация содир бўлади.
S. Yang [32] томонидан янада оптимистик натижалар кўрсатилди. Бу
маълумотларга кўра, аденотомия натижасида IgG, IgA, IgM, CD3, CD4 ва CD8 нинг
операциядан олдинги даражалари камаймаган. Бу аденотомия ва тонзилэктомия
болаларда иммун тизимига зарари йўқ, деган маънони англатади.
Аденотомия хавфсизлигининг умумий кўриниши P.S. Mattila нинг ишига мос
келади, бу аденоидларни олиб ташлаш аллергия аломатларини оширмаслигини
исботлади ва ҳатто бронхиал астмани даволанши осонлаштиради [33].
Шундай қилиб, аденотомиянинг иммунитетга салбий таъсирини исботлаган
тадқиқотлар мавжуд адабиётларда ҳали мавжуд эмас ва операция
мухолифларининг исботлари бевосита ёки билвосита жарроҳларни эҳтиёт бўлишга
чақирадиган бир хил муаллиф томонидан бир нечта нашрларга асосланган.
Шу билан бирга, жаҳон адабиётида аденотомиянинг самарадорлигига урғу
берувчи асарлар мунтазам чоп етиб келинмоқда.
I. Elsherif ва C. Kareemullah аденоидларни жарроҳлик йўли билан даволаш
касалликнинг барча белгиларининг пасайишига олиб келади, деб ҳисоблайди [34].
Уларнинг фикрича, обструктив уйқу апноэси, ҳуррак ёки полисомнографик
текширишда ўзгаришлар тарихига эга бўлмаган болаларда ҳам ҳаёт сифатининг
яхшиланиши юз беради. A.V. Chuma ва бошқ. нашрларида аденотомиядан 15 ҳафта
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
395
ўтгач болаларда вокал функсиясининг яхшиланиши кузатилди [35]. J.R. Mozata-
Nunez ва бошқ. аденоидли 180 бола жарроҳлик йўли билан обструктив уйқу апноэси
учун даволанди ва касаллик белгилари операциядан кейин 7 ой ичида бутунлай
йўқолди [36]. Обструктив уйқу апноэ синдромида аденотомиянинг юқори
самарадорлиги Z. Soultan ва бошқалар,ҳамда D. Ghelfiтомонидан қайд этилган.
J.E. Kerschner ва бошқ. [3, 4, 37]. секретор отитда тимпаностомиядан олдинги
аденотомия такрорий операциялар эҳтимолини камайтиради [5]. О. В. Калиниченко
ва бошқ. гемодинамик бузилиши бўлган болаларда факултатив аденотомиянинг
самарадорлиги маълум бўлди [38]. Мураккаб даволаш, жумладан, аденотомия ва
стероидларни қўллаш баъзи ҳолларда аллергик риносинусит ва бронхиал астма
билан оғриган беморларда барқарор ремиссияга эришиш имконини беради [33].
Е.В.Борзов неврологик касалликлар билан оғриган болаларда аденотомия
сўнг, электроэнсефалограмма кўрсаткичларияхшиланиши, эпилептоид фаолияти,
такомиллаштирилган кайфият белгилари йўқолиши ва уйқу нормаллашиши бор
эди, деб хабар беради [39]. К. Wilson ва бошқ. аденотомиядан кейин қоннинг
кислород билан тўйиниш даражасининг ошиши аниқлади [40]. Аденотомия
болаларда бўй ва тана вазнининг ошишига ёрдам беради [8, 41]. Операция
болаларнинг ҳаёт сифатини ҳам сезиларли даражада яхшилайди, ўткир респиратор
касалликлар частотасини камайтиришга ёрдам беради [42].
Визуал назорат остида қилинадиган аденотомиянинг самарадорлиги
ҳақидаги хабарлар янада қизиқарли эътиборга мойил. Шундай қилиб, F.J. Buchinsky
ва бошқ. ринофарингоскопик усул орқали 175 та боланиэндоскопик коагуляцион
аденотомиясидан кейин текширишди ва бурун орқали нафас олиш қийинлиги
белгилари қайталаниши учун етарли бўлган аденоид тўқиманинг такрорий ўсиши
ҳолатларини аниқламаган [43]. Охирги 15 йил давомида PubMed базаси
касалликнинг
турли
белгиларига
нисбатан
аденотомиянинг
юқори
самарадорлигини кўрсатадиган 100дан ортиқ тадқиқотларини ўз ичига олади.
Худди шу даврда аденоидларни жарроҳлик билан даволашнинг салбий натижаси
билан ҳеч қандай тадқиқотлар эълон қилинмаган.
Аденоидлар муаммосига бағишланган кўплаб илмий тадқиқотларга
қарамасдан, бодомча безларидаги патологик ўзгаришларнинг сабаблари ҳақида
ҳали ягона нуқтаи назар йўқ [2,4,8,9]. Болаларда лимфоид фарингеал ҳалқанинг
сурункали касалликлари маълум хусусиятлари билан характерланади. Zicari A.M.ва
бошқ фикрига кўра, (2007), улар кўпинча бодомча гипертрофияси (кўп ҳолларда, бу
гипертрофик тонзиллит ва аденоидлар) билан намоён бўлса, ҳаёт биринчи 2-3 йил
ичида камдан-кам ҳолларда учрайди. Шу билан бирга, шифокорлар диққат тез-тез
ўткир вирусли инфекциялар (тез-тез касалланувчи болалар) ёки нафас олиш
касалликлар (уйқу апноэси, нафас олиш касалликлар) таъсир қилиш каби
касалликлар бундай намоён қаратилган [40].
Юз – жағ соҳасининг ривожланишига кўплаб ўзаро боғлиқ омиллар таъсир
этганлиги сабабли, юз – жағ соҳасининг ва юқори нафас йўлларидаги
морфофункционал ўзгаришларни аниқлаш назарий ва амалий тиббиётнинг муҳим
муаммоси бўлиб, бугунги кунда кўплаб олимлар еътиборини жалб етмоқда
[5,26,32,39]. Wyman О.А. (2009) тадқиқотларидакатталаган аденоидлар туфайли
бурун нафаси қисман тўсқинлик қилса, у оғиз орқали нафас олишга ва
оториноларингология машхур "аденоидли юз" га олиб келади [38]. Касалликнинг
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
396
узоқ давом етиши билан болаларда юз скелетининг ривожланишида бузилишлар
кузатилади: доимий осилган пастки жағ, тор ва чўзиқ бўлади, қаттиқ танглай
нотўғри ривожланади – юқори ва тор ҳосил бўлади; тишларнинг нотўғри
жойлашиши туфайли прикус бузилади. Бу ўзгаришлар юзга характерли "аденоид"
кўриниш беради [20]. Шунингдек Bonuk K., Parikh S., Bassila M. (2006) кўра аденоид
юзи сифатида, юқори лабда лаёқацизлик борлиги билан характерланади, бир
ихтиёрий жойлашган тилости суяги, тор юқори тиш қатори, юзининг олдинги
юзаси баландлиги, тор ёки V шаклидаги юқори жаг, пастки жаг текислиги бир ошган
бурчаги ва пастки жаг соғлом болаларга нисбатан фарқланади.
Шу билан бирга, жарроҳлик учун кўрсатмаларга қатъий риоя қилиш
кераклиги ҳақида ҳеч қандай шубҳа йўқ, бу фақат консерватив даво имкониятлари
тугаса амалга оширилиши мумкин.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Архипова Е.Ф. К чему приводит привычное ротовое дыхание ребенка? //
Современное дошкольное образование. Теория и практика. – 2017. – №3. – С.36–45.
2.
Быкова В.П., // Состояние глоточной миндалины часто болеющих детей
после местной иммуномодулирующей терапии / В. П. Быкова, Д. В. Калинин //
Рос.ринология. 2011. - № 3. - С. 4-10.
3.
Вавилова В.П., Вайман О.А., Чернюк О.С. и др. Тактика ведения детей с
сочетанной патологией лимфоглоточного кольца и аллергией. Детская
оториноларингология. 2011;1: 64–68.
4.
Гаращенко Т.И. // Гострістрептококові тонзиліти у дітей і раціональна
антибіотикотерапія / Т.І. Гаращенко, Н.Е. Бойкова // Дитяча оториноларингологія.
— 2014. — № 1. — С. 20-25.
5.
Гаращенко Т.И., // Затрудненное носовое дыхание у детей: диагностика и
принципы лечения. // Педиатрия. 2008 N 5. - С.68-75
6.
Гвоздева Ю.В., // Автореферат диссертации по медицине на тему
Дисфункция мягких тканей челюстно – лицевой области у детей: механизмы
влияния на формирование зубочелюстной системы и возможности ранней
коррекции с применением миофункциональной аппаратуры. Пермь - 2010;
7.
Доменюк
Д.А.
Давыдов
Б.Н.
Дмитриенко
С.В.
Изменчивость
кефалометрических показателей у мужчин и женщин с мезоцефалической формой
головы и различными конституциональными типами лица (Часть I) Институт
стоматологии 2018. - N 1.-С.70-73.]
8.
Евдокимова Н.А. // Aвтореферат диссертации по медицине на тему
“Комплексный подход к диагностике, профилактике и лечению зубочелюстных
аномалий у детей с аденоидам” - 2011 – C. 3.
9.
Карпова Е.П., Вагина Е.Е.., // Ирригационная терапия в педиатрической
ринологии. // В помощь врачу – 2009 – Ср.115-118.
10.
Козлов B.C. // Клинико-функциональные параллели при лечении
аллергического ринита мометазономфуроатом / B.C. Козлов, Л.Л. Державина, А.И.
Крамной // Вестник оториноларингологии. - №2- 2006. - С.44-48.
11.
Негашева М. А. Основы антропометрии: учебное пособие. – М., 2017. – 216
с
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
397
12.
Негашева М.А. Взаимосвязи соматических, дерматоглифических и
психологических признаков в структуре общей конституции человека с позиций
системного подхода // Оригинальные исследования. – 2008.–Т. 133, №1.–С. 73–77.].
13.
Николаев В.Г., Шарайкина Е.П., Синдеева Л.В. и др. Методы оценки
индивидуально–типологических особенностей физического развития человека. –
Красноярск, 2005. – 111 с.
14.
Пальчун В.Т. Запальнізахворювання глотки / В.Т. Пальчун, Л.А. Лучихін, А.І.
Крюков. — М.: ГЕОТАР-Медіа, 2012. — С. 21-34
15.
Романцов М. Г., Ершов Ф. И. Часто болеющие дети. Руководство для врачей
Москва. Издательская группа «ГЭОТАР-Медиа», 2009. 352 с.
16.
Романцов М. Г., Мельникова И. Ю. Респираторные заболевания у часто
болеющих детей: настольный справочник для врача / Под ред.Ф. И. Ершова -
Фармакотерапия. Москва. Издательская руппа «ГЭОТАР-Медиа», 2015. 160 с.
17.
Русецкий Ю.Ю., Лопатин А.С., Чернышенко И.О., Се- дых Т.К. Эволюция
аденотомии (обзор литературы). Вестник оториноларингологии. 2013; 4: 23–26.
18.
Pуководство по ринологии. Г.З. Пискунова, С.З. Пискунова, ред. М.: Литтера,
2011: 960.
19.
Рымша М. А. Хронические воспалительные заболевания глотки у детей /
М. А. Рымша, В. А. Чаукина // Болезни уха, горла и носа в детском возрасте: нац. рук.;
под ред. М. Р. Богомильского, В. Р. Чистяковой. М.: ГЭОТАР-Медиа, 2008. - С. 336-356
20.
Таточенко, В. К. Рациональная терапия острых респираторных
заболеваний / В. К. Таточенко // Лечащий врач. 2011. - № 8. - С. 52-56.
21.
Терскова Н. В., НиколаевА. И. А, Вахрушев С. Г., Смбатян А. С. Загрязнение
атмосферного воздуха как фактора риска гипертрофии глоточной миндалины,
Сибирское медицинское обозрение, 2013, №5 ср 60)
22.
Толкачёва Е.В., Исследование слуха у новорожденных детей //
Неонаталогия – 2010 - №6 (27) – ср. 64
23.
Abreu R.R. etal.,Prevalence of mouth breathing among children.
24.
Arsalah R., Wahid H., Fatima J. Cephalometric evaluation of patients with
adenoidal faces. J Pak Med Assoc. 2009; 59: 747–52.3
25.
Aydogan M., Toprak D., Khatun S., Yuksel A., Gokalp A.S. Viral recidivirus
tonsillitis and adenotonsillectomy on the truth and detector. Int J PediatrOtorhinolaryngol
2007; 71: 1737-42
26.
Bonuk K., Parikh S., Bassila M. Lack of growth and respiratory failure in a dream:
literature review. Int J PediatrOtorhinolaryngol 2006; 70: 769-78
27.
Brandtzaeg P. Immune functions of nasopharyngeal lymphoid tissue. Adv.
Otorhinolaryngol. 2011; 72: 20–24.
28.
CeroniCompadretti, G. Acoustic rhinometric measurements in children
undergoing rapid maxillary expansion / G. CeroniCompadretti, I. Tasca, G. Alessan-dri-
Bonetti et al. // Int. J. Pediatr. Otorhinolaryngol. 2006. - Vol. 70, № 1. - P. 27-34.
29.
Costa J.R. etal., the NEO Inventories. Capter 6 2010. P 223
30.
De Menezes V.A. etal.,Dental trauma and associated factors in Brazilian
preschoolers.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
398
31.
Emmerich, A. O. et al. Estudo sobreal tera ções cranio faciai semcrian çasatópicas
e/ouasmáticas, Hospital Universitário Cassiano Antônio Moraes, Vitória-ES, Brasil. UFES
Rev. Odont., v. 10, n. 1, p. 39-47, 2008.
32.
Felcar J.M. etal.,Prevalence of mouth breathing in children from an elementary
school
33.
Hashemian F., Farahani F., Sanatkar M. Change the characteristic of the right
adenotonzilectomyii. Acta Med Iran. (No. 5): 316-319
34.
Lopatienė K., Babarskas A., The prevalence of malocclusion among 7–15-year-
old Lithuanian schoolchildren //ActaOtolaryngolMedicina (Kaunas) 2009; 45(2) Р. 147
35.
Marseglia G.L. Adenoids during childhood: the facts / D. Caimmi, F. Pagella //
Int. J. Immunopathol. Рharmacol. — 2011. — Vol. 24(4). — P. 1-5.
36.
Nunes W. R., Di Francesco R.C., Variation of patterns of malocclusion by site of
pharyngeal obstruction in children.
Arch Otolaryngol Head Neck Surg.
Nov;136(11):1116-20
37.
Oltramari P.V.P., Gonti A.C., Navarro R.L. et al: Importance of occlusion aspects
in the completion of orthodontic treatment //Braz. Dent. J. -2007. Vol. 18, № 1. - P.78-82.
38.
Papatziamos, G. IgE-positive plasma cells are present in adenoids of atopic
children / G. Papatziamos, M. Van Hage-Hamsten, J. Lundahlet. al. // ActaOtolaryngol.
2006. - Feb.-Vol. 126.-№2.-P. 180-185.
39.
Peltomaki T. Effect of respiration on craniofacial growth. Eur J Orthod. 2007; 29:
Р. 426–9.
40.
Pertruson, B. The importance of improved nasal breathing: A review of the
Nozovent nostril dilatator. Acta Oto-Laryngolica, 2007 - 127 (4), 418-423.
41.
Rezende RM, Silveira F, Barbosa AP, et al. Objective reduction in adenoid tissue
after mometasonefuroate treatment.J. Pediatr. Otorhinolaryngol. 2012; 76 (6): 829–831.
42.
Sykes, JM & Suárez, GA, Orthognathic aesthetic face surgery, 2017, “Master of
Face Rejuvenation Technique”. Elsevier Inc. , p. 294-304 11 pp..
43.
Wetmorе RF, Muntz HR, McGill TJ. Pediatric Otolaryn- gology: principles and
practice pathways. 2nd ed. NY: Thieme Medical Publishers, 2012: 954.
44.
Wyman O.A. autoref. The effectiveness of conservative therapy in children with
chronic adenoiditis combined with allergic rhinitis - Voronezh - 2009 3 Wed
45.
ZakzhevskaYu.M. Conclusions: facts and stories of trigeminal neuralgia
Gainesville: Association of trigeminal neuralgia; 2006: Р. 1–12
46.
Zicari A.M. etal.,Osteophatiastriata-cranial sclerosis: otorinolaryngologis clinical
presentation and radiologic findings. Otorinolar. № 28 2007 p 59-63.
