Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The study of heuristic methods for solving complex and
problematic situations in the pedagogical process
Nilufar BURIYEVA
1
Karshi State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2021
Received in revised form
15 January 2021
Accepted 20 February 2021
Available online
7 March 2021
The analysis of difficult and problem situations arising up in a
pedagogical process is presented in this article and the modern,
heuristic methods of their overcoming, examples of problem
situations, are presented.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Problem
Situation
Heuristics
Brainstorming
Inversion
Method
Process.
Pedagogik jarayonda vujudga keladigan murakkab va
muammoli vaziyatlarni yechishning evristik usullari tadqiqi
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
Muammo
Vaziyat
Evristika
Aqliy hujum
Inversiya
G‘oya, usul
Jarayon
Ushbu maqolada pedagogik jarayonda vujudga keladigan
murakkab va muammoli vaziyatlar tahlili va ularni bartaraf
etishning zamonaviy, evristik usullari, muammoli vaziyatlarga
misollar keltirib o‘tilgan.
1
Lecturer of the Department of Preschool Education, Karshi State University, Karshi, Uzbekistan
E-mail:
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
511
Изучение эвристических методов решения сложных и
проблемных ситуаций в педагогическом процессе
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Проблема
Ситуация
Эвристика
Мозговой штурм
Инверсия
Метод
В данной статье представлен анализ сложных и
проблемных ситуаций, возникающих в педагогическом
процессе и представлены современные, эвристические
методы их преодоления, примеры проблемных ситуаций.
Bizga ma’lumki, ba’zan pedagogik faoliyatda murakkab va muammoli vaziyatlar tez-
tez uchrab turadi. Bu vaziyatlar o‘z navbatida pedagogning ruhiy va fiziologik holatiga
salbiy ta’sir ko‘rsatib, pedagogik jarayon samaradorligiga putur yetkazadi.
Kuzatishlarga ko‘ra murakkab va muammoli vaziyatlar bir-biri bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lib, ko‘pincha, muammolar natijasida murakkab vaziyatlar paydo bo‘ladi [1-4].
Xo‘sh muammo o‘zi nima? Muammo-bu aslida jumboq va tezda hal etilishi lozim bo‘lgan
masaladir. Muammolarni ijtimoiy hayotning barcha sohalarida uchratish mumkin. Hattoki,
muammolar ko‘lami va shiddatiga ko‘ra global muammolar toifasiga aylanib boradi. Shu
bilan birga, shunday muammolar ham borki, u kichik va ahamiyatsiz bo‘lib ko‘rinsa-da
aslida katta muammolarning kelib chiqishiga sabab bo‘ladi [5-9]. Jumladan, kishilar
o‘rtasidagi munosabatlardagi muammolarni oladigan bo‘lsak, ular oila, mahalla va
jamiyatni parokandalikkka olib kelishi mumkin. Shuning uchun har qanday muammoni
hoh u katta bo‘ladimi, kichik uni tezda yechimini topish zarar bo‘ladi.
Bizning maqsadimiz esa bo‘lajak tarbiyachilarni kasbiy faoliyatda uchraydigan
muammo, murakkab vaziyat va qiyinchiliklardan chiqib ketishning samarali yo‘l va usullarini
o‘rgatishdan iboratdir. Bizningcha bu borada qo‘yidagi evristik usullar muammoli vaziyatlarni
tez va oson yengishga yordam berib, aynan ular yordamida bo‘lajak tarbiyachilar pedagogik
jarayonda samarali faoliyat olib borishga o‘rganib boradi [10-14].
Evristik usullardan biri - bu aqliy hujum hisoblanadi. Aqliy hujum - bu g‘oyalarni
birgalikda ishlab chiqarish usuli. U munozara va tahlilni haqiqiy o‘qitish muhitida bir
guruh o‘qituvchilar, o‘quvchilar, ota-onalar yoki o‘quvchilar bilan taqlid qilingan sharoitda
olib boriladigan pedagogik muammolarni hal qilishda qo‘llanilishi mumkin. Ma’lum bir
vaqtda yuzaga kelgan pedagogik vaziyatni hal qilish uchun ma’lum bir o‘qituvchi undan
foydalana olmasligi aniq, faqat ushbu metoddan hozirgi pedagogik vaziyatni keyingi tahlil
qilish va uni hal qilish bo‘yicha yakuniy qarorni qabul qilish jarayonida foydalanish
hamkasblar va talabalar bilan jamoaviy muhokamalar jarayonida aniqlangan qarama-
qarshiliklar haqiqiydir.
Misol: Aqliy hujumning turli shakllari mavjud. Masalan, guruhda quyidagi ssenariysi
bo‘yicha ishbilarmonlik o‘yini shaklida aqliy hujum qilishimiz mumkin.
1. O‘quv guruhi (18-21 talaba) to‘rtta kichik guruhga bo‘lingan:
−
g‘oyalarni shakllantirish guruhi (10 talaba);
−
tavsiya etilgan g‘oyalarni tanqidiy tahlil qilish guruhi (3-4 talaba);
−
tanqid qilingan g‘oyalarni himoya qilish guruhi (3-4 talaba);
−
taklif qilingan g‘oyalar va xulosalarni baholash guruhi (2-3 talaba).
2. Barcha ilgari surilgan fikrlarni yozib olish uchun kotib tanlanadi.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
512
3. G‘oyalarni yaratish bosqichi. Ushbu bosqichda ilgari surilgan g‘oyalarni har
qanday tanqid qilishga mutlaqo taqiq e’lon qilinadi (kinoya, masxara, har qanday shaklda
shubha bildirish taqiqlanadi).
4. G‘oyalarni tanqid qilish bosqichi. Himoyaning har qanday shakli taqiqlanadi.
Taklif etilayotgan g‘oya muallifining o‘zi uning kamchiliklari to‘g‘risida o‘z fikrini bildirishi
mumkin.
5. Eng original va samarali g‘oyalar tanlanadi; takliflar ularni ishlab chiqish,
konkretlashtirish va amaliy amalga oshirish foydasiga qilingan.
Evristik savollar usuli, shuningdek asosiy savollar usuli sifatida ham tanilgan bo‘lib,
uning paydo bo‘lishiga mashhur qadimgi yunon mutafakkiri Suqrot sababdir. Talabalarga
pedagogik vaziyatlarni hal qilishni o‘rgatadigan o‘qituvchiga ham, o‘zi oldida ichki
pedagogik vaziyat yoki vazifa bilan bog‘liq holda ichki dialog olib boradigan o‘qituvchiga
ham taklif qilinishi mumkin. Shubhasiz, evristik savol fikrni rag‘batlantirishi kerak, ammo
echim uchun g‘oyani taklif qilmasligi kerak, shuning uchun u minimal ma’lumotni o‘z ichiga
olishi kerak. Savol berishda muammo darajasini bosqichma-bosqich pasaytirish zarur. Shu
bilan birga, savollarning o‘zi mantiqiy ravishda bir-biriga bog‘langan, qiziqarli tarzda
qo‘yilgan bo‘lishi kerak, mantiqiy va intuitiv fikrlash protseduralarini rag‘batlantirishi,
muammoga yangi, kutilmagan ko‘rinish berishi, uni hal qilish bosqichlarini ta’kidlashi kerak.
Evristik savollar metodining afzalliklari talabalarda intuitivlikni rivojlantirish,
pedagogik muammoni hal qilishning samarali usulini topishga undashdir [15-19]. Ushbu
uslubning kamchiliklari va cheklovlari uning o‘ziga xos g‘oyalarni topishga imkon
bermasligi va boshqa evristik usullar singari pedagogik vaziyatni hal qilishda mutlaq
muvaffaqiyatni kafolatlamasligi bilan bog‘liq.
Inversiya usuli - muammoni yangi kutilmagan yo‘nalishlarda, aksariyat hollarda
an’anaviy qarashlar va e’tiqodlarga zid bo‘lgan holda echim topishga qaratilgan usul
hisoblanadi. Pedagogik vaziyatni ushbu usul bilan hal qilishda tahlil va sintez kabi qarama-
qarshi fikrlash protseduralaridan foydalanish kerak bo‘ladi. Agar biz tanlagan tartibda
muammoni hal qila olmasak, uni teskari tartibda hal qilishga harakat qilishimiz lozim.
Shunday qilib, o‘qituvchi yangi materialni tushuntirayotganda, talalarning birida
o‘zini karikaturasini (parodiya holati) payqadi. Uning birinchi ongsiz reaktsiyasi
istehzoliga nafratlanish va jazolash edi. Biroq, uning salbiy his-tuyg‘ularini o‘zlashtirgan
holda, o‘qituvchi vaziyatning rivojlanishini nazorat qila oldi va inversiya usulidan
foydalana oldi. U xayolga kelgan birinchi qarorga mutlaqo teskari bo‘lgan qaror qabul qildi
va talabani namoyish etilgan hazil va badiiy qobiliyat uchun maqtadi.
Inversiya usuli talalar tafakkurining dialektikasini rivojlantirishga, umidsiz
ko‘rinadigan pedagogik vaziyatdan nostandart yo‘l topishga imkon beradi. Bu
o‘qituvchidan ijodiy qobiliyatlarni, kasbiy bilimlarni va ijodiy faoliyat tajribasini
rivojlantirishning etarlicha yuqori darajasini talab qiladi.
Empatiya usuli (shaxsiy analogiya usuli). Empatiya - bu bir kishining shaxsini
boshqasining shaxsiyati bilan identifikatsiyalash degan ma’noni anglatadi, unda bu kishi
o‘zini boshqasining holatiga ruhan qo‘yishga harakat qiladi va go‘yo uni his qiladi.
Pedagogik amaliyotda bu shuni anglatadiki, o‘qituvchi o‘zini ma’lum talabalar yoki
talabalar guruhi vakilining o‘ziga xos maqsadlari bilan birlashtirgan shaxsiyat bilan
tanishtiradi. Talabalar bilan ruhiy identifikatsiya qilish o‘qituvchiga o‘ziga xos pedagogik
vaziyatda namoyon bo‘lgan maqsadlarini, qiziqishlarini, intilishlarini yaxshiroq
tushunishga va shunga mos ravishda yuzaga kelgan muammolarni yanada oqilona va
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
513
samarali hal qilishga imkon beradi. Ushbu usuldan foydalanish o‘qituvchidan katta
tasavvurni, tasavvurni, tasvirga kirish qobiliyatini talab qiladi, lekin ko‘pincha bu faqat
muammoni hal qilish g‘oyasini olishga imkon beradi. Har bir o‘qituvchi inversiya,
hamdardlik usullarini individual ravishda va bevosita o‘quvchilar bilan munosabatlarda
muammolardan foydalanishi mumkin.
Umuman olganda redagogik vaziyatlarni (vazifalarni) hal qilishda evristik
usullardan foydalanish pedagogik sezgi, pedagogik fikrlash va talablarning ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantiradi. Evristik metodlar - bu pedagogik muammolarni hal qilishning
nostandart usullarini maqsadli izlashga imkon beradigan muhim vositalardan biridir.
Evristik usullardan talabalarning o‘quv-bilish faoliyatida yuzaga keladigan
vaziyatlarni hal qilishda ham foydalanish mumkin. Ta’limni tashkil qilishda evristik
yondashuv o‘qituvchilar va talabalar o‘rtasidagi munosabatlarning demokratik uslubini
nazarda tutadi.
Shunday qilib, pedagogik vaziyatlarni yechishning evristik usullari o‘qituvchi va
talaba o‘rtasidagi shaxslararo munosabatlar sohasida ham, o‘quvchilar shaxsiyatining
bilim sohasidagi ziddiyatlarni hal qilishda ham qo‘llanilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Орипова, Н. Х., & Собирова, Н. З. (2013). Смысл и сущность понятия
убеждения.
Science and world
, 45.
2.
Khalilovna, O. N., Axmatjanovna, M. M., Kosimovich, N. U., & Botirovna, K. V.
(2020). Main core and meaning of shaping professional faith.
Journal of Critical Reviews
,
7
(2), 242-245.
3.
Орипова, Н. Х., & Келдиярова, В. Б. (2018). Формирование образного
мышления учеников начальных классов через интеграционное обучение.
Журнал
научных публикаций аспирантов и докторантов
, (7), 43-45.
4.
Ярманова, Ю. Б. (2015). Закономерности смыслообразования в процессе
понимания.
Молодой ученый
, (6), 726-729.
5.
Орипова, Н. Х., & Ашурова, С. Б. (2018). Современные методы формирования
мировозрения детей дошкольного возраста.
Журнал научных публикаций
аспирантов и докторантов
, (7), 46-48.
6.
Yarmanova, Y. B. (2020). Development of individuality in collective relations.
Theoretical & Applied Science
, (6), 577-580.
7.
Орипова, Н. Х., & Ашурова, С. Б. (2018). Аспекты формирования
мировоззрения детей дошкольного возраста.
Бюллетень науки и практики
,
4
(2).
8.
Yarmanova, Y. B. (2020). Aspects of personal qualities of preschoolers in public
relations.
Scientific Bulletin of Namangan State University
,
2
(1), 389-393.
9.
Орипова, Н. Х., & Ёзиева, У. Л. (2016). Особенность педагогического процесса
в воспитании у молодёжи общенациональных ценностей.
Журнал научных
публикаций аспирантов и докторантов
, (2), 30-32.
10.
Burievna, Y. Y. (2020). Foreign experience in the formation of personal qualities
of preschool children in collective relations.
ACADEMICIA: An International
Multidisciplinary Research Journal
,
10
(6), 237-241.
11.
Орипова, Н. Х., & Ражабова, Х. Х. (2015). Исторические источники
воспитания преданности Родине.
Молодой ученый
, (6), 666-668.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 2 (2021) / ISSN 2181-1415
514
12.
Yarmanova, Y. B. (2019). Нравственные качеств личности дошкольника в
его собственном развитии. In
Методы и Механизмы Реализации Компетентɇостного
Подхода в Психологии и Педагогике
(pp. 183-185).
13.
Орипова, Н. Х., & Мухаммадиева, А. (2013). Способы обучения креативности
детей дошкольного возраста.
Science and world
, 50.
14.
Ярманова, Ю. Б. (2018). Дифференциальный подход к системе
образования.
Журнал научных публикаций аспирантов и докторантов
, (1), 34-35.
15.
Орипова, Н. Х., & Хаитова, Ю. С. (2016). Программа по воспитанию
молодёжи в духе общенациональных ценностей.
Журнал научных публикаций
аспирантов и докторантов
, (1), 47-49.
16.
Khalilovna, O. N., Lutfullayevna, B. L., Kosimovich, N. U., & Yusupovna, R. M.
(2020). Historical studies in the pedagogical training and ways to improve vocational
training.
Journal of Critical Reviews
,
7
(3), 274-277.
17.
Орипова, Н. Х., & Джумаева, Х. (2017). Необходимость и актуальность
проблемы защиты молодёжи от духовных угроз с помощью общенациональных
ценностей.
Журнал научных публикаций аспирантов и докторантов
, (1), 42-44.
18.
Ярманова, Ю. Б. (2017). Эффективность применение дидактических игр на
уроках в начальных классах (на примере дидактического кроссворда).
Журнал
научных публикаций аспирантов и докторантов
, (4), 37-38.
19.
Орипова, Н. Х., & Джумаева, Х. (2017). Глобализация-смысл и сущность.
Журнал научных публикаций аспирантов и докторантов
, (1), 45-47.
