Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Reflections on the types and functions of jewellery of sapalli
culture
Gulmira KATTAYEVA
1
Termez State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2021
Received in revised form
20 April 2021
Accepted 15 May 2021
Available online
25 June 2021
The Sapalli culture, the local northern Bactrian variant of the
Oxus Civilization that was flourished from the 20th to the 15th
century BC. In todays, about 45 monuments of Sapalli culture
have been identified in the territory of southern Uzbekistan,
12 of them have been excavated. The owners of this culture are
considered a team that has developed agriculture and animal
husbandry, as well as handicrafts, and has achieved great
success, especially in the field of jewelry, which is a branch of
handicrafts. All kinds of jewellery that are being worn by people
today, were found from the monuments of Sapalli culture such as
pins, hairpins, diademas, earrings, beads, necklaces, pendants,
amulets, bracelets and rings. It is scientifically analyzed
information about function and types of jewellery that were
found from the monuments of Sapalli culture in this article.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Sapalli culture,
Sapallitepa,
Djarkutan,
Mulali,
Bustan
VI,
VII,
Tilla Bulak,
jewelry,
pins,
earrings,
pendants,
beads,
amulets,
rings,
bracelets,
function of jewellery.
Сополли
маданияти
тақинчоқларининг
турлари
ва
вазифаси хусусида мулоҳазалар
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
Сополли маданияти,
Сополлитепа,
Жарқўтон,
Сополли маданият Окс цивилизациясининг маҳалий
шимолий Бақтрия варианти бўлиб, миллоддан аввалги ХХ
асрдан ХV асргача бўлган вақт оралиғида гуллаб яшнаган.
1
PhD student, Termez State University. Termez, Uzbekistan.
E-mail: kattayevag@tersu.uz.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
181
Мўлалитепа,
Бўстон VI,
VII,
Тиллабулоқ,
тақинчоқлар,
тўғноғич,
сирға,
маржон,
шокила,
мунчоқ,
тумор,
узук,
биалгузук,
тақинчоқларнинг
вазифаси.
Жанубий Ўзбекистон ҳудудида бугунги кунгача 45 га яқин
Сополли маданият ёдгорликлари аниқланган бўлиб,
шулардан 12 тасида археологик қазишма ишлари олиб
борилган.
Ушбу
маданият
соҳиблари
деҳқончилик,
чорвачилик билан бир қаторда ҳунармандчиликни ҳам тенг
ривожлантирган
жамоа
ҳисобланиб,
айниқса
ҳунармандчиликнинг бир тармоғи ҳисобланган заргарлик
соҳасида жуда катта ютуқларга эришишган. Сополли
маданият ёдгорликларидан бугунги кунда инсонлар
томонидан тақиб юриладиган тақинчоқларнинг барча
турлари топилган. Тўғноғич, диадема, сирға, мунчоқ,
маржон, шокила, тумор, билагузук ва узуклар шулар
жумласидандир. Ушбу мақолада Сополли маданият
ёдгорликларидан топилган тақинчоқларнинг турлари ва
уларнинг вазифаси тўғрисидаги тарихий ва археологик
маълумотлар илмий таҳлил қилинган.
Размышления о видах и функциях украшений сапальской
культуры
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
культура Сапалли,
Сапаллитепа,
Джаркутан,
Мулалитепа,
Бустан VI,
VII,
Тиллабулак,
украшения,
булавки,
серьги,
подвески,
бусы,
амулеты,
кольца,
браслеты,
ювелирное назначение.
Культура сапалли, местный северобактрийский вариант
цивилизации Окса, процветавшей с XX по XV века до нашей
эры. На сегодняшний день на территории южного
Узбекистана выявлено около 45 памятников сапаллинской
культуры, 12 из них раскопаны. Владельцами этой
культуры считается общество, которое развило сельское
хозяйство и животноводство, а также ремесла и добилось
больших успехов, особенно в области ювелирных
украшений, которое является отраслью ремесел. Все виды
украшений, которые сегодня носят люди, были найдены в
памятниках культуры сапалли, таких как булавки, заколки,
диадемы, серьги, бусы, ожерелья, подвески, амулеты,
браслеты и кольца. В статье научно проанализирована
информация о функциях и типах украшений, обнаруженных
в памятниках культуры сапалли.
КИРИШ
Cополли маданияти Жанубий Туркманистон ҳудудидаги сўнгги бронза даври
Намозгоҳ VI мажмуасининг Жанубий Ўзбекистон ҳудудидаги маҳаллий Шимолий
Бақтрия варианти ҳисобланади. Ушбу маданият Намозгоҳ маданияти туркумининг
энг шарқий қанотини ва шунингдек Қадимги Шарқ дунёсининг шимолий-шарқий
чегарасини ташкил этади [31. P. 151]. Окс цивилизациясининг маҳаллий шимолий
Бақтрия варианти бўлган Сополли маданияти мил. авв. XX асрдан XV асргача бўлган
давр оралиғида гуллаб – яшнаган [32. P. 457]. 2020 йил маълумотларига кўра
Сурхон воҳасида ушбу маданиятга оид ёдгорликларнинг умумий сони 45 тага етган
[10, 19, 25, 26, 32, 34, 35]. Шундан 12 тасида археологик қазишма ишлари амалга
оширилган.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
182
ТАДҚИҚОТ МЕТОДОЛОГИЯСИ
Мазкур мақолада тадқиқот методологияси сифатида замонавий фан
ривожланишининг қонуний тенденцияси бўлмиш фанлараро ёндашув усулидан
фойдаланилган. Мақолада шу билан бир қаторда анализ, синтез, таққослаш,
умумлаштириш усуллардан фойдаланилган.
МАВЗУНИНГ ЎРГАНИЛГАНЛИК ДАРАЖАСИ
Cополли маданияти 1960 – йилнинг охиридан бошлаб ўрганиб келинмоқда.
ЎзР ФА Археология институтининг А.А. Асқаров раҳбарлигидаги археологик
экспедицияси томонидан даставвал Сополлитепа ва Жарқўтон ёдгорликлари очиб
ўрганилган [3, 4, 5, 6].
А. Асқаров “Сапаллитепа”, “Жарқўтон” ва “Древнеземледельческая культура
эпохи бронзы юга Узбекистана” номли монографияларида Сополлитепа ва
Жарқўтон ёдгорликларининг уй-жой мажмуалари остидан очиб ўрганилган
қабрлардан ва хона деворларининг маданий қатламларидан топилган қуйидаги
турдаги тақинчоқлар ҳақида маълумот бериб ўтган: 22 та маржон-мунчоқлар
шодаси; 30 га яқин мунчоқлар донаси; билагузуклар (65 та намуна); тўғноғичлар
(79 та намуна); туморлар (50 та намуна); сирғалар (52 та намуна); узуклар
(4 та намуна); диадемлар (3 та намуна).
Кейинги йилларда амалга оширилган археологик тадқиқотлар натижасида
бугунги кунгача Сополли маданиятининг қуйидаги асосий ёдгорликлари очиб
ўрганилди: Молали [5. 16], Бўстон I, II, III, IV, V, VI, VII [5, C. 57; 4, C. 6; 27, 28] ва
Тиллабулоқ [20, 30, 31, 32].
2012 йилда Германия Археология Институти (DAI, Берлин шаҳри) ва Ўзбекистон
Республикаси Фанлар академиясининг Санъатшунослик институнинг қўшма
экспедицияси томонидан Мўлали қишлоқ маконида археологик қазишма ишлари
натижасида 50 га яқин мунчоқ доналари ва 1 та тўғноғич топиб ўрганилган [16].
1990–2008 йиллар мобайнида археолог, СамДУ тарих факультетининг
профессори Н.А. Аванесова томонидан Бўстон VI қабристонида олиб борилган
археологик қазишмалар Бўстон босқичи даври тақинчоқларини ўрганишда муҳим
аҳамиятга эга. У ўзининг Бўстон VI қабристонига бағишланган илмий
монографиясида, ушбу қабристондан топилган жами 219 та тақинчоқ (9 та
билагузук, 136 та маржон-мунчоқ донаси, 46 та шокила-маржон, 2 та диадем, 14 та
сирға, 12 та тўғноғич) лар тўғрисида маълумот берган [27].
Мустақиллик йилларида ҳам Сополли маданияти тақинчоқларини ўрганиш
бўйича бир нечта тадқиқот ишлари амалга оширилган. Хусусан В.В. Лунева [12],
А.Ш. Шайдуллаев [20]лар шулар жумласидандир. Хусусан, А.Ш. Шайдуллаев ўзининг
фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертациясида
Сополлитепа ва Жарқўтондан топилган 13 та соч тўғноғич-муҳр ва Сополлитепа ва
Тиллабулоқдан топилган 44 та туморларни ўрганган, шунингдек уларда
ифодаланган тасвирларнинг рамзий маънолари, типологияси, классификацияси
ҳақида маълумот бериб ўтган.
2015 йилдан сўнг, Термиз давлат университети ва Чехиянинг Прага
университетларининг Ўзбекистон – Чехия тадқиқот лойиҳаси асосида Пашҳурт-
Зарабоғ минтақаси янада тизимли равишда ўрганиб чиқилди. Тадқиқотлар
Пошҳурт текислигининг шимолий қисмида мил. авв. II минг йилликда аҳоли зич
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
183
яшаганлигини кўрсатади. Пашҳурт ҳудудида 20 дан ортиқ ва унинг шимолий
қисмида жойлашган Қорабоғ, Зарабоғ, Майдон қишлоқларида эса 10 га яқин
Сополли маданияти ёдгорликлари аниқланган [19. Б. 14–17; 26; 32, P. 460].
Сополли маданиятининг бронза даври ёдгорликлари XX асрнинг 60-йиллари-
дан бери ўрганилаётган бўлса-да, янги топилаётган археологик манбалар
заргарлик санъати буюмларини чуқурроқ ўрганиш масалаларини қайта кўриб
чиқишни тақозо этмоқда. Шунингдек, келтирилган тадқиқотларда тақинчоқ-
ларнинг вазифаси, типологияси ва илмий аҳамияти тўлиқ ёритилмаган. Сополли
маданиятинг бронза даври ёдгорликларидан топилган тақинчоқларни ўрганиш,
уларнинг вазифасини аниқлаш, типологиясини яратиш ва археологик, тарихий
манбалар асосида қиёсий ўрганиш бронза даври аҳолисининг ўзига хос этнографик,
моддий-маънавий ва диний характерини очиб беришга хизмат қилади.
ИЗЛАНИШЛАР НАТИЖАЛАРИ ВА МУҲОКАМАСИ.
Тақинчоқлар – шахсий зеб-у зийнат учун тақиладиган заргарлик буюмлари
бўлиб, уларга тиллақош, диадем, сирға, тўғноғич, маржон, мунчоқ, шокила,
билагузук ва узуклар киради. Тақинчоқлар, одатда кийимга ёки инсон танасининг
маълум бир қисмига тақиб қўйилиши мумкин. Кўп асрлар давомида тақинчоқлар,
асосан, турли хил қимматбаҳо тошлар(ляпис-лазурит, феруза, ақиқ, сердолик,
хлорит) ва олтин, кумуш, мис каби металлардан ясалиб келинган. Ўсимлик
қисмлари, туюқуш тухумлари ва чиғаноқлар ҳам тақинчоқларни ясашда
фойдаланилган. Энг қадимги археологик артифактлардан бири бўлган Нассариус
чиғаноқлари
(Nassarius shells)
дан ясалган 100000 йиллик тарихга эга бўлган
мунчоқлар энг қадимги тақинчоқлардан бири ҳисобланади.
Сополли маданияти ёдгорликларидан жами 769 та тақинчоқ ўрганилган
бўлиб [3. C. 94–98; 4. С. 19–21, 24–25, 30–31; 5. C. 77–78; 29, P. 106–144; 1. С. 107–134;
27; 28. P. 27–54], шулардан 40 таси маржон, 235 таси мунчоқ, 63 таси шокила, 1 таси
сепочка, 114 таси билагузук, 142 таси тўғноғич, 59 таси тумор, 4 таси узук, 6 таси
диадем, 105 таси сирғалардир.
1-жадвал
Сополли маданияти ёдгорликларидан топилган тақинчоқларининг турлари ҳақида
умумий маълумот.
№
Тақинчоқ
номи
Сополлитепа
Жарқўтон
Мўлалитепа
Бўстон
VI
Бўстон
VII
Тиллабулоқ
1.
Маржон
9
11
–
19
1
–
2.
Мунчоқ
31
95
10
83
14
2
3.
Шокила
11
16
–
35
1
–
4.
Билагузук
34
71
–
9
–
–
5.
Тўғноғич
33
94
1
11
1
2
6.
Тумор
37
20
–
–
–
2
7.
Сирға
25
58
–
15
1
–
8.
Узук
–
4
–
–
–
–
9.
Диадем
3
1
–
2
–
–
10.
Сепочка
–
1
–
–
–
–
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
184
Сополли маданияти тақинчоқлари хомашёси жиҳатдан ҳам ҳилма-хилликка
эгадир. Ушбу маданият аҳолиси томонидан фойдаланилган тақинчоқларни ясашда,
асосан, ляпис-лазурит, ақиқ, феруза, сердолик, халцедон, хлорит, нефрит, ёқут,
шиша пастаси, мармар, гипс, каолин гили, суяк, ёғоч, оҳактошли туф, змеевик, опока,
фаянс, кўк кварс тош, оддий тош каби минераллардан, ва олтин, кумуш, мис, бронза,
қалай каби метталлардан фойдаланилган.
Қадимги одамлар заргарлик буюмларидан турли хил сабабларга кўра
фойдаланишган: кийим безаги ёки сочни жойида ушлаб туриш учун; ижтимоий
ҳолат ва шахсий мақомни белгилаш учун; этник, диний, ижтимоий мансубликнинг
белгисини билдирувчи сифатида; эгасининг ўзини ва мулкини ювуз кучлардан
ҳимоя қилиш(туморлар)мақсадида; бадиий безак намойиши сифатида; шахсий
маъно ташувчиси ёки рамзи сифатида(севги, мотам, омад; и
рим-сирим мақсадида).
Қадимги ва Ўрта асрларда заргарлик буюмларининг асосий вазифаси,
муқаддаслилик ва сеҳрлилик даражаси билан белгиланган бўлса, кейинчалик безак
ва эстетик хусусияти билан белгиланган [17]. Ўрта Осиё қадимги заргарлик
санъатининг таниқли тадқиқотчиси Д.А. Фахретдинованинг сўзларига кўра
“Схоластик
2
диний мафкура ҳукмронлик қилган даврда заргарлик буюмлари ҳам
маълум бир маъновий култ аҳамиятига эга бўлган. Сеҳрли маъно олов билан
муомала қилган заргарнинг ишига, ҳар бир тош ва металлга, безакнинг шакли,
рангига ва унда тасвирланган тасвирга боғлиқ бўлган” [18. C 49–58]. Шунинг учун
ҳам дастлаб тақинчоқлар сеҳрли, ҳимоя қилувчи, даволовчи вазифаларни бажарган.
Сополли маданияти ёдгорликларидан қуйидаги турдаги тақинчоқлар
топилган: тўғноғич, диадем, сирға, маржон, мунчоқ, шокила, тумор, узук ва
билагузук. Ушбу тақинчоқлар инсон танасининг қайси қисмига тақилишига кўра
қуйидаги синфларга бўлинади: бош учун мўлжалланган тақинчоқлар; бўйин ва
кўкракка тақиладиган тақинчоқлар; қўл учун мўлжалланган тақинчоқлар.
Қадим замонлардан инсонлар, доимо чиройли кийим кийишга, жозибали
бўлишга интилган ва шу орқали уларнинг эстетик маданияти ҳам юксалиб
борганлигини турли хил археологик ва этнографик манбалар тасдиқлайди.
Айниқса, улар бош кийимга алоҳида эътибор беришган. Бош кийимлар одатда
муқаддас осмон жисмлари билан боғланган ва шунга мос равишда қуёш рамзлари
билан безатилган [14]. Кўпгина одамлар учун бош тананинг муқаддас қисми
сифатида қабул қилинган, у ерда руҳ яшайди деб ишонишган. Барча маросимларда
(туғилиш, ўлим, тўй ва бошқалар) бош кийим энг муҳими ҳисобланган. Улар ҳудди
сочлар сингари, инсоннинг ёшини, жамиятдаги ижтимоий-иқтисодий мавқеини акс
эттирган [12. C. 8–10]. Қадимги ва антик даврларда энг кенг тарқалган бош
кийимлардан бири диадемлардир. Улар асосан, лента ва учбурчак рўмол шаклида
бўлган. Бақтрия ҳудудидаги энг дастлабки диадемлар мил. авв. II минг йилликка
оид бўлиб, Сополли маданиятининг Сополлитепа ва Жарқўтон ёдгорликларидан
топилган. Сополли маданияти ёдгорликларидан топилган бош учун мўлжалланган
тақинчоқлар ўз навбатида иккита типга бўлинади: соч учун мўлжалланган
тақинчоқлар: тўғноғич, диадем; бош учун мўлжалланган тақинчоқлар: сирғалар ва
чакка учун ҳалқалар.
Тўғноғичлар – Шимолий Бақтриянинг Сополли маданияти аҳолиси
томонидан энг кўп фойдаланилган ва маданиятнинг деярли босқичларида
2
Изоҳ.
Схолостик – қуруқ сафсата ва таги пуч ғоялардан иборат бўлган мафкура.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
185
муомалада бўлган тақинчоқ турларидан биридир. Тўғноғичлар вазифасига кўра
иккита типга бўлинади: соч тўғноғичлар ва нина тўғноғичлар. Соч тўғноғичлар
сочни турли хил усулда турмаклаш, безаш ва муҳр вазифасини бажарган бўлса, нина
тўғноғичлар соч безаги, қалпоқ ёки бош кийимни жойида ушлаб туриш [36. P. 178],
кийимнинг таркибий қисмларини жойида ушлаб туриш, косметик таёқча
вазифаларини бажарган.
А.А. Асқаров Сополли маданияти ёдгорликларидан топилган мих шаклидаги
тўпбарггулбошли соч тўғноғичларни муҳр деб атайди. Уларда олти, етти ва саккиз
япроқли тўпбарггуллар ифодаланган [5. С. 79]. Ушбу қараш уларнинг морфологик
жиҳатлари билан эмас балки муҳрларга металлургик ўхшашлиги билан ҳам
изоҳланади. Улар муҳрларга ўхшаб қўрғошин, маргимуш ва қўрғошин-маргимушли
бронзадан ясалаган [15. С. 140]
.
Ушбу шаклдаги тўғноғичларнинг аёллар қабридан
топилиши, бошқарув ишларида аёлларнинг ҳам сиёсий ўрни мавжудлигидан
далолат берган.
Шунингдек, ушбу шаклдаги
соч тўғноғич муҳрларни олиб юриш
қулай бўлган. Бу эса, ўз навбатида муҳрнинг йўқолиш хавфини ҳам камайтирган.
Э. Кузмина ва В.M. Maсссoн эса, Марказий Осиёнинг бронза даври ёдгорликларидан
топилган бош қисми зооморфик ва антраморфик шаклли тўғноғичларни диний
эътиқод билан боғлиқ деб таърифлайди [11. C. 82]. Сополли маданияти ёдгорлик-
ларидан топилган бош қисми зооморфик ҳайкалтарошлик намуналари шаклидаги
соч тўноғичларнинг бош қисми тоғ эчкиси, қўй ва оҳу шаклида ясалган. Демак, тоғ
эчкиси, қўй ва оҳу Сополли маданияти аҳолисининг тотем ҳайвони ҳисобланган ва
уларнинг тасвири нафақат тўғноғичларда, балки муҳр, туморларда ҳам акс этган.
Диадемлар – соч учун мўлжалланган тақинчоқ турларидан биридир.
Диадемларга ўхшаш ҳалқа шаклидаги бош кийимлар қадим замонлардан бери
маълум бўлган. Диадем – бу тожнинг бир тури бўлганлиги учун қадимги даврларда
эгасининг мақомини ва қирол ёки зодогон табақага мансублигини белгиловчи
безак вазифасини бажарган. Диадемларнинг яна бир тури тож билан бирга
кийилиб, уни кийган кишининг алоҳида мавқеини кўрсатган [13. С. 31].
Сирғалар ва чакка учун ҳалқалар – бош учун мўлжалланган тақинчоқ
турларидан ҳисобланади ва асосан, қулоққа тақилади. Қадимги маданиятлар
тўғрисидаги кўпгина археологик ва тарихий манбаларда сирғалар анъанавий
равишда маълум бир маданият ёки халқнинг ўзига хослигининг рамзи сифатида,
эгасининг ёши, оилавий аҳволи ёки мавқеини белгиловчи ёки уларни ҳимоя
қилувчи илоҳий кучга эга эканлигига ишониш учун тақишган. Бошқа мақсадларга
хизмат қилган тақдирда ҳам, сирғаларнинг асосий вазифаси безак вазифа бўлиб
келган. Қадимги Миср, Оссурия ва бошқа қадимги подшоликларда, шунингдек
Қадимги Америка цивилизациясининг яратувчилари бўлган майя ва инклар
орасида сирғалар нафақат безак, балки эгасининг юксак мавқеини, унинг ҳукмрон
табақа ёки зодогонларга мансублигини кўрсатувчи кўрсаткич бўлган. Қадимги
Ҳиндистонда сирғалар сеҳрли хусусиятга эга деб ишонишган. Хусусан, эркаклар ва
аёллар бу тақинчоқни жодугарликдан ҳимоя деб билган ҳолда тақишган.
Сополли маданияти ёдгорликларидан топилган
маржон, мунчоқ, шокила-
туморлар
бўйин ва кўкракка тақиладиган тақинчоқлар синфига киради. Қадимги
даврда маржон, мунчоқ ва шокилаларнинг вазифаси шакли ва ясалган хомашёга
қараб белгиланган. Ушбу маданият ёдгорликларидан топилган маржондаги
мунчоқлар ва алоҳида топилган мунчоқлар, асосан, цилиндр, ромб, квадрат, овал,
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
186
доира шаклида ясалган. Қадимги ҳалқлар орасида ушбу шакллар ҳам маълум бир
рамзий маънони англатган. Цилиндр, Шарқ мамлакатларида кенг тарқалган
шакллардан бири бўлиб, унумдорлик ғояси билан боғлиқ бўлган. Сополли
маданияти ёдгорликларидан цилиндр шаклли муҳр, тумор ва мунчоқларнинг жуда
кўплаб намуналари топилган.
Квадрат, кўплаб муқаддас ва қадимий жойларнинг схематик режаси учун асос
бўлган муҳим геометрик рамзлардан биридир. Деҳқонларнинг энг қадимги
бинолари квадрат ёки тўртбурчак шаклда бўлган. Квадрат энг қадимги даврлардан
бошлаб, барқарорлик, тўкин-сочинлик ва мустаҳкамлик рамзи бўлган. Қадимги
Ҳиндистонда эса, квадрат ернинг асосий белгиси ҳисобланган [8. С. 234]. Квадрат
шакл Сополли маданиятининг нафақат мунчоқларида балки, тумор, тўғноғич, муҳр
ва меъморчилигида кўзга ташланади.
Ромб, қуёш рамзларидан бири бўлиб, унумдорлик белгиси сифатида қаралган
[2. C. 18]. Овал, абадийлик ва ҳаёт давомийлигининг рамзи ҳисобланган. Доира,
қадимги даврларда ҳар йилги, мавсумий цикллар
3
нинг рамзи ҳисобланган, дастлаб
улар товушлар орқали кўрсатилган бўлиб, талаффуз пайтида оғиз ҳалқа шаклида
очилган. Доиранинг геометрик рамзий маъноси уч хил маънони англатган: ҳаёт
айланиши, вақт айланиши ва илоҳий тамоил. Доиранинг марказида нуқта ётади,
доира нуқтанинг ривожланган шаклидир. Шундай қилиб, нуқта ҳаётнинг
бошланиши сифатида талқин қилинган, доира эса, йил фаслларини, ҳаёт ва ўлимни,
кун ва тунни доимий цикл айланишининг рамзи ҳисобланган [8. С. 246]. Шунингдек,
доира қуёш рамзи ҳисобланган. Сополли маданияти ёдгорликларидан овал ва доира
шаклли мунчоқ ва шокилаларнинг топилиши ушбу маданият аҳолиси томонидан
қуёш муқаддас ҳисобланганлигидан далолат беради ва ушбу шакллар нафақат
тақнчоқларида, балки кулолчилик буюмлари ва меъморий иншоотларида ҳам ўз
аксини топган.
Маржон, мунчоқ, шокилалар лазурит, сердолик, ақиқ, феруза, халцедон,
хлорит ва нефрит каби қимматбаҳо ва яримқимматбаҳо тошлардан ясалган. Ушбу
тошлар қадимдан шифобахш ва қўриқлаш, ҳимоя қилиш каби рамзий маъноларни
ҳам англатган. Хусусан,
феруза
форсчада “firuza”, “ғалаба” деган маънони англатади.
Жобир ибн Ҳаййон ас-Сўфий
4
ўзининг “Китобан ан-наҳаб фи-т-талмисот” асарида
“ғалаба тоши”, “кўздан асровчи” тош ва “мартаба тоши” тўғрисида маълумотлар
келтиради. “Ғалаба тоши” ва “мартаба тоши” деб номланган феруза тоши ўз номи
билан яхшилик нишонаси сифатида қўлланилади. Феруза тошининг ушбу
хусусияти тўғрисида Мансур ал-Қозий шундай деб ёзади:
Сенинг қулинг сенга динор ҳадя этди,
Юқори навли дирҳам-да берди.
Агар қул ўзи хоҳлаганини сенга бера олганда эди,
У сенга қантор ёки феруза кўзли узукни берган бўларди,
Чунки бу узук яхшиликка хизмат қилади.
Сен уни яхшилик белгиси деб бил,
Кичкина-ку дея, кам кўрма асло [7. Б. 152–154].
3
Изоҳ.
Цикл – маълум бир давр ичида такрорланиб турадиган иш, ҳодиса ва жараёнлар мажмуи.
4
Изоҳ.
Жобир ибн Ҳаййон ас-Сўфий – ўрта асрларда машҳул алкимёгар, Европада Гебер деб ном қозонган.
Сохта кимёгарлик “Ал-кимё” илмининг асосчиси. Бу соҳа учун ёзилган кўплаб асарлар муаллифи,
VIII–IX асрларда яшаган.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
187
Феруза тошидан ясалган тақинчоқлар Сополли маданиятининг Сополлитепа,
Жарқўтон, Мўлалитепа, Бўстон VI ёдгорликлари қабрларидан топилган бўлиб, улар
асосан мунчоқ ва шокила ҳолида учрайди. Улар ясалиш шаклига кўра цилиндр,
биконус, бочка ва думалоқ (шарсимон) шаклларига бўлинади.
Нефрит – юнонча “nephros” сўзидан олинган бўлиб, буйрак тоши деган
маънони англатади. Нефритнинг майда тошлари буйрак шаклида бўлганлигидан
қадимги халқлар орасида ушбу тошлар буйракни даволаш хусусиятига эга деб
ишонганлар ва уни доимо ошқозон ёнида бўлиши учун бўйинга осиб юришган.
Бундан ташқари, нефрит “кўз тегишидан”, чақмоқ ва момақалдироқдан асраш
ҳусусиятига эга бўлган. Берунийнинг ёзишича, “Китоб ан-наҳаб” китобида нефрит –
бу ғалаба тоши, турклар ўз рақиблари устидан ғалабага эришиш учун уни қўллаган
[7. Б. 174]. Сополли маданияти ёдгорликларидан нефритдан ясалган тақинчоқ-
ларнинг жуда кам намуналари топилган, ва улар мунчоқ шаклида учрайди. Хусусан,
ушбу қимматбаҳо тошдан ясалган ягона цилиндр шаклидани мунчоқ Бўстон
VI ёдгорлигидан топиган [27. P 47. Plate. 16. 9.].
Ляпис-лазурит – Марказий Осиё халқлари заргарлик санъатида муҳим ўрин
тутган тошлардан бўлиб, Бадахшонда унинг кони мавжудлиги қадимдан маълум.
Шунингдек, ушбу тошнинг ложувард, лазавард, лаъл, лазур ва азурит каби номлари
ва турдошлари мавжуд. Ложувард сўзи форс тилидан олинган бўлиб, мовий
маъносини англатади. Ляпис-лазурит меланхолия (хафақонлик касали)ни даволаш
хусусиятига эга бўлган. Шунингдек, лазурит уйқусизликни даволайди ва сафро
[24. Б. 462–463] тўкилишига ёрдам беради деб ишонишган [7. Б. 172].
Сердолик – заргарлик ва кичик артифакт буюмларни ясашда ярим қимматбаҳо
тош сифатида фойдаланиладиган жигарранг-қизил минерал ҳисобланади. Сердолик
Қадимги Мисрда маъбуда Исиданинг рамзи ҳисобланиб, Ўрта Осиёнинг бронза даври
ёдгорликларида ушбу қимматбаҳо тошдан ясалган мунчоқларнинг кўплаб
намуналари топилган. Сополли маданияти ёдгорликларидан топилган сердолик
тақинчоқлар мунчоқлар шаклида маданиятнинг барча босқичларига тегишли
ёдгорликлар (Жарқўтон, Сополлитепа, Мўлалитепа, Бўстон VI)нинг маданий қатлами-
дан топилган бўлиб, улар цилиндр, квадрат, бочка ва айлана шаклда ясалган
[3. С. 97. Табл. 30, 14; 27. P. 322. Plate. 50. 12].
Ақиқ – қадимги ҳалқлар орасида “мусибат тоши” ҳисобланган. Ушбу таъриф
ақиқининг йўл-йўл, тарам-тарам турига нисбатан ишлатилган. Нақл қилишларича,
уни бўйнига осиб олган одам, ёки ундан ясалган идишдан суюқлик ичганлар
уйқусизлик касалига грифтор бўлади деб ишонишган. Абу Райҳон Берунийнинг
“Минералогия” асарида ақиқ тўғрисида яна қуйидагича маълумотлар келтирилган:
Ақиқ юнонча “агатес” сўзидан олинган бўлиб, “бахтли”, “фойдали” маъноларини
англатади [7. Б. 157]. Сополли маданияти ёдгорликларидан ақиқдан ясалган
тақинчоқлар, асосан, мунчоқлар орасида учрайди ва маданиятнинг сополли,
жарқўтон, бўстон босқичи қабрларидан жуда кўп намуналари топиб ўрганилган.
Ақиқ мучоқлар асосан цилиндр, бочка, биконус, узук шаклида ясалган.
Халцедон – қадимги ҳалқлар орасида ўзининг сеҳрли ва даволовчи хусусияти
билан қадрланган. Ушбу тош севги ва қувончнинг рамзи ҳисобланган. Бундан
ташқари, ушбу қимматбаҳо тошнинг сеҳри унинг шифобахш хусусиятлари билан
чамбарчас боғлиқ бўлган. Халцедон, инсон руҳига ҳамжиҳатлик берган, депрессия
ва уйқусизликдан ҳалос қилади, шунингдек, ёмон кўздан, шикастланишдан ва ҳатто
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
188
ғийбатдан ҳимоя қилади деб ишонишган. Сополли маданияти ёдгорликларидан
халцедондан ясалган тақинчоқлар мунчоқлар шаклида Сополлитепа ва Бўстон
VI ёдгорликларидан топилган бўлиб, улар, асосан, цилиндр ва бочка шаклида
ясалган [3. С. 94–95. Табл. 30. 8; 27. P. 54, 240, 363. Plate. 34, 20; 20, 12; 30, 10].
Хлорит – юнонча “chloros” сўзидан олинган бўлиб, “яшил” деган маънони
билдиради. Ушбу қимматбаҳо тош тозалаш хусусиятига эга бўлган. Қадимги халқлар
орасида у ниҳоятда қадрланган. Уни стрессдан қутилишга ва энергияни қайта
тиклашга ёрдам беради, ёмон кўз ва зарарни олиб ташлайди, деб ишонишган [9].
Қўл учун мўлжалланган тақинчоқлар сирасига кирувчи билагузукларнинг
учлари ҳайвон (илон, буқа, бақа ва бошқалар) боши кўринишида бўлиб илоҳий
маъно касб этган, даврлар ўтиши билан у ўзининг дастлабки хусусияти (илоҳий
маъно)ни йўқотиб, фақат безак вазифасини сақлаб қолган [22. Б. 22]. Узуклар эса,
қадимги даврлар давомида шахсий заргарлик буюми сифатида, савдо – сотиқ
муносабатларида кенг қўлланилган, жамиятдаги ижтимоий мавқеини белгилаб
берувчи ва муҳаббат рамзи вазифасини бажарган [23. Б. 34].
Рамзлар ва белгиларнинг илдизи энг қадимги даврларга бориб тақалади.
Уларнинг кўпчилиги кўп асрлар давомида ўз ташқи қиёфасини сақлаб қолади,
баъзи ҳолларда луғавий маъноси ўзгаради. Уларнинг пайдо бўлишида қадимги
даврда кенг тарқалган култ ва эътиқодлар, хусусан тотемизм, унумдорлик култи ва
бошқалар ёрдам беради.
Тақинчоқларнинг ушбу вазифалари бугунги кунда ҳам ўз аҳамиятини
ёқотмай, аждодлардан авлодларга етиб келган бўлиб, фақат ясалиш шакли ва
хомашёси жиҳатдан бироз фарқ қилади. Халқимиз орасида кенг тарқалган “Дунёда
битта аёл бўлса ҳам, заргарга иш топилибди”, деб номланган афоризм бекорга
айтилмаган.
ХУЛОСА
Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, Сополли маданияти ёдгорликларидан
бугунги кунда халқимиз томонидан тақиб юриладиган тақинчоқларнинг деярли
барча турлари топилган бўлиб уларга: бош кийимлар, бош ва бўйин учун
мўлжалланган тақинчоқлар, қўл учун мўлжалланган тақинчоқлар киради. Аммо,
ушбу тақинчоқлар ясалиш шакли, хомашёсига ва вазифасига кўра бир-биридан
тубдан фарқ қилади. Тақинчоқларнинг вазифаси инсон танасининг қайси қисмига
тақилиши, ясалиш шакли ва уларда ифоланган белгилар ва рамзлар уйғунлиги,
хомашёси билан чамбарчас боғлиқ бўлган.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Аванесова Н.А. Проявление степных традиций в сапаллинской культуре //
В сборнике материалов Международной конференции «Цивилизации и культуры
Центральной Азии в единстве и многообразии». Самарканд, 7-8 сентября 2009 г.
Самарканд-Ташкент, 2010. – С. 107 – 134.
2.
Амброз А.А. Раннеземледельческей культовый символ («ромб с крючками»)
// Советская археология. Москва, 1965. – C.18.
3.
Аскаров А. Сапаллитепа. Ташкент, 1973. – С. 172.
4.
Аскаров А., Абдуллаев Б. Джаркутан. Ташкент, 1983. – С. 122.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
189
5.
Аскаров А.А. Древнеземледельческая культура эпохи бронзы юга
Узбекистана. Ташкент, 1977. – C. 232.
6.
Аскаров А.А., Ширинов Т.Ш. Ранняя городская культура эпохи бронзы юга
Средней Азии. – Самарканд: ИА АН Руз, 1993. – C. 245.
7.
Беруний, Абу Райҳон Китоб ал-Жамоҳир фи-Маърифат ал-Жавоҳир. –
Тошкент, 2017. – Б. 488.
8.
Баешко А.С., Гордиенко А.Н., Гордиенко А.Н. Энциклопедия символов.
Москва, 2007. – С. 304.
9.
Википедия. Камень Хлорит: свойства, значение и влияние на человека.
10.
Двуреченская Н.Д., Двуреченский О.В., Мокробородов В.В., Рукавишникова И.В.,
Рукавишников Д.В. Маршрутные исследования на юге Узбекистана в 2013 году // КСИА,
№ 236. 2014. – С. 69–82.
11.
Кузьмина Е.Е. Металлические изделия энеолита и бронзового века в
Средней Азии // Археология СССР: СВОД археологических источников. Москва,
1966. – С. 139.
12.
Лунева В.В. Формирование и развитие ювелирного искусства в
среднеазиатском двуречье (III-II тыс.до н.э – III–IV вв.н.э): Афтореф. дис. Д-ра ист.
наук. – Ташкент, 2009. – С. 41.
13.
Малкова Е.М. Украшение или символ: диадема в произведениях
древнегреческого искусства // Актуальные проблемы теории и истории искусства.
Сборник научных статей, III. Санкт-Петербург, 2013. – С. 30–42.
14.
Майтдинова Г. Костюм раннесредневекового Тохаристана. Автореф.
дисс… докт. ист. наук. Отделе истории культуры Института истории, археологии и
этнографии им. А. Донпша АН Таджикской ССР. Ташкент. – 1991.
15.
Рузанов В.Д. Металлообработка на юге Средней Азии в эпоху бронзы.
Самарканд: Институт археологии АН РУз, 2013. – С. 348.
16.
Сверчков Л.М., Бороффка Н. Материалы поселения эпохи поздней бронзы
Молали. Археология Узбекистана 10, № 1, 2015. – С. 75–88.
17.
Умарова З.Х. История развития ювелирного искусства таджиков (V-начало
XX вв.). Дисс… канд. ист. наук. Душанбе, 2009. – С. 234.
18.
Фахретдинова Д.А.
Ювелирное
искусство
Мавереннахра
//
Художественная культура Средней Азии IX–XIII века. Ташкент, 1983. – C. 49–58.
19.
Хамидов О.А. Шимолий Бақтриянинг Кучук I даври ёдгорликлари: Тарих
фан. фалсафа доктори (PhD) диссертацияси. – Тошкент: ЎзФА Миллий археология
маркази, 2020. – Б. 14–17.
20.
Шайдуллаев А.Ш. Сополли маданияти глиптикаси ва сфрагистикаси.
Фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини олиш учун ёзилган диссертация матни.
Тошкент, 2017. – Б. 168.
21.
Шайдуллаев Ш.Б. Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликнинг пайдо бўлиши
ва ривожланиш босқичлари.: Тарих фан. ... док. дисс. автореферати. – Самарқанд,
2009. – Б. 60.
22.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 2-жилд. Тошкент, 2004.
23.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 3-жилд. Тошкент, 2005.
24.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 8-жилд. Тошкент, 2004.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
190
25.
Augustinova A., Stanco L., Shaydullaev Sh., Mrva M. Archaeological Survey in the
Zarabag Micro Oasis (South Uzbekistan), Preliminary Report on the Season 2015 // Studia
Hercynia XIX / 1. – P. 262–281.
26.
Augustinova A., Stančo L., Damašek L., Mrva M., Shaydullayev Sh. Archaeological
Survey of the Oases of Zarabag, Karabag and Kampyrtepa in the Piedmont of the Kugitang
Mountains, South Uzbekistan – Preliminary Report for the Season 2016 // Studia Hercynia,
XXI / 1, 2017. – P. 104–148.
27.
Avanesova N.A. Buston VI – the necropolis of fire – worshippers of preurban
Bactria. Samarkand, 2016. – PP. 634.
28.
Avanesova N.A., Kasparov A.R. The practice of Reinterment at the Buston
VII Necropolis // Bulletin of IICAS, Volume 21, 2015. – P. 27–54.
29.
Kaniuth K. Metallobjekte der Bronzezeit aus Nordbaktrien // AMIT. Band 6. –
Berlin. 2006. – P. 106–144.
30.
Kaniuth K. Tilla Bulak – 2007 Vorbericht zur dritten Kampagne // AMIT. Band
39. Berlin, 2007. – P. 31–47.
31.
Kaniuth К.A New Late Bronze Age site in Southern Uzbekistan. South Asian
Archaeology 2007. Proceedings of the 19th International Conference of the European
Association of South Asian Archaeology Ravenna, Italy, 2–6 July 2007. Volume I:
Prehistoric Periods. England. 2013. – P. 151–155.
32.
Kaniuth K. Life in the countryside. The rural archaeology of the Sapalli culture
// Lyonnet B., Dubova N.A. (Eds.). The World of the Oxus Civilization (1st ed.). Routledge,
2020. – P. 457–486.
33.
Kattaeva G.Ch. The Lapis Lazuli Beads In Sapalli Culture And Ancient Near East.
The American Journal of Social Science and Education Innovations, 3(01), 2021. –
P. 539–551. https://doi.org/10.37547 /tajssei/ Volume 03Issue01-95.
34.
Stančo L., Shaydullaev Sh., Bendezu‑Sarmiento J., Pažout A., Vondrova H. Kayrit
Burial Site (South Uzbekistan): Preliminary Report for Season 2014. Studia Hercynia XVIII
/ 1–2, 2014. – Р. 31–41.
35.
Stančo L.,
Shaydullaev Sh.,
Bendezu-Sarmiento J.,
Lhuillier J.,
Kysela J.,
Shaydullaev A., Khamidov O., Havlík J., Tlustá J. Preliminary Report on the Excavations at
Burgut Kurgan in 2015. Studia Hercynia XX / 2, 2016. – Р. 86–111.
36.
Sherrow V. Encyclopedia of hair: a cultural history. Greenwood publishing
group. London, 2006. – PP. 455.
