Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Civil society and its structural institutions priorities of teaching
and scientific methodology
Shavkat NAZAROV
1
Tashkent State University Of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2021
Received in revised form
20 April 2021
Accepted 15 May 2021
Available online
25 June 2021
This article discusses the development and implementation of
indicators for assessing the development of civil society, the level
of interaction of its institutions with state bodies, as well as their
contribution to the socio-economic development of the country,
on the basis of which the trend of civil society in Uzbekistan is
based and is developing. The article also analyzes the problems
of the development of civil society institutions, increasing the
activity of citizens, as well as the participation of non-
governmental
organizations
in
the
development
and
implementation
of
programs
for
the
socio-economic
development of the country.
2181-1415/© 2021 in Science LLC.
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
law,
state,
society,
civil society,
constitutional state,
legal act.
Фуқаролик жамияти ва унинг таркибий институтлари
мавзусини ўқитишнинг устувор йўналишлари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
ҳуқуқ,
давлат,
жамият,
фуқаролик жамияти,
ҳуқуқий давлат,
қонун.
Мазкур мақолада фуқаролик жамияти ривожланишини,
унинг
институтларининг
давлат
органлари
билан
ҳамкорлик
даражасини,
шунингдек,
мамлакатнинг
ижтимоий-иқтисодий ривожланишига қўшган ҳиссасини
баҳолаш индикаторларини ишлаб чиқиш ва жорий этишни
ташкиллаштириш, улар асосида Ўзбекистонда фуқаролик
жамияти
ҳолати
ва
ривожланиш
тенденциялари
ўрганилган. Шунингдек, мақолада фуқаролик жамияти
институтларини ривожлантириш, фуқаролар фаоллигини
ошириш, шунингдек, мамлакатни ижтимоий-иқтисодий
ривожлантириш дастурларини ишлаб чиқиш ва амалга
оширишда нодавлат нотижорат ташкилотлари иштироки-
нинг муаммолари таҳлил қилинган.
1
PhD in Law, Associate Professor, Tashkent State University of Law, Tashkent, Uzbekistan.
E-mail: sh.nazarov@tsul.uz.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
412
Принципы обучения и научная методология обучения по
предмету Гражданское общество и его структурные
институты
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
право,
государство,
общество,
гражданское общество,
правовое государство,
закон.
В данной статье рассматривается разработка и
внедрение индикаторов оценки развития гражданского
общества, уровня взаимодействия его институтов с
государственными органами, а также их вклад в социально-
экономическое развитие страны, на основе которого
состоит и развивается тенденция гражданского общества в
Узбекистане. В статье также анализируются проблемы
развития институтов гражданского общества, повышение
активности граждан, а также участие неправительственных
организаций в разработке и реализации программ
социально-экономического развития страны.
Миллий қонунчиликнинг янгиланиши билан боғлиқ ҳуқуқ нормаларини ҳуқуқий
мушоҳада қилиш, ижтимоий муносабатларни ҳуқуқий тартибга солиш эҳтиёжини
аниқлаш аҳолининг, айниқса, ёшларнинг ҳуқуқий онгини тубдан ўзгаришини талаб
этади [1]. Ҳуқуқий саводхонлик ва билимларни амалий ҳаётда қўллай олиш кўп жиҳатдан
ҳуқуқий таълимнинг мазмун-моҳиятига боғлиқдир [2]. Шу нуқтаи назардан қараганда,
ҳуқуқий таълим ҳар бир шахснинг ўз ҳуқуқларини билиши ва ҳимоя қилишини
таъминлашнинг зарурий шарти ва асосий омилларидан бири ҳисобланади.
“Ҳар бир инсон манфаатини устувор билувчи, ҳуқуқий анъана ва қонунларга ҳурмат
муҳити шакллантирилган, умуминсоний қадриятлар эъзозланадиган, инсон ҳуқуқлари ва
эркинликлари сўзсиз таъминланадиган, давлат ҳокимиятининг самарали жамоатчилик
назорати механизмлари вужудга келтирилган, инсоний муносабатлар чуқур маънавий-
маданий қадриятларга таянадиган эркин демократик ҳуқуқий жамият бу фуқаролик
жамиятидир.
Фуқаролик жамиятининг қуйидаги асосий белгилари ва хусусиятларини кўрсатиб
ўтиш мумкин:
1.
Жамият ва шахс эҳтиёжлари тизимида фаол ижобий фаолият ва меҳнатнинг роли
алоҳида мазмунга эга бўлиши. Меҳнатга асосланган ижтимоий эҳтиёж ва манфаатлар
тизимининг қарор топиши.
2.
Жамият мазмуни, унинг ривожланиш қонуниятлари моҳиятининг хусусий
мулкчилик муносабатлари орқали белгиланиши.
3.
Хусусий мулк барча мулк шакллари қатори равнақ топиши ва уни муҳофазалашда
қонуннинг, давлат ҳокимиятининг алоҳида ўрин тутиши.
4.
Фуқароларнинг юридик жиҳатдан бир хил мақомга эгалиги ва қонун олдида
тенглиги. Жамиятда адолатли суд тизимининг қарор топиши ва унинг фуқароларни
ҳимояловчи посбон идорага айланиши.
5.
Шахснинг хусусий ҳаёти ва иқтисодий фаолиятига давлат аралашувининг қонун
доирасида чекланиши. Ҳуқуқий давлатчиликнинг мавжуд бўлиши.
6.
Шахснинг давлат ҳокимиятига нисбатан мулкий ва иқтисодий мустақиллиги.
7.
Давлат, давлат идоралари ва фуқаролар ҳуқуқнинг тенг субъекти сифатида
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
413
муносабатга кириша олиши, уларнинг судда тенг тарафлар сифатида майдонга чиқа
олиши. Фуқаролар ҳуқуқларини кафолатлаш ва устувор таъминлаш механизм-ларининг
яратилганлиги.
8.
Фуқаролик жамиятининг таркибий институтлари, жумладан фуқаро-ларнинг
ўзини ўзи бошқариш органлари тизимининг мавжудлиги.
9.
Жамиятнинг юксак маънавий-маданий ва ахлоқий ривожланганлиги; инсонлар
ўртасидаги муносабатлар ўзаро ҳурмат, иймон-инсоф доирасида, шахс қадрини эъзозлаш
асосига қурилганлиги ва бошқалар.
Фуқаролик жамияти институтларини қуйидаги мезонлар бўйича таснифлаш мумкин:
1.
Иқтисодий соҳадаги манфаатларни қаноатлантирувчи тузилмалар: хусусий мулк
асосида вужудга келадиган ва фаолият юритадиган нодавлат ташкилотлари; ижара
асосида ишловчи жамоалар; ҳиссадорлик жамиятлари; молиявий жамғарма ҳамда
уюшмалар; ишлаб чиқариш корпорация, концернлари ва бирлашмалари; тадбиркорлар
уюшмалари (палатаси) ва бошқалар.
2.
Ижтимоий соҳадаги манфаатларни ифодаловчи тузилмалар: оила ҳамда унинг
манфаатларини акс эттирувчи махсус ташкилотлар; таълим-тарбия муассасалари (мактаб,
ўрта махсус ва олий таълим муассасалари); жамоат бирлашмалари, нодавлат ташкилотлар;
фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари; мустақил ОАВ; диний ташкилотлар;
миллий-маданий марказлар; ихтиёрий кўнгилли жамиятлар; жамоатчилик фикрини
аниқлаш ва ўрганиш институтлари; турли ижтимоий ихтилофларни адолатли ҳал этувчи
тузилмалар ва бошқалар.
3.
Сиёсий соҳадаги манфаатларни акс эттирувчи институтлар ва тузилмалар: сиёсий
партиялар; ижтимоий-сиёсий ҳаракатлар; сиёсий мухолифатнинг мавжудлиги; инсон
ҳуқуқларини ҳимояловчи институтлар ва бошқалар.
Ўз навбатида фуқаролик жамияти институтларининг мамлакат ҳаётидаги ўрни ва
аҳамияти қуйидагиларда намоён бўлади:
аҳолини турли ижтимоий гуруҳлари манфаатларини ифода этади;
фуқаролар онгида демократик қадриятларни мустаҳкамлашда, уларнинг сиёсий
ва фуқаролик фаоллигини оширишда, мамлакатда рўй бераётган демократик
ўзгаришларнинг кўламини кенгайтириш ва чуқурлаштиришда муҳим омил саналади;
улар давлат ва ҳокимият тузилмалари фаолияти устидан жамоатчилик назорати
олиб боришнинг асосий воситаси ҳисобланади;
миллий ўзликни англашда, жамият аъзоларининг сиёсий-ҳуқуқий маданияти ва
миллий дунёқарашини юксалтиришда, миллий ғоя ва миллий истиқлол мафкурасини
жорий этишда уларнинг имкониятларидан фойдаланиш муҳим аҳамият касб этади;
бутун жамият аҳамиятига молик масалаларни ҳаётга тадбиқ этишда улар
давлатнинг тенг ҳуқуқли ижтимоий ҳамкори ҳисобланади;
нодавлат нотижорат ташкилотларнинг ривожланган тизими жамиятда
манфаатлар уйғунлигини қарор топтиради ва мустаҳкамлайди” [3].
Шу нуқтаи назардан, давлат-ҳуқуқий фанларни, шу жумладан, давлат ва ҳуқуқ
назариясини ва бевосита мазкур фан таркибидаги “Ҳуқуқ нормалари” мавзусини ўқитиш
орқали талабаларда шу соҳадаги ҳуқуқий билимларини шакллантириш ва
ривожлантириш назарда тутилади.
Ҳуқуқ тизимининг барча элементлари (норма, институт, соҳа) ҳуқуқ нормаси билан
чамбарчас боғлиқликда мавжуд бўлади. Бошқача айтганда ҳуқуқ нормаси ҳуқуқий
тизимнинг асосини, бошланғич ҳужайрасини ташкил этади. Шуни инобатга олиб айтиш
мумкинки, ҳуқуқ нормаси ҳуқуқ тизимининг ўзагини ташкил этади. Ҳуқуқ нормаси
ҳуқуқни мазмунини белгилаб берувчи бошланғич (марказий) нуқта ҳисобланди. Бунда,
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
414
ҳуқуқ нормаси ҳуқуқ тизими учун йўналиш белгиловчи асос бўлса, ҳуқуқ нормалари
йиғиндиси ҳуқуқий тизимнинг мазмунини ташкил этади.
Ҳуқуқ нормаси – давлат томонидан белгиланадиган, кафолатланадиган ва барча
учун мажбурий хулқ-атвор қоидаларидир.
Шунингдек, ҳуқуқ нормаси – барча ҳуқуқ
субъектлари учун мажбурий бўлган, давлат томонидан ўрнатилган ёки маъқулланган,
ижтимоий муносабат қатнашчиларининг ҳуқуқ ва мажбурият-ларини ўзида ифодаланган
хатти-ҳаракат қоидаси, ҳулқ-атвор мезонидир
[4].
Қолаверса, ҳуқуқ нормасига қуйидагича таъриф ҳам мавжуд: ижтимоий ҳосила
сифатида ҳуқуқнинг асосий, муҳим қисми, бутун ҳуқуқий тизимнинг бош тушунчасидир
[5].
Кельзеннинг фикрига кўра “Норма қонун кучига эга бўлган маълум шахсга
қаратилган ёки қаратилмаган хулқ-атвор йиғиндисидир. Норма, шунингдек, муддатсиз
ҳам эмасдир. Ҳуқуқни чеклашнинг фундаментал асоси ҳам қонунда нормаларда
ифодаланади” [6].
Ҳуқуқ нормаси ҳуқуқ тизимининг энг кичик, бирламчи элементи ҳисобланади.
Ҳуқуқ нормаси яхлит бир тизимнинг кичик бир бўлаги эканлиги унда, биринчидан,
ҳуқуққа хос бўлган муҳим умумий белгилар, иккинчидан алоҳида ўзига хос жиҳатлар
жамланган. Ҳуқуқ нормасининг бирламчи хусусияти шундаки, у ҳуқуқ тузилмаси ичида
биринчи бўлиб, яхлит ҳуқуқда бўладиган ўзгаришларни ўзи мазмунида акс эттиради.
“Норма” сўзи лотинчадан олинган бўлиб, “қоида”, “намуна” деган маъноларни
англатади. Ҳуқуқ нормаларининг функционал алоқалари ҳам мавжудки, улар ҳам
ҳуқуқнинг ички бирлиги учун хизмат қилади. Ҳуқуқ ўзига хос мураккаб функционал
тизимдир. Ундаги алоҳида нормаларнинг ҳар бири ҳуқуқий тартибга солиш жараёнида
турли хил ўрин эгаллайди, аҳамият касб этади. Уларнинг ҳар бири предмет ҳамда вазифаси
бўйича ихтисослашиб, бу жараён эса улар ўртасидаги ўзаро алоқадорликни назарда
тутади. Булар: субординация алоқалари (бир норманинг ундан юқори турувчи бошқасига
“бўйсунуши”); ҳуқуқ нормалари ва ҳуқуқнинг асосий тамойиллари ўртасидаги алоқалар;
ҳуқуқ функциялари асосида вужудга келадиган муҳофазаловчи алоқалар ушбу боғлиқлик
маҳсули ҳисобланади.
Демак, ҳуқуқ нормаси бу ҳуқуқнинг барча субъектлари учун мажбурий бўлган,
давлат томонидан ўрнатиладиган ёки санкцияланадиган хатти-ҳаракат қоидаси, хулқ-
атвор намунаси бўлиб, унда ижтимоий муносабат қатнашчиларининг ҳуқуқ ва
мажбуриятлари мустаҳкамланади. Муайян бир ҳуқуқ нормасида мустаҳкамланган юриш-
туриш қоидасида жамият, халқнинг моддий-ҳаёт шароитлари билан белгиланадиган
хоҳиш-иродаси, эрки, манфаатлари ифодаланади. Ҳуқуқ нормаси инсонларнинг бир-
бирлари билан бўладиган ўзаро муносабатларида қандай хатти-ҳаракат намунаси
(модели)га риоя этишлари лозимлигини, бошқача қилиб айтганда, қайси ҳаракатларни
содир этиш мумкинлиги ёки мумкин эмаслигини кўрсатади. Шу маънода ҳуқуқ нормаси
ҳуқуқ тизимининг ҳуқуқий хулқ-атвор мезони сифатида намоён бўлувчи дастлабки
таркибий элементидир.
Ҳуқуқ нормасининг мазмуни – бу уни ташкил этувчи барча қисмлар, аломатлар
бирлиги, улар ўртасидаги ва тартибга солинадиган муносабатлар билан бўладиган ўзаро
алоқадорликдир. Ҳуқуқ нормасининг мазмуни кўп жиҳатли бўлиб, уларнинг ҳар бирини
алоҳида кўриб чиқиш мақсадга мувофиқдир.
Жамиятда юз берадиган сиёсий тортишувларни ҳал этишда ҳам ҳуқуқ
нормаларининг ўрни ва роли муҳимдир. Шу билан бирга бугунги кунда дунёда
глобаллашув жараёнлари таъсири остида инсонларнинг фикрлари, қарашлари ўзгариб
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
415
бормоқда. Ҳуқуқ ҳам сиёсий мазмун касб этиб қолмоқда. Бироқ сиёсий ва ҳуқуқий
нормалар ўртасида мувозанат бўлиши зарур” [7].
Ҳуқуқ нормасини амалиётда қўлланувчи зарурий бўлган ички тузилмавий
элементларни қамраб олади (гипотеза, диспозиция, санкция). Бироқ, улар айрим ҳуқуқ
соҳаларида тўлиқ ҳолатда, биргаликда учрамайди (Конституциянинг таъсис этувчи
нормаларида диспозиция шаклида) ёки назарда тутилади (жиноят ҳуқуқи нормаларида
“қонун билан таъқиқланади” шаклида) ёхуд ҳуқуқ нормаларининг бундай ички тузилиши
умуман хос эмас. Бундай ҳолатларда қонунчилик моддалари моҳиятини англаб етиш
ҳуқуқнинг ички тузилиши билан боғлиқ назарий қоидалар асосида ижобий ҳал этилиши
мумкин.
Қонунчилик ҳужжатида мантиқан якунланган расман муайян мустаҳкам-ланишига
эга бўлган давлат ҳокимиятининг иродаси норматив қоида сифатида майдонга чиқади.
Ҳуқуқ нормасининг махсус хусусияти шунда ифодаланадики, у давлат органи (парламент,
президент, ҳукумат, вазирликлар, давлат идоралари, ҳокимлар) томонидан ёки давлат
санкцияси билан фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи, жамоат ташкилоти
томнидан (берилган ваколат асосида) қабул қилинади.
“Юридик нормани уч элементли структураси – унинг мантиқий-юридик
ифодасидир. У назарий фикрлаш воситасида шакллантирилади ва ўзининг тимсолида
ушбу формулани ифодалайди:
“Агар… бўлса, унда…, акс ҳолда эса… бўлади”
[8].
Ҳуқуқ нормаси бирон-бир ижтимоий муносабатни тартибга солиш, уни муҳофаза
этиш, ҳуқуқ бузилишининг олдини олиш ва профилактика қилиш мақсадида яратилади.
Ҳуқуқ нормасининг асосий белгилари: ҳуқуқни қайси соҳасини айнан тартибга солиши;
бирор ижтимоий муносабатга оид бўлиши; ижтимоий муносабатларни тартибга солиш
учун усул ва восита (имконият)га эга бўлиши ва бошқалар.
Қуйидагилар ҳуқуқ нормасининг муҳим хусусиятлари бўлиб ҳисобланади:
−
Нормативлик (бу айнан бир ҳаётий вазият учун эмас, балки такрорланувчи
умумий хусусиятга эга бўлади);
−
Умуммажбурийлик (бу фуқаролар томонидан бажарилиши лозим ҳисобланган
ҳамда давлат томонидан белгиланган ёки маъқулланган нормалар);
−
Расмий муайянлик ёки қолибга солинганлик (бу талаб норма расмий ҳужжатларда
ёзма шаклда ифоданланиб, шу орқали ҳуқуқ субъектларининг хатти-ҳаракатлари давлат
томонидан белгилаб берилади);
Юқорида таъкидлаб ўтганимиздек, ҳуқуқ нормаси кичик тизимлардан, яъни ўзаро
боғлиқ элементлардан иборат бўлади. Уларнинг бўлиниши юзасидан турли хил қарашлар
мавжуд бўлишига қарамасдан, барча ҳуқуқшунос олимлар томонидан ҳуқуқ норма
элементлари 3 та эканлиги якдил қабул қилинади. Аммо, шуни ҳам назардан қочирмаслик
керакки, ҳуқуқ нормасининг таркибий элементлари ўртасида ўзаро юридик-мантиқий
боғланиш, юридик-техника қоидаларига асосланган ҳолда ифодаланиш, мантиқий
изчиллик ҳамда тизимлилик мавжуд. Қолаверса, у ҳуқуқий жиҳатдан умумий мазмун
асосида бир бутунликни, яхлитликни ҳосил қилади.
Шундай қилиб, ҳуқуқ нормаси қуйидаги элементлардан ташкил топган: гипотеза;
диспозиция; санкция.
Ҳуқуқ нормасининг дастлабки қисми бўлган “фараз ёрдамида хатти-ҳаракатнинг
мавҳум варианти конкрет “ҳаётий” ҳодисага, маълум бир шахсга, вақтга, жойга
“боғланади”. Фаразда мустаҳкамланган ҳар бир вазият (ҳолат) хулқ-атвор қоидасига “ҳаёт
нафасини киритади”, уни алоҳида ҳодиса даражасига кўтаради”
[9]. Шунингдек,
“гипотезада ҳуқуқ нормасида белгиланган қоида қай шароитда ва қай ҳолатда ҳамда ким
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
416
томонидан амалга оширилиши кўрсатилади. Гипотеза ҳуқуқий норманинг бир қисми
бўлиб, унда дипозицияда кўрсатилган қоиданинг кучга кириши учун зарур бўлган аниқ
ҳаётий ҳолат (воқеа, ҳаракат, ҳодисалар) ўз ифодасини топади”
[10].
Юқоридагилардан шундай хулосага келиш мумкин:
гипотеза
(фараз) – ҳуқуқ
назариясида ҳуқуқ нормасининг кичик-таркибий элементи бўлиб, унинг ҳаракатини, амал
қилиш шартини кўрсатувчи (вақт, жой, субъект ва бошқа) юридик фактларни ифода
этувчи таркибий қисмдир.
Таъкидлаш лозимки, гипотеза матни “агар”, “агарда”, “у ҳолатда” каби сўзлари ёки
шунга яқин сўзлар билан бошланиши ҳам мумкин. Ўз навбатида, гипотеза ҳам бир неча
турларга бўлинади.
Диспозиция – лотинча, “disposition” сўзидан олинган бўлиб, “жойлашув”,
“жойлашган”; инглизча – “disposition” сўзидан келиб чиққан бўлиб, “фармойиш”,
“фармойиш бериш” маъноларини англатади
[11].
Диспозиция ҳуқуқ нормасининг навбатдаги кичик таркибий бирлиги (элементи)
ҳисобланади. Баъзи ҳуқуқшунос олимлар томонидан “диспозиция – фақат гипотезадаги
ҳолатни очиб бериш учун хизмат қилади”, деган таъриф келтирилса, бошқалари – “ҳуқуқ
субъектига мажбурият ва ҳуқуқ бериш билан кифояланади”, деб ҳисоблайдилар.
Шунингдек, “ижтимоий муносабат иштирокчи-ларига бирор хатти-ҳаракатни амалга
оширишга рухсат берувчи ва, аксинча, рад этувчи мазмунни” ўзида ифодалайди, деб фикр
билдирувчи олимлар ҳам мавжуд. Юқорда келтириб ўтилган мулоҳаза ва фикрларни
умумлаштирган ҳолда, диспозицияга қуйидагича таъриф бериш мумкин:
Диспозиция
–
ижтимоий муносабат субъектлари томонидан гипотезада белгиланган ҳаётий ҳодиса
(юридик факт) ни амалга ошириш учун ҳуқуқ берувчи ёки бу ҳуқуқдан маҳрум этувчи
ҳуқуқий хатти-ҳаракатларни белгиловчи модел ҳисобланади.
Санкция луғавий жиҳатдан келиб чиқиб қараганда, “қатъий қарор” деган маънони
билдириб, лотин тилидаги “sanstio” ҳамда инглиз тилидаги “sanction” сўзларидан олинган
ҳисобланади.
Санкция ҳуқуқ нормасининг навбатдаги таркибий қисми бўлиб, уни мантиқий-
якунловчи қисм ҳисобланади. Санкция бўйича турли хил таърифлар келтирилган. Аммо
биз ҳуқуқшунос олим Х.Т. Одилқориев томонидан келтирилган таърифга қўшиламиз.
“
Санкция
– ҳуқуқ нормасининг бир қисми бўлиб, унда диспозицияда кўрсатилган
талабларни бажармаганлик учун берилиши мумкин бўлган жазо ёки тавсия этилган
ҳаракатни содир этганлик учун рағбатлантиришнинг тури ва ўлчови ифодаланган бўлади”
[12].
Ҳуқуқ назарияси, ҳуқуқ нормасини изчил ҳаракатланувчи тизим сифатида таҳлил
қилиш, унинг барча таркибий қисмларини узвий алоқадорликда ўрганиш имконини
беради. Ҳуқуқ нормаси алоҳида таркибий қисмлари тегишли ижтимоий муносабатларни
тартибга солиш жараёнида ажралмас тартибда ўзаро боғлиқ бўлади ва бир-бирига таъсир
кўрсатади. Бундай тартибга солиш ягона мақсадга, яъни мамлакатда мустаҳкам ҳуқуқий
тартибот ва қонунийликни қарор топтириш, янада кенгроқ таърифланадиган бўлса,
жамият барқарорлигини таъминлаш, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини равон рўёбга
чиқариш, ҳуқуқий давлат ва фуқаролик жамиятини шакллантиришга йўналтирилган.
Ҳуқуқ нормалари мавзусини талабаларга ўргатишнинг устувор йўналишлари
аввало улар ўз ҳаётлари давомида ҳуқуқ нормаларнинг тўғри таҳлил қила олиши ва
қўллай билишида намоён бўлади. Бу жиддий ва масъулиятли жараён муҳим принцип ва
босқичларлар асосида амалга оширилади. Агар шундай раҳбарий ғоя ва қоидаларга
таянилмаса, халқ иродаси ва манфаатлари ифодасини тўлиқ таъминлаб бўлмайди деган
тушунчаларни тўлиқ англаб олишга хизмат қилади.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
417
Ушбу мавзуни талабаларга тушунтиришдан асосий мақсадлардан бири ҳуқуқ
нормаси тушунчаси, ҳуқуқ нормасининг таркибий қисмлари, ҳуқуқ нормасининг
таснифини ўрганишдир.
Маъруза жараёнида мавзуга доир муаммоли масалалар юзасидан савол-жавоблар
ўтказилади, ҳуқуқ нормаларига оид тушунчалар кенг таҳлил қилинади, муаммоли
масалалар бўйича тарқатма материаллардан фойдаланилади.
–
ҳуқуқ нормалари мавзусини ўзлаштириш орқали талаба қуйидаги маълумотларга
эга бўлади:
–
мавзу бўйича тегишли тушунча, билим, кўникма ва тажрибага эга бўлиш
имкониятига эга бўлади;
–
ўз жавобини асослаш, танқидий фикрлаш, ва қобилиятини шакллантиришга
эришилади;
–
тарқатма материалларни ўрганиш, ўз муносабатини билдириш кўникмасига эга
бўлади;
–
мавзу бўйича тегишли мисоллар устида ишлаш, ўз муносабатини билдириш,
кўникмасига эга бўлади.
Хулоса қилиб айтганда, ҳуқуқий тизимнинг ўзаги ҳисобланган ҳуқуқ нормасининг
мазмуни, моҳияти, таркибий тузилишига оид фанда шаклланган ёндашувларни ҳамда бу
борадаги устувор йўналишларни талабалар онгига сингдириш, нафақат назарий, балки
амалий аҳамиятга ҳам эгадир.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Туйчиева Ҳ.Н. Шахс ҳуқуқий онгини шакллантиришда ҳуқуқий таълимнинг
ўрни ва унинг илмий-амалий муаммолари. Юрид. фан. номз. илм. дар. олиш учун
ёзил. дисс... – Тошкент, 2009. – Б. 3. (Tuychieva H.N. The role of legal education in the
formation of legal consciousness of the individual and its scientific and practical problems.
Yurid. fan. nomz. ilm. dar. write to get. diss ... – Toshkent, 2009. – P. 3)
2.
Певцова Е.А. Формирование правового сознания школьной молодежи:
Состояние, проблемы и перспективы // Государство и право. – М., 2005. – № 4. –
С. 28. (Pevtsova E.A. Formation of the legal consciousness of school youth: State, problems
and prospects // State and Law. – M., 2005. – No. 4. – P. 28.).
3.
Сабуров Н., & Сайдуллаев Ш. (2011). Давлат ва ҳуқуқ назарияси / Ўқув
қўлланма. Тошкент: ТДЮИ. Saburov N., & Saydullaev Sh. (2011). Theory of State and Law
/ Textbook. Tashkent: TDYuI).
4.
Davlat va huquq nazariyasi: Darslik / prof. X.T. Odilqoriyev taxriri ostida. – T.:
“Sharq” 2009. – В. 271. (Theory of State and Law: Textbook / prof. Edited by
X.T. Odilkariyev. – T.: “Sharq” 2009. – P. 271.)
5.
Исломов З.М. Давлат ва ҳуқуқ назарияси / масъул муҳаррирлар:
Х. Раҳмонқулов, академик, ю.ф.д., проф., – Х. Бобоев, ю.ф.д., проф. – T.: Адолат, 2007. –
Б. 661. (Islamov Z.M. Theory of state and law / responsible editors: X. Rahmonqulov,
academician, Ph.D., prof., – X. Boboev, Ph.D., prof. – T.: Adolat, 2007. – P. 661).
6.
Hans Kelsen. General Theory of Law and State. – Cambridge: Harvard University
Press, 2009. – P. 35.
7.
Scott Veitch, Emilios Christodoulidis, Lindsay Farmer. Jurisprudence: Themes and
Concepts. Second edition. – London – New York, Routledge, 2012. – P.32.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 5 (2021) / ISSN 2181-1415
418
8.
Davlat va huquq nazariyasi: Darslik / prof. X.T. Odilqoriyev taxriri ostida. – T.:
“Sharq” 2009. – B. 277. (Theory of State and Law: Textbook / prof. Edited by
X.T. Odilkariyev. – T.: “Sharq” 2009. – P. 277).
9.
Исломов З.М. Давлат ва ҳуқуқ назарияси / масъул муҳаррирлар:
Х. Раҳмонқулов, академик, ю.ф.д., проф., – Х. Бобоев, ю.ф.д., проф. T.: Адолат, 2007. –
Б. 672. (Islamov Z.M. Theory of state and law / responsible editors: X. Rahmonqulov,
academician, Ph.D., prof., – X. Boboev, Ph.D., prof. T.: Adolat, 2007. – P. 672).
10.
Davlat va huquq nazariyasi: Darslik /prof. X.T. Odilqoriyev taxriri ostida. – T.:
“Sharq” 2009. – B. 277. (Theory of State and Law: Textbook / prof. Edited by
X.T. Odilkariyev. – T.: “Sharq”2009. – P. 277).
11.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси / Нашр учун масъул Р.А. Муҳитдинов
ва бошқ.; масъул муҳаррир Н. Тойчиев. – Т.: Адолат, 2010. – Б. 140.
12.
Davlat va huquq nazariyasi: Darslik / prof. X.T. Odilqoriyev taxriri ostida. – T.:
“Sharq” 2009. – B. 280–281. (Theory of State and Law: Textbook / prof. Edited by
X.T. Odilkariyev. – T.: “Sharq” 2009. – PP. 280–281).
13.
Saydullaev S.A. (2017). The importance of the interpretation of the law in the
process of law enforcement. Review of law sciences, 1(1). – P. 4.
14.
Сайдуллаев Ш.А. (2019). Issues improvement of scientific-theoretical and
methodological basis of rule-making activity in the republic of uzbekistan against foreign
experience. Studia Politologiczne. – P. 52.
15.
Saydullaev S. (2020). Particular issues of identification of legal gaps in law.
Journal of Advanced Research in Dynamical and Control Systems, 12(S2). – PP. 333–336.
16.
Сайдуллаев Ш. (2020). The importance of interpretation of normative legal acts
in the process of law enforcement. Общество и инновации, 1(2). – PP. 277–290.
17.
Vladimirovich K.I., & Anvarovich K.A. (2021). Experience Of The Justice Bodies
In Foreign Countries In The Field Of Law-Making: A Comparative Legal Analysis.
Psychology and Education Journal, 58(1). – PP. 2743–2748.
18.
Kudryatsev I.V. (2018). Civil society of Uzbekistan in the conditions of radical
transformations. Review of law sciences, 2(1). – P. 4.
19.
Mukhamedov K., & Anvarovich K.A. (2021). The activity of justice bodies on the
legal expertise of the projects of normative legal acts. Psychology and Education Journal,
58(1). – PP. 2099–2109.
20.
Akhmedshaeva M., Nazhimov M.K., Mukhamedov K.M., & Abdurashidovna M.F.
(2020). The Process of Reforming the System of State Administration and Administrative
State Reform in Uzbekistan. J. Advanced Res. L. & Econ., 11. – P. 273.
21.
Muhammedov, K. (2016). Legal warranty of family relations in Uzbekistan. In
scientific enquiry in the contemporary world: theoretical basiсs and innovative approach
(PP. 44–45).
22.
Khujanazarov А. (2020) “Analysis of the activities of justice bodies and their
Implementation norm-making functions”, Review of law sciences: Vol. 4: Iss. 1, Article 4.
